Jasandy ıntellekt búginde tek ǵylymı sala ǵana emes, ekonomıkalyq ósimniń, áleýmettik progrestiń jáne jahandyq básekeniń negizgi faktory. PwC boljamynsha, 2030 jylǵa qaraı JI álemdik IJО́-ge shamamen 15,7 trln AQSh dollaryn qosady, bul qazirgi álemdik ekonomıka kóleminiń 14%-yna jýyq. 2023 jylǵy «McKinsey» esebi boıynsha JI ónimdilikti arttyrý jáne shyǵyndardy azaıtý arqyly ár salada 20–30% tıimdilikke qol jetkizýi múmkin ekeni aıtylady.
«Sıfrlyq Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda kóptegen sıfrlyq ınfraqurylym jobalary júzege asyryldy: keń jolaqty ınternetti aýyldarǵa jetkizý, memlekettik qyzmetterdiń sıfrlanýy, ıntegrasııalanǵan júıelerdiń qurylýy. Mundaı ınfraqurylymdyq damý JI tehnologııalaryn qoldanýǵa jaǵdaı jasaıtyn bazany qalyptastyrdy. Al «jasandy ıntellekt» uǵymynyń elimizge enýine keletin bolsaq, 2022 jyly Nazarbaev ýnıversıtetiniń ISSAI ınstıtýty «Jasandy ıntellekt jáne robottehnıka» salasyndaǵy aǵylshyn termınderin qazaq tiline aýdarýda glossarıı ázirledi jáne ol keıin sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Til saıasaty komıtetinde bekitildi. Bul oqıǵa JI termıniniń qazaq tilinde resmı túrde qoldanylyp, ǵylymı-termınologııanyń bir bóligine aınala bastaǵanynyń belgisi edi. Nazarbaev ýnıversıtetiniń «Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence» (ISSAI) ınstıtýty eldiń jetekshi akademııalyq JI ortalyǵy retinde belgilendi.
Sondaı-aq 2022 jyly Almatyda 45 myń kamerasy bar, sol arqyly qoǵamdyq qaýipsizdik, izdeýde júrgen adamdardy anyqtaý sııaqty fýnksııalar júzege asyrylatyn jasandy ıntellekt qoldanylatyn «Birtutas vıdeomonıtorıng júıesi» jobasy iske qosyldy. Al bıyl qolǵa alynǵan «Industrial AI Accelerator» jobasy ekonomıkanyń negizgi salalaryna jasandy ıntellekt sheshimderin engizýdi bastady. 100 myń stýdentti qamtý josparlanǵan «AI-Sana» baǵdarlamasy bilim alýshylarǵa arnalǵan bilim berý baǵytynda jasandy ıntellekt daǵdylaryn damytýǵa arnalǵan.
Jasandy ıntellekt – tek tehnologııalyq jańalyq emes, ol elimizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik jańǵyrýynyń negizgi quramdas bóligi. Bul – óndiristi sıfrlandyrý, memlekettik qyzmetti avtomattandyrý jáne bilim-ǵylym salasyn JI-ǵa beıimdeý. Sondyqtan da JI-ge qatysty tapsyrmalardyń memlekettik tujyrymdamalarǵa engizilip, ulttyq deńgeıde damýy saıasatty úılestirýdi kúsheıtedi jáne ulttyq mindetterdi júıeli túrde iske asyrýǵa múmkindik beredi.
