Belgili qalamger, baspasóz ardageri, professor Ábilfaıyz Ydyrysovtyń ómir men ónerdegi izgi murattary haqyndaǵy shákirttik tolǵanys
Jetpisinshi jyly jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa túsken bizder úshin bul kisiniń aty Altaı aǵa bolatyn. Qashan kórseń galstýgyn taǵynǵan, shashyn muqııat taranǵan, saldaı sylanǵan, muntazdaı qynalǵan úlgili uqyptylyqtan jazbaıdy. Áıtse de kerilgen kerbez emes, sergek sezimdi, qýaqy minezdi eken. Sonshama bir aýzyn ashsa júregi kóringen ańqyldaǵan aqkóńil demeı-aq qoıaıyq, biraq bııazy qalyptaǵy ashyq aqjarqyndyǵy, birtoǵa ustamdy jumsaqtyǵy, ásirese shákirtterine degen meıirimi men janashyr qamqorshyldyǵy kóbimizdi-aq osynaý ustazymyzǵa úıirsek etkenin nesin jasyraıyq. Temir tártipti súıetin teris azý dekan Temirbek Qojakeevtiń qaharyna ushyrap, kárine ilikkender pana-taıanysh izdep partorg Ydyrysovty saıalaıdy. Sodan týrashyl bolsa da keshirimdi Altaı aǵamyz bir kezde birge oqyp, qara nandy bólip jesken, qazirgi temir dekan Temkeńmen «aıqasyp», stýdentterge jaqtasyp, múmkindiginshe mámilegerlik te jasap, oıda joqta ot basyp qalǵan paqyrlardy stıpendııadan qaqtyrtpaıdy, jataqhanadan qýdyrtpaıdy, oqýdan shyǵartpaıdy. Oqyrman osy aıtqanyma senbese, aıtýly aqyn, «Aqıqat» jýrnalynyń qazirgi bas redaktory Amanhan Álimulynan surasyn.
Sóıtip, sol jyldarda Sergeı Mıronovıch Kırov atyndaǵy Qazaq ýnıversıtetiniń eń demokratııashyl ustazy Ábilfaıyz Ydyrysov bizge, ıaǵnı jýrfaktyń shetinen klassık aqyn-jazýshy bolýdy kókseıtin kil yǵaı men syǵaı kógenkózderine «Gazetti bezendirý», oǵan qosa «Gazettegi ocherk», «Qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhy» pánderinen sabaq berdi. Ábilfaıyz degen atqa kópke deıin kóndige almaı qoıǵanymyz da esimde. Sırek esimge tilimizdiń synǵysy joq. Ol kezde onyń Allanyń aq jolyn ustanǵan súıgen qulyna qoıylatyn ulyq esim ekenin qaıdan bileıik. «Altaı aǵa» degen ońaı ári yńǵaıly, ári ustazdy ózimizge jaqyndata túsetindeı. Shynynda da Altaı aǵanyń sabaqtary qyzǵylyqty, kóńildi ótedi. О́zi jete biletin gazetti bezendirý men polıgrafııalyq basý tásilderin qazaqtyń jalpaq qaljyńymen tuzdyqtap ta jiberedi. Áne, sodan soń uqpaı kórińiz. Qyran-topan kúlkige de qaryq bolyp qalatynbyz.
Doıbyny jaqsy oınaıtyn ámbe jaqsy kóretin. Qoly bos kezderde Redkınniń fotolaboratorııasynda bir mezgil stýdenttermen emin-erkin, arqa-jarqa kúlip-oınap otyryp doıby oınaý basqaǵa bolmasa da, bizdiń súıikti Altaı aǵamyzǵa áıbát jarasar edi. Áli esimde, erinbeı-jalyqpaı jýrfaktyń doıbyshylar komandasyn jasaqtap, qalalyq birinshilikterge, jýrnalıster kúni qarsańynda Almatynyń gazet-jýrnal redaksııalary arasynda uıymdastyrylatyn jarystarǵa aparyp turatyn. Qarapaıym kishipeıildigi ǵoı, ózi dardaı dosent bola tura, jaıaýlap-jalpylap bizben birge júredi. Komanda quramynda joǵaryraq kýrstardan Felıks Vasserman, Qaıyrken Asaýov degen jigitter bar. Birinshi taqtada ózi oınaıdy. Namysty qoldan bere qoımaıtynbyz. Men birinshi kýrstyń sońynda aıdy aspanǵa shyǵaryp ýnıversıtet chempıony bolǵanymda Altaı aǵamnyń qýanǵany-aı. Sonda bapkerim Vasserman ekeýi qolymnan jetelep QazMÝ rektory Joldasbekovke alyp kirip, keshegi aýyldyń judyryqtaı qara balasy maǵan issaparǵa buıryq shyǵartyp, «Býrevestnık» qoǵamynyń sonaý Kıevte ótkeli jatqan jasóspirimderdiń Búkilodaqtyq jarysyna jiberýge tileýqor jolbasshy bolǵanyn da qalaı umytarmyn-aý...
