Onlaın júıeniń olqylyǵy

«Covid-19» kezinde bilim júıesi eń úlken synaqtardyń birin bastan ótkergeni belgili. Dál osy kezeńde Nazarbaev ýnı­ver­sıtetiniń ǵalymdary elimizdegi oqýshylardyń qo­symsha bilimge táýeldiligin anyq­taý maqsatynda arnaıy zertteý júr­gizgen. 2021 jyl­dyń qańtar-mamyr aılarynda júrgizilgen onlaın saýalnamaǵa eli­mizdiń ár óńirinen mektep oqýshylary qa­tysqan. Nátıje­sinde, oqýshylardyń 75 paıyzy keıingi jyldary repetıtor jaldaǵanyn aıtqan. Bul kór­setkish repe­tı­torlyqtyń endi «qosymsha qural» emes, mekteptegi negizgi bilimniń ornyna júretin júıeli qyzmetke aınalǵanyn ańǵartady.

Pandemııa kezinde mektep­terdiń tolyq onlaın formatqa kóshýi bilim sapasyna keri áser etken. Zertteý derekterine qa­raǵanda, oqý­­shy­lardyń basym bóligi muǵalimderdiń sıfr­lyq daǵdylary jetkiliksiz bolǵanyn, platforma­lar jıi isten shyǵa­tynyn, keı sabaq­tardy tolyq túsinbeıtinin atap kórsetken. Sol sebepti kóp­tegen oqýshy: «Negizgi materıaldy on­laın sa­baqta emes, repetıtordan túsindim», dep­ ja­ýap bergen. Iаǵnı repetıtorlyq bilimniń kem­ qal­ǵan tusyn toltyratyn negizgi arnaǵa aınal­ǵan.

Zertteý kórsetkendeı, aqyly sabaqqa barýdyń birinshi sebebi – Ulttyq biryńǵaı testileýge da­ıyndyq. Oqýshylardyń 69 pa­ıy­zy repetıtorsyz joǵary upaı jınaý qıyn ekenin aıtady. Bul jerde aqyly bi­lim alý qosymsha qural emes, joǵary oqý ornyna túsý úshin mindetti qadam retinde qabyldanyp otyr.

Sondaı-aq qosymsha sa­baq­qa barýdyń qaltaǵa tú­sire­tin qıyn­dyǵy da bar. Oqýshylardyń kóp­­shiligi aıyna 20-40 myń teńge aralyǵynda aqsha tólegen. Alaıda bul eń tómengi kórsetkish, ıaǵnı bul­ aqshaǵa tek toppen birge bilim alýǵa bolady.

Zertteý barysynda oqý­shy­lar men sarap­shylar kótergen ma­ńyzdy másele – repetı­tor­lyq qyz­mettiń eshbir normatıvtik talappen rettelmeýi. Kimniń bilikti, kimniń tájirıbesiz ekeni belgisiz. Naryqta arnaıy lısenzııalaý, sapany baqylaý, baǵa saıasatyn retteý sııaqty te­tikter joq. Bul ahýaldy zertteýshiler eldegi bilim sapasyna uzaqmerzimdi qater  retinde qarastyrǵan. 

Jaýapkershilik kimde?

«Covid-19» pandemııasy ýaǵynda mektepter jappaı onlaın oqýǵa kóshken kezde muǵalimderdiń oqýshy­men tikeleı jumys isteý múmkindigi shektelip, kúnde­lik­ti baqylaý men oqý tapsyrmalaryn oryndaý min­de­tiniń edáýir bóligi ata-analarǵa júktelgeni belgili. Sol kezde ýaqytsha shara retinde qabyldanǵan bul jaýapkershilik pandemııa aıaqtalǵannan keıin de ata-ananyń moınynan túse qoı­ǵan joq.

– Qyzym bıyl 1-synypqa bardy. Shynym­dy aıtsam, úıde úsh kishkentaı balam bolǵan­dyqtan bárine birdeı ýaqyt bólý ońaı emes. Úı tapsyrmasyn birge oryndaımyz, biraq jańa taqyrypty úıretý, ár dybysty, ár amaldyń mánin qaıta-qaıta túsindirý úshin shynymen uzaq ýaqyt kerek. Synyp jetekshisi qyzymnyń úlgerimi tómendep jatqanyn aıtty. Biraq úıde qasynda saǵattap otyrýǵa múmkindigim joq. Amal­syz, muǵaliminiń aıtýymen qyzyma aqyly qosymsha sabaq alýǵa týra keldi. Qazir synypta úlgerimi baıaý­laý balalardy jeke jınap, ózderi-aq aqyly túrde oqytady eken. Tańdaý qalmaı tur. Balanyń artta qalyp qoıǵanyn qala­maısyń, sondyqtan tóleısiń. Bala úshin bárine daıynbyz, – deıdi Janar Edilbek.