Al arnaıy mınıstrlik qurý – ortaq strategııa men standarttardy ońtaılandyrý, reforma júrgizý qajettiliginen týyndaǵan ıdeıa. Elimiz jasandy ıntellekt salasynda ınstıtýsıonaldyq reformalardy belsendi júrgizip, jańa mınıstrlikti qurý arqyly bul salany basqarýdyń júıesin túbegeıli ózgertýge kiristi. Prezıdent tapsyrmasyna saı qurylǵan Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrliginiń ınnovasııalyq qyzmet salasyndaǵy fýnksııalary Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine beriletindigi biz úshin úlken múmkindikter alańy. Sebebi JI tujyrymdamalary bir vedomstvonyń basqarýynda shoǵyrlanýy tıimdilik pen úılestirýdi arttyryp, fýnksııalardyń naqty qaıta bólinýi ınnovasııalar men joǵary bilimniń rólin ashyq aıqyndary sózsiz. Jańa mınıstrlik sıfrlyq servıster, derbes derekter, kıberqaýipsizdik jáne tehnologııalyq ınfraqurylymdy damytý sekildi mindetterdi óz jaýapkershiligine alady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń JI-ge qatysty resmı ustanymy jan-jaqty, strategııalyq jáne ınstıtýsıonaldyq deńgeıge baǵyttalǵan. Prezıdent tapsyrmalary nátıjesinde Úkimet 2024–2029 jyldarǵa arnalǵan Jasandy ıntellektini damytý tujyrymdamasyn qabyldady. Bul qujat jasandy ıntellekt tehnologııalaryn bilim berý, memlekettik qyzmet, densaýlyq saqtaý, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy sııaqty salalarǵa engizý josparyn aıqyndady; sonymen qatar kadr daıarlaý, ulttyq tildik modelder ázirleý, IT kontentti kóbeıtý maqsattary da qoıylǵan. Bul – memlekettik derekterge qoljetimdilikti arttyryp, ǵylymı zertteý jáne óndiristik pılottardy jedel engizýge jaǵdaı jasaýda. Nátıjesinde, Prezıdenttiń qoldaýy memlekettik jáne óńirlik baǵdarlamalar deńgeıinde qarjylandyrylyp, sala mınıstrlikteri tarapynan ǵylymı-tehnıkalyq konkýrstar, «Astana Hub»-tyń akseleratorlary, ýnıversıtettik ınstıtýttar (ISSAI) arqyly iri jobalar – «KAZ-LLM», «Oylan» sııaqty bastamalar iske qosyldy.
Eń aldymen, derekterdi jınaý úshin «Zamanaýı úlken til modelin (KazLLM) qurý» baǵdarlamasy boıynsha konsorsıým quryldy. Konsorsıýmǵa Aqparattyq jáne esepteý tehnologııalary ınstıtýty, Sátbaev ýnıversıteti, Nazarbaev ýnıversıteti, Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı praktıkalyq ortalyǵy, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty jáne QazUÝ kiredi. Sonymen qatar «KazLLM» úshin derekter massıvterin konsorsıým jáne memlekettik organdarmen birlesip toltyrý úshin derekter «Smart Data Ukimet» (SDU) aqparattyq-taldaý júıesine beriledi.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń málimdeýinshe, alty aıdyń ishinde 1 mıllıardqa jýyq arnaıy sóz qoldanysy tapsyrylyp, ekinshi úlken baǵyt – kadr daıarlaý isi jolǵa qoıyla bastaǵan. Búgingi tańda elimizdegi 17 joǵary oqý orny «Qoldanbaly jasandy ıntellekt», «JI jáne blokcheın ınjenerııasy», «Kıbernetıka jáne JI», «Medısınadaǵy JI» jáne basqa da JI jelisimen 15 bilim berý baǵdarlamasyn engizgen. 2 196 bilim alýshynyń 2 091-i bakalavr bolsa, 82-si magıstrant, al 23-i doktorant. Osy jyldan bastap «Bolashaq» baǵdarlamasynyń sheńberinde de JI degen arnaıy kvtota engizilgen.
«Oylan» atty mýltımodaldy til-vızýaldyq model mátin men sýretti biriktirip óńdeı alady, derekter bazasy – 10 mıllıonnan astam sýret pen 50 mıllıon suraq-jaýap juptarynan turady. Bilim berý, medısınalyq dıagnostıka, qarjy jáne ónerkásip salasyna qoldanylý úshin jasalǵan. Bul jobalar ýnıversıtetter men ındýstrııa arasyndaǵy seriktestikti kúsheıtip, zertteý men kommersııalaýdy baılanystyrýǵa múmkindik berip otyr.