Mine, sodan beri de qyryq bes jyldaı ýaqyt aǵyndap óte shyǵypty. Biraz ýaqyt elde bolyp, Almatyǵa oralǵan soń aǵamen qaıta qaýyshqanbyz. Baıaǵy bala kóńili, aǵalyq aq peıili. Aǵanyń úıi aq jaılaý da boldy. Zarıa tátemizdiń qolynan shaı da ishtik. Biraq doıby oınamadyq. Aǵa bul shaqta jazý degen tylsym álemniń, shyǵarmashylyqtyń qupııa qudiretiniń ishine endep kirip, ıirimine dendep túsip ketken bolatyn. Eki jyl áldebir alapat taǵatsyzdyqpen údere jazylyp tańdaı qaqqyzǵan, Ábilfaıyz Ydyrysovty mahabbat jyrshysyna aınaldyryp, qazaq jazýshylarynyń aldyńǵy abyz legine shyǵarǵan «Tańsholpan» tetralogııalyq roman-hıkaıasynyń torsyqtaı-torsyqtaı tórt tomy tolaıym tolassyz da teńdessiz eńbekpen dúnıege kelgen jaıly kabınetti, jataǵandaý jarasymdy jazý ústelin de kórý baqytyn ıelengenbiz. Sóıtkenbiz de aǵa syrynyń, Ǵafý Qaıyrbekov aıtatyndaı, ǵalamat ǵajabynyń kiltıpan-kilti biz oılaǵannan áldeqaıda tereńde jatqanyn bajaılaǵanbyz. Ol syrlar alys jyldardyń saǵymdy qyrlarynda ma, jetimqozy balalyq shaǵynyń jabyrqaý munartqan muńdarynda ma, odan soń joǵary bilim alyp, ómir kókteminde jastyqtyń alaý kúni jarqyraı kóterilgen shyńdarynda ma, kim bilsin?! Qalaı bolǵanda da aǵa kóńili baıyrqaly da baıandy baqytqa baýyr basqanyn baıyptaıtynbyz.
Ana bir jyly men BUU Bas Assambleıasynyń kezekti sessııasynan reportaj jazýǵa jýrnalıstik saparmen Nıý-Iorkke attanar aldynda Zarıa tátem telefon shala qalmasy bar ma. Sóz retinde: «Solaı da solaı. Erlandy kórsem sizderden sálem aıtaıyn ba?» dep suradym. «Aıt, árıne, aıt! Iniń emes pe! Ári óziń de aǵańnyń shákirtisiń. Papań da, mamań da sálem aıtty de! Bir qýanyp qalsyn» dep Zarıa tátem lekildete shapshań-shapshań aıtyp tastaǵan. Barǵan elimizdegi Elshi Erlandy da kórdim. Amandasyp, ata-anasynyń sálemi de aıtyldy. Erlannyń baısal júzinde shýaq oınap, shynymen de qýanyp qalǵanyn tap qasynda, qarsy aldynda turyp baıqamaý múmkin emes-tin. Ámanda eldi ańsap júretin perzenttik saǵynyshtyń syrtqa kórinis bergen bir sıpaty shyǵar-aý dep topshylaǵam. Bizdiń ustaz aǵamyz óziniń máńgilik mııatty mahabbaty Zákimán – Zarıa – Tańsholpan tátemizben birge búrletip ósirgen, talbesikten-aq tańdaı káýsar tátti áýezben áldılegen parasatty perzent, halqynyń perzenti, Qazaqstannyń atynan sóıler ókiletti ókili turǵan aldymyzda. Sol arada kókiregimniń bir syr pernesi dir ete qalyp, men de mereılengem. Osy jaıdy Almatyǵa aǵa-tátege aıtyp kelip, osy bir Allanyń meıir-shapaǵatyna bólengen aqjoltaı jandardy taǵy da qýantqan bolatynmyn. Bul kezde «Altaı aǵa» dep aıtpaımyz. Aǵanyń Ábilfaıyz degen jalpaq el tanyp-bilgen joraly atyna úırengenbiz. Onyń ústine Altaı «Tańsholpan» romanynyń bas keıipkerine aınalǵaly alshań basyp alystańqyrap ketti de, qaıtkenmen de Ábilfaıyz aǵa ómirde, aqylyn aıtar, muńymyzdy shaǵar óren-jaranymyz bolyp ózimizdiń qasymyzda qaldy emes pe.