Degenmen buǵan muǵalim­der­diń de aıtatyn ýáji bar. Qaǵaz­bas­tylyq pen artylǵan artyq ju­mys­tan asa almaımyz degendi alǵa tartady.

– Qazir muǵalimniń eń úlken máselesi – shyǵarmashylyq erkin­diktiń bolmaýy. Biz óz pá­nimizdi qyzyqty etip ótkizýge, oqýshynyń deńgeıine qaraı ádis tańdaýǵa daıynbyz, biraq oǵan múmkindik az. Ýaqyttyń kóp bóligi ártúrli qujat toltyrýǵa, esep berýge, formaldy tapsyrmalardy oryndaýǵa ketedi. Osy qaǵazbastylyqtan bo­sasaq, sol ýaqytty oqýshyǵa jumsasaq, bilim sapasy álde­qaıda joǵary bolar edi. Muǵalim­niń eń mańyzdy min­deti – balaǵa ýaqyt bólý. Al qazirgi júıede oǵan múm­kindik joq, – deıdi muǵalim Indıra Anasheva. 

Shetel tájirıbesi

Bala úlgerimi úshin jaýap­ker­shiliktiń ata-ana men mektep arasynda almasyp júrýi – tek elimizge tán qubylys emes. Kóp elderde de osyndaı másele bar, biraq ár memleket ony ártúrli jolmen sheshken. Máselen, Ońtústik Koreıada da qosymsha aqyly sabaq keń taralǵan. Onyń birden bir sebebi – joǵary bilim salasyndaǵy báseke. Bul elde memlekettik grant sany óte az. Sondyqtan oqýshylardyń kóbi qalaıda ýnıversıtette tegin oqýǵa talpynady. Degenmen Ońtústik Koreıa kóleńkeli bilim naryǵymen kúresýge memlekettik deńgeı­de den qoıyp jatyr.

Al Sıngapýrda júıe basqa­sha jumys isteı­di. Muǵalimniń ákimshilik júgi jeńilde­til­gen, ár mektepte úlgerimi tómen oqý­shylar­ǵa arnalǵan tegin qosymsha sabaqtar qaras­tyrylǵan. Son­­dyqtan ata-anaǵa túsetin qysym bizdegideı aýyr emes. Fınlıandııada jaǵdaı múlde ózgeshe. Muǵalimniń kásibı er­kindigi keń, qaǵaz jumysy barynsha azaıtylǵan. Úlgeri­mi artta qalǵan balaǵa mek­teptiń ishinde-aq jeke kómek kórsetiledi. Sol sebepti repe­tıtorlyq naryq qana­tyn keń jaıa qoımaǵan. Ata-analar­ǵa da «qosymshaǵa beri­ńizder» degen talap qoıylmaıdy.

AQSh-ta ata-analar bala­synyń oqýyn qadaǵalap otyrady, biraq mektep­tiń ózinde psıholog, tıýtor, arnaıy mamandar arqyly balany qoldaý júıesi damyǵan. Aqyly kýrs mindet emes, qosym­­sha múmkindik qana.

Halyqaralyq tájirı­beden baıqa­laty­ny máse­le­ler uqsas bolǵanmen, kóp elde jaýapker­shilik naq­ty bólingen: mektep óz min­de­tin atqarady, ata-ana óz ornyn biledi, al júıe oqý­shyǵa qosymsha kómekti aqy­ly naryqqa ıtermelemeı, mekteptiń ishinen-aq usynady.

Kóleńkeli bilim nary­ǵyn zerttep júrgen qaýym­das­ty­rylǵan professor Anas Hajardyń aı­týynsha, bizdegi basty túıtkil osy teńgerimniń buzy­lýynda bolyp otyr.

– Elimizdegi repetıtorlyq ındýstrııa­nyń ósýi mektep sapa­synyń álsireýinen, joǵary báse­keli test júıe­sinen, rettelmegen naryqtan týyn­daǵan qubylys. Repetı­tor­lyqty tyıy­m salý arqy­ly toqtatý múmkin emes. Ke­ri­sinshe, ony retteý, sapany stan­darttaý, al eń bas­­tysy mekteptiń aka­de­mııa­lyq áleýetin kúsheıtý bilim teńsizdigin azaıtýdyń jalǵyz joly, – deıdi ǵalym.