2024–2029 jyldardaǵy tujyrymdamada azamattardy JI daǵdylaryna oqytý mindeti belgilengen: 2029 jylǵa deıin mıllıonǵa jýyq adamdy túrli deńgeıdegi kýrstar arqyly oqytý, mysaly, ulttyq AI Movement / «AI People», «AI Corporate», «Tomorrow School» sııaqty baǵdarlamalar.
«Astana Hub» jáne basqa ulttyq platformalar 2024–2025 jyldary 80 000-nan astam adamdy IT/AI baǵytynda oqytqanyn habarlady: bul kórsetkish oqý-praktıkalyq kýrstardyń alǵashqy kezeńi retinde qabyldanady, alaıda sapa men eńbek naryǵyna áser kórsetý úshin baqylaý qajet.
2025–2026 oqý jylynda jasandy ıntellekt elimizdiń barlyq ýnıversıtetinde mindetti pán retinde engizildi. Elimizdegi 93 ýnıversıtet JI-di ózderiniń oqý baǵdarlamalaryna biriktirgen bolsa, 20 joǵary oqý orny 25 jańa bilim berý baǵytyn ashqan. Sondaı-aq tujyrymdamada jalpy oqý úderisine ıntegrasııa jasaý – kýrrıkýlým, adaptıvti júıeler, akademııalyq qoldaýda basty nazarda. Mektepter men joǵary oqý oryndaryna adaptıvti oqytý platformalaryn engizý, oqytýshylardy JI quraldaryn qoldanýǵa oqytý, sondaı-aq oqý-saraptamalyq júıelerge (avtomattandyrylǵan baǵalaý, akademııalyq táýekelderdi boljaý) kóshý kórsetilgen. Bul baǵyttaǵy pılottar birneshe ýnıversıtette (Nazarbaev ýnıversıteti, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jáne basqa ortalyqtar) jáne mektepterde bastaldy: mysaly, JI negizindegi praktıkalyq tapsyrma generasııasy, plagiarism/academic integrity baqylaý júıeleri, oqý traektorııasyn jeke beıimdeý.
Ýnıversıtetterde JI zertteý toby men laboratorııalar qurylyp, ónerkásippen seriktestikte pılottyq zertteýler oryn alyp otyr (medısınada algorıtmdik dıagnostıka, aýyl sharýashylyqta daqyl boljamy, ekonomıkada derekter analıtıkasy). Sonymen qatar ýnıversıtetterde praktıkalyq tájirıbeler, zerthanalyq kýrstar arqyly stýdentterdi naqty JI jobalaryna tartý arqyly kadr daıarlaý kúsheıtilý ústinde. Qazirgi ýaqytta 12 eldiń joǵary oqý oryndarymen 34 strategııalyq áriptestik ornatylǵan, onyń ishinde AQSh, Ulybrıtanııa, Italııa, Qytaı, Reseı, Fransııa, Ońtústik Koreıanyń bedeldi 16 ýnıversıetiniń elimizde fılıaly ashylǵan.
Qazaqstanda medısınada (CT/rentgen sýretterin óńdeý — pnevmonet, onkologııa úshin med-dıagnostıka pılottary), ekologııada (sýpýtnıkten alynǵan derekterdi óńdeý arqyly landshaftty ózgeristerdi baqylaý), materıaltanýda (jumsaq sensorlar, bıomedısına) birneshe pılottyq jobalar iske qosyldy. Bul jobalardyń keıbiri memlekettik granttar arqyly jáne ýnıversıtetter-ındýstrııa seriktestigi sheńberinde qarjylandyrylyp otyr.