Tarıh qubylysyn tulǵalardyń talqysyn, taǵdyrlardyń tynysyn tamyrshydaı tap basar akademık Manash Qozybaev ta Ábilfaıyz aǵanyń tegin adam emestigine, ózgeshe peshenesine nazar aýdaryp, den qoıǵan eken. Ábekeńdi abyz tarıhshy «Qasqyr ishik kıgen qazaqsyń!» dep dáripteı áspettepti. Osy astarly aıqyndama bizdi de qyzyqtyryp, tereń mánisti qatparlaryna úńildirgendeı. Baıaǵy saqaralyq bula zamandarda qasqyr ishik kıgen qazaqtyń janyndaǵy adam jaýrap ólse, ol at-shapan aıyp tartady eken. Al bizdiń qasqyr ishikti aǵamyz ondaı aıyp tartýdan aýlaq. Ol ómirinde eshkimdi jaýratyp kórmegen. Jaýratqandy bylaı qoıyp, jan-júreginiń meıirim shýaǵymen, járdem-shapaǵatymen basqalardy dáıim jylytýmen kún keshken. Basynan asqan jaqsylyǵyn basqaǵa jasaýǵa asyqqan.
Ańdasaq, qasqyr ishik kıgizgen bóri tektilik besiginen daryǵan bólek qasıet sııaqty. Tal besigi – Torǵaı óńiri, Moıyldy atyraby. Ǵalamat aqyn Ǵafý Qaıyrbekov shyqqan jer, Ahmet, Mirjaqyptaı Alash arystarynyń amanat ósıetterin jaqynnan tyńdap uqqan jer. Bul jerdiń ulandaryna bórilik te, irilik te týa bitkendeı jarasar edi. Bala Ábilfaıyz jeti jasynda anadan aıyrylypty. 1942 jyldyń qysynda qaıran áke qaıyrylmastan qan maıdanǵa ol attanyp kete barypty. Sol ketkennen mol ketipti. Otaý ıesi bolýǵa taıap qalǵan on eki jastaǵy óndir ul ǵoı. Jalǵyz saýlyq qoıyn Esil boıyndaǵy aýyldarǵa aparyp astyqqa aıyrbastap almaqqa at-shanaly naıman Naızabek shalmen qystyń kózi qyraýda jolǵa shyqpaı ma. Aqpannyń aqtútek boranynda adasyp júrgende es-tússiz bala aıdalada shanadan aýdarylyp túsip qalypty. Ony shal da bilmeıdi. Japan túzde jortyp, álde jaqyn mańdaǵy aýyldy toryp júrgen bir urǵashy analyq qasqyr ózen jarqabaǵynda sulyq jatqan balany ıiskelep taýyp, biraq tımese kerek. Tımegeni bylaı tursyn, súırelep anadaı jerdegi úıilgen shóp maıasynyń irgesine aparyp, boran-sýyqtan qorǵashtap, ústin qymtapty, deıdi. Sóıtip, jetimqozynyń jebeýshisi qasqyr bolypty. Naızabek shal ertesine júrgen izimen qaıtyp kelip balany taýyp alyp ketkenshe álgi analyq qasqyr sonadaıda shoqıyp otyryp alypty. Kelgen aýyldan erip shyqqan bir-eki jigit qasqyrdy atyp ala qoıaıyq dep myltyqqa jarmasqan eken, Naızakeń: «Balaǵa tıispegeni tegin emes. Kıesi urady» dep atqyzbapty. Abyz akademık Manash Qozybaev ta «qasqyr ishik kıgen qazaq» degende Ábilfaıyz aǵa bolmysynan baıqalatyn bir bóri kıe, bórilik bekzattyqtardy meńzegen bolsa kerek. Osy oqıǵadan soń ol shynynda da aǵaıyndary bergen bir qasqyr ishikti Qostanaıdyń sary aıaz sýyǵynda qamsaý qylyp kıip júripti.
Sol jadaý jyldardaǵy ker buzaý hıkaıasy da esinen ketpeıdi. Soǵystyń ekinshi jazy. Bala Ábilfaıyz shópshilermen birge oraqta júr. Buǵan tán ker sıyr da osynda, ortaqqa alynǵan. Sútin saýyp shópshilerge aıran, qatyq qylady. Ettiń betin kórmeıdi. Bir kúni keshke aldaryna jas ettiń qýyrdaǵy keldi. Ospan brıgadır turyp aıtty: «Shyraǵym, Ábilfaıyz, seniń ker buzaýyń sýǵa túsip ketip, pyshaqqa ilikti. Mynaý sonyń qýyrdaǵy» dedi. Sóıtkende bul qýyrdaqqa sozǵan qolyn dereý tartyp aldy da, qany basyna shapshyp, tili baılanyp, sostıