Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ásirese Nesaǵańmen birge qazirgi Abaı oblysyna barǵan saparym aıryqsha esimde qaldy. Osy saparda buryn kórmegen el men jerdi kórip, keremet áser aldym. Ulylar ólkesimen tanystym.
Astanadan jeke kólikpen shyqtyq. Qasymyzda jary Manat apaı men eki nemeresi bar. Aldymen Arqadaǵy tabıǵaty ásem ólkeniń biri – Qarqaralyǵa at basyn tiredik. Jaýgershilik zamanda osy óńirde qaza bolǵan, Abylaı hannyń dáýirinde qol bastaǵan qaharmandardyń biri Shanyshqyly Berdiqoja batyrǵa urpaqtary as berdi. Soǵan qatystyq. Nesaǵań batyrdyń erligi týraly kólemdi poema jazǵan. Sony asqa jınalǵan qaýym aldynda oqydy.
Odan keıin aqynnyń baqytty balalyq shaǵy ótken Shubartaýǵa bet aldyq. Buryn aýdan ortalyǵy bolǵan Barshatas aýyly – qanshama tanymal tulǵalar týǵan qasıetti mekenniń biri. Tarıhy da tym tereń. Nesipbek aǵa jol boıy Shubartaýdyń árbir shoqysy men qyratynyń tarıhyna toqtalyp, bul jerde ómir súrgen batyrlar, bıler, aqyndar jaıynda áńgimeledi. Balalyq shaǵy ótken aýyly týraly qyzyqty oqıǵalardy baıandady. О́zi bilim alǵan Barshatas orta mektebinde Muhtar Maǵaýın, Rymǵalı Nurǵalı, Tólek Tileýhanov sekildi qarymdy qalamgerler oqyǵanyn jetkizdi.
Saparymyzdyń maqsaty – daýylpaz aqyn, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Sáken Seıfýllındi kórgen, Úrjar aýdanynda turatyn qarııamen kezdesý. Sáken atamyz 1934 jyly úgit-nasıhat jumysymen Úrjar aýdanyna baryp, osynda segiz aı turǵan. Munda kelýine sol kezdegi Qazaq ASSR-inde advokat bolyp istegen Saparǵalı Amanbekov pen Lepsi ýezine qarasty jer bóliminiń ınspektory Ramazan Muhamedjanov esimdi el azamattary yqpal jasaǵan. Aqyn Úrjarǵa kelgende halyqtyń turmys-tirshiligimen tanysyp, Lepsi ýezine qarasty Eltaı, Maqanshy sekildi aýyldardy aralaǵan. Nesipbek aǵamen Úrjarǵa toqtaǵannan keıin Sákendi kózimen kórgen, Besterek aýylynda turatyn Áıtiken Ábilqasym aqsaqalǵa bardyq. Orta boıly, myǵym deneli qart eken. Sol kezde qarııanyń jasy seksenniń bel ortasynda, densaýlyǵy tyń, júrisi shıraq. Jady myqty, keıde Sáken óleńderin tógip-tógip jiberedi.
«Sáken Seıfýllın Úrjarǵa kelgende men jastan asqan sábımin, – dep bastady sózin qarııa. – Sý tasyp jatqan ýaqyt eken. Áýeli qaıratker Baı ata aýylynyń turǵyndarymen kezdesedi. Jınalǵandarǵa keńes ókimetiniń el turmysyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan is-sharalary týraly aıtady. «Biz keleshekte irgeli elge aınalamyz. Aldaǵy kúnimiz jaryq bolady. Urpaǵymyz beıbit zamanda ómir súredi» dep jınalǵan qaýymdy birlikke, tatýlyqqa shaqyryp sóılegen. Osy sátte aldyńǵy orynda otyrǵan sheshem besikte jatqan meni kóterip, aqynǵa: «Batańyzdy berińiz», dep alyp barady. Sáken meni qushaǵyna alyp: «Elimizdiń bolashaǵy osy balalardyń qolynda», dep maǵan batasyn beripti. Anam marqum «Sáken aǵamyz kelbetti eken. О́ńine tiktep qaraı almadym» dep aıtatyn. Odan keıin jurtqa áıgili Ámire Qashaýbaev án shyrqapty».
Bir ókinishtisi, 1938 jyly Sáken Seıfýllın ustalǵannan keıin Úrjarda onymen jaqyn syılasqan, aralasqan biraz adam túrmege qamalǵan. Solardyń ishinde atý jazasyna kesilgen azamattar da bolǵan. Sonyń biri – aqyn, Úrjarǵa kelgende syı-qurmet kórsetken Ramazan Muhamedjanov.