Sondaı-aq memlekettik organdar «Government AI Readiness Index» ádistemesimen sıfrlyq sáıkestik, derekter qoljetimdiligi, strategııalyq jumystar júrgizilýde. Mysaly, sıfrlyq múmkindikter (digital capacity) — 76%, derekterdiń qoljetimdiligi (data availability) — 74% deńgeıinde baǵalanyp otyr.
IMF-tyń «AI Preparedness Index/AI Readiness Index» derekteri boıynsha 2023 jyly Qazaqstan JI-ǵa daıyndyq boıynsha álem elderi ishinde 48-oryndy mise tutyp, ındeks máni 0.55-ti kórsetken. Bul TMD, Ortalyq Azııa elderi arasynda aldyńǵy qatarlarǵa kiredi. «World Digital Competitiveness Ranking (IMD)» mazmunynda elimiz bilim men ǵylymı áleýet, bolashaqqa daıyndyq kórsetkishteri boıynsha jaqsy pozısııa kórsetip, 67 eldiń ishinde 34-oryndy ıelengen.
Elimizde qarjy naryǵynda jasandy ıntellektini qoldaný deńgeıi ósip keledi: Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý agenttiginiń birlesken esebine sáıkes, qarjy naryǵyndaǵy fırmalardyń 30%-dan astamy JI sheshimderin engizgen. Onyń ishinde bankter asa belsendilik tanytýda.
Memlekettik tujyrymdama sheńberinde Qazaqstan «Smart Data Ukimet» júıesin iske qosyp, oǵan 93 úkimettik aqparattyq júıe derekteri qosylǵany resmı túrde habarlandy. Bul ortalyqtandyrylǵan derekqor bilim berý jáne ǵylymı zertteýlerge qajetti agregırlengen memlekettik málimetterdi (stýdenttik reestrler, emtıhan nátıjeleri, zerthanalyq qorlar, klınıkalyq regıstrler tárizdi) analıtıkaǵa daıyndaýǵa múmkindik beredi. Mundaı birikken derekter bazasy ýnıversıtetter men zertteý ortalyqtaryna lokaldy úlgilerden góri joǵary sapaly jáne kólemdi derekter bere alady, alaıda derekter sapasy jáne derekterdi óńdeý standarttarynda birqatar tehnıkalyq jáne quqyqtyq máseleler saqtalady.
Dese de, JI-diń tabysty engizilýi derekter sapasyna, kadrlyq áleýet pen quqyqtyq retteý deńgeıine táýeldi. Derekter birizdiligi men qoljetimdiliginiń shekteýleri, joǵary bilikti mamandar tapshylyǵy jáne turaqty, uzaqmerzimdi memlekettik qarjylandyrýdyń bolmaýy bul iste kedergi keltirýi múmkin. Osy rette «Smart Data Ukimet» aýqymynda derekter standarttaryn, metaderekter jáne derekterge qoljetimdilik erejelerin bekitý qajettigi týyndaıdy. Bul ǵylymı jobalarǵa jáne ındýstrııa-ýnıversıtet seriktestikterine paıdaly bolar edi. Sonymen birge Prezıdent tapsyrmalary aıasynda joǵary oqý oryndary men halyqaralyq seriktestikti keńeıtý, zertteý granttaryn kóbeıtý men PhD baǵdarlamalaryn qoldaý, halyqaralyq tájirıbeni bólisý de mańyzdy dep tanımyz.
Halyqaralyq reıtıngterde «AI readiness» kórsetkishteri, qarjy salasyndaǵy qoldanylymy, bilim berý júıesine engizilýi – barlyǵy da JI úrdisiniń naqty júzege asyp jatqanyn kórsetedi. Degenmen derekterdi saqtaý, kadr daıyndaý, zańnamany tolyqtyrý sııaqty syndar bar. Bolashaqta JI-di tolyq áleýetimen paıdalanǵan kezde Qazaqstan tehnologııalyq turǵydan básekege qabiletti elge aınalýǵa laıyqty múmkindikterge ıe.
Osy oraıda ulttyq strategııa men jol kartalaryn naqtylaý, árbir sala úshin JI engizý strategııalaryn jasap, olardyń oryndalýyna monıtorıng júıelerin engizý qajet. Kadrlyq áleýetti damytý maqsatynda ýnıversıtetterde JI mamandyǵyn keńeıtý, ǵylymı ortalyqtar men halyqaralyq bilim baǵdarlamalaryna qatysý, zertteý granttaryn kóbeıtý de mańyzdy. Infraqurylym men esepteý resýrstaryn jaqsartý arqyly jergilikti sýperkompıýterler men derekter ortalyqtaryn, sıfrlyq platformalardy quryp, olardy aýyldyq jerlerge jetkizýdi durys uıymdastyrý kerek. Halyqaralyq seriktestik pen ınvestısııalar jumysyn jetildire otyryp, sheteldik kompanııalarmen, halyqaralyq zertteý ınstıtýttarymen áriptestik, startaptarǵa sheteldik kapıtal tartyp, eksportqa baǵdarlanǵan ónimder jasaý da tıimdi.
JI negizinde oqýshylardyń úlgerimi men qabiletterine qaraı jeke oqý traektorııalaryn qurý arqyly beıimdelgen platforma avtomatty túrde tapsyrmalardyń deńgeıin ózgertip, oqýshynyń álsiz tustaryn anyqtaýǵa kómektesedi. Elimizdegi «Kundelik.kz» jáne «Daryn.online» sııaqty ulttyq platformalarǵa beıimdelgen JI modýlderin qosý osy máseleni sheshýge kómekteseri sózsiz.
Al avtomattandyrylǵan baǵalaý júıesi – JI algorıtmderi esse, test, matematıkalyq esepterdi baǵalap, muǵalimniń ýaqytyn únemdeýge múmkindik bereri anyq. Bul ádis muǵalimderdiń tekserý júktemesin azaıtyp, baǵalaý ádildigin arttyrady. Mysaly, ulttyq emtıhan júıesine (UBT, JBB testileri) pılottyq JI-baǵalaý júıesin engizý arqyly jasaýdy aıtsaq bolady.
Kelesi usynys qazaq tilindegi sıfrlyq bilim resýrstaryna baılanysty: qazaq tilindegi oqýlyqtar men oqý materıaldaryn JI kómegimen sıfrlandyrý jáne kópmodaldy kontent (mátin, vıdeo, aýdıo) negizinde jańa oqý quraldaryn jasaý, «KAZ-LLM» sııaqty ulttyq tildik modeldi mektep pen JOO júıesine ıntegrasııalaý.
Muǵalimderge arnalǵan JI negizdi kómekshi quraldar – muǵalimderge sabaq josparlaryn qurýǵa, test suraqtaryn daıyndaýǵa, oqý úderisin uıymdastyrýǵa kómektesetin bolady. Sondyqtan pedagogterge arnalǵan «AI Teacher Assistant» ulttyq platformasyn jasaý qajet dep bilemiz.
STEM jáne zertteý daǵdylaryn damytý maqsatynda JI negizinde vırtýaldy zerthanalar men sımýlıasııalar jasap, aýyl mektepterine qoljetimdi etý qymbat zerthanalyq qural-jabdyqtar joq óńirler úshin tıimdi bolar edi.
Akademııalyq adaldyqty baqylaý, ıaǵnı JI arqyly plagıatty anyqtaý, oqýshy jumystarynyń túpnusqalyǵyn tekserý, avtomattandyrylǵan antı-plagıat júıelerin jetildirý maqsatynda ulttyq «Academic Integrity AI System» júıesin engizý. Al muǵalimder men stýdentterdi qaıta daıarlaý úshin olarǵa JI quraldaryn qoldanýdy úıretetin qysqa kýrstar, onlaın semınarlardyń artyqtyǵy joq.