Osy sapar barysynda ataqty Alakólge baryp 4-5 kún demaldyq. Qasıetti kólge shomylyp, kúnge qyzdyryndyq. Nesaǵań erte turyp, kól jaǵalap júrgendi jaqsy kóredi. Keıde meni erte oıatyp alady. Ekeýmiz tańǵy taza aýamen serýendep júremiz. Sonda armansyz áńgimelestik. Kóbinese ádebıetke kelgende qoldaǵan aǵalary, qalamdas qatarlastary týraly aıtty. Joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin «Baldyrǵan» jýrnalyna qyzmetke alǵan balalar aqyny Muzafar Álimbaevtyń azamattyǵy men adamgershiligin sóz etti. Shyǵarmalarynyń jazylýy jaıynda syr shertti.
Ádebıetimizge 70-jyldary teńizdeı býyrqanǵan bir býyn keldi. Nesipbek aǵa – osy býynnyń beldi ókili. Bul tolqyn óte tegeýrindi. Búgin bári de kórkem sóz óneriniń bir-bir báıteregine aınalǵan. Bir ǵajaby, poezııa muzbalaǵy Muqaǵalı Maqataev kózi tirisinde bir ǵana jas aqynǵa sát-sapar tilegen. Ol – N.Aıtuly. Shynynda, Nesaǵańnyń ulttyq naqyshty oıly óleńderin qyzyǵyp oqısyń. О́tken ǵasyrdaǵy 70-jyldardyń ortasynda jazǵan «Bas súıekter» poemasy aqynnyń erekshe qoltańbasyn tanytty. Osy týyndy synshylar tarapynan da joǵary baǵalandy. Arqaly aqyn elordaǵa kelgennen keıin ekinshi tynysy ashylyp, táýelsizdik jolynda qurban bolǵan eren batyrlar men tuǵyly tulǵalar týraly 40-qa jýyq poema jazdy. Mundaǵy barlyq keıipker beınesi kórkem kestelengen. Olardyń qaıtalanbas obrazy, shyǵarmanyń shynaıylyǵy, shuraıly tili oqyrmandy birden baýrap alady. Aýdarmaǵa da at izin salyp, Shyǵystyń uly shaıyry Álisher Naýaıdyń «Eskendir qorǵany», «Láıli-Májnún» dastandary men túriktiń VII ǵasyrda ómir súrgen uly aqyny Júnis Emireniń týyndylaryn tárjimalady. О́zi de osy uly aqyndardan kóp ónege aldy. Bıiktedi. Balalarǵa arnaǵan shyǵarmalarynyń ózi – bir tóbe. «Án-dombyra», «Saryarqa», «Dáýren-aı», «Arman», «Darıǵa, dáýren» sekildi ánge jazǵan sózderi de quıylyp túsken. Án mátinderin klassıkalyq deńgeıge kóterdi.
Kórnekti aqynnan gazetke eki ret suhbat aldym. Ekeýi de elordalyq basylymda jarııalandy. Sonda ol kisi qazaq aqyndarynyń temirqazyǵy – Abaı ekenin, ózi de hakimdi bala kúninen pir tutyp óskenin aıtyp edi.
«Abaıdy jasymnan jastanyp oqydym. Biraq meniń jan-dúnıeme tóńkeris jasaǵan – Qasym Amanjolov. Qasymnyń barlyq shyǵarmasyn boıyma sińirdim. Keıin meniń poezııada birden kóterilip ketýime shyǵystyń uly shaıyrlarynyń biri – Álisher Naýaıdyń dastandaryn aýdarýym sebep boldy. Álisher – barlyq túrki halqyna ortaq aqyn. Ol shyǵarmalaryn túrik, parsy tilinde jazǵan. Meniń epıkalyq janrǵa batyl barýyma shyǵys poezııasy tynys berip, qanattandyrdy», dedi.
Nesipbek aǵanyń taǵy bir ereksheligi – jastarǵa janashyr edi. Qoly ashyq bolatyn. Eshteńeden tartynyp qalmaıtyn. Qanshama jasty mýzeıge jumysqa alyp, qamqorlyq kórsetti. Sonyń shet jaǵasyn men de kórdim. Mine, asyl aǵanyń aramyzdan alystaǵanyna eki jyldan asyp barady. Bıyl kózi tiri bolsa 75 jasqa tolyp, mereıtoıyn atap ótýshi edi. Alaıda aqynnyń áli kúnge deıin kez kelgen ortany úıirip alatyn úni, baladaı rııasyz kúlkisi, keıde joq jerden burtııa qalatyn minezi, ashyq-jarqyn beınesi kóz aldymda saırap tur. Telefon shalǵanda: «Azamatjan, hal jaqsy ma?», dep birden tanıtyn. Ardaqty aǵanyń osy qońyr daýysy qulaǵymnan ketpeıdi.