Elimizdegi sıfrlyq transformasııanyń basty forýmy – «Digital Bridge 2025» týraly aıtqym keledi. 2–4 qazan aralyǵynda Astana qalasyndaǵy «EXPO» kórme ortalyǵynda ótken bul halyqaralyq tehnologııalyq forýmnyń aıasynda Táshenev ýnıversıteti men «Astana Hub» arasynda memorandýmǵa qol qoıyldy. Taraptar ýnıversıtet bazasynda «Tomorrow School» atty IT akademııany iske qosýdy josparlap otyr. Negizgi maqsat – jasandy ıntellekt baǵytynda joǵary bilikti mamandardy júıeli túrde daıarlaý. Baǵdarlama tájirıbege baǵyttalady: stýdentter naqty kompanııa keısterimen jumys istep, jobalyq daǵdylaryn jetildiredi, al oqytýshylarǵa arnalǵan biliktilikti arttyrý trekteri akademııalyq mazmundy zamanaýı ındýstrııalyq talaptarmen sáıkestendirýge múmkindik beredi. Osylaısha, «Bilim berý – joba – kommersııalandyrý» tizbegi qalyptasyp, túlekterdiń eńbek naryǵyna tez beıimdelýi qamtamasyz etiledi.
Kadrlyq áleýetti kúsheıtýmen qatar, JI tehnologııalaryn ýnıversıtettiń kúndelikti qyzmetine tereń engizý kózdelgen. «AI Sana» bastamasy aıasynda AI agentteri engiziledi: olar qabyldaý jáne keńes berý, ótinishterdi óńdeý, oqý kestelerin qurastyrý, jumys josparlaryn avtomattandyrý, akademııalyq adaldyqty monıtorıngteý men oqý analıtıkasyn júrgizý sııaqty fýnksııalardy atqarady. Mundaı sheshimder ákimshilik júktemeni azaıtyp, qyzmet kórsetýdiń jyldamdyǵy men sapasyn arttyrady, sonymen birge derekterge negizdelgen basqarý mádenıetin qalyptastyrady. Nátıjesinde, stýdentter men qyzmetkerler úshin «birinshi jeli» servısteri qoljetimdi ári tıimdi bolady.
Osy baǵyttardyń áserin kúsheıtý úshin seriktestik perımetri keńeıtiledi. Ýnıversıtet «Platonýs» júıesimen birge LMS fýnksıonalyn jetildirý jáne negizgi úderisterdi tolassyz avtomattandyryp, jol kartasyn ázirleýde: bul JI modýlderin bar sıfrlyq kontýrlarǵa jyldam kiristirýge múmkindik beredi. Sonymen qatar «Iаndeks Praktıkým» platformasymen óndiristik tájirıbe uıymdastyrylyp, 3–4-kýrs stýdentteri zamanaýı quraldarmen jumys istep, portfolıosyn naqty jobalarmen tolyqtyrady.
Qorytyndylaı kele, «Astana Hub»-pen memorandým, «Tomorrow School» IT akademııasyn iske qosý jáne «AI Sana» sheńberindegi AI agentterin engizý ýnıversıtetti núktelik jobalardan júıeli transformasııanyń jańa deńgeıine shyǵarady. Bul qadamdar bilim berý sapasyn, basqarý tıimdiligin jáne ınnovasııalyq qyzmetti bir mezette kúsheıtip, ýnıversıtetti ulttyq JI kún tártibiniń belsendi oıynshysy retinde ornyqtyrady.
Elimizdiń jańa dáýiri Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly júrgizip otyrǵan saıasattyń negizinde jasandy ıntellektini tıimdi paıdalana otyryp, bolashaqqa qaryshtap qadam basyp, úzdiksiz damı bererine senim mol.
Ońalbaı AIаShEV,
UǴA akademıgi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory,
professor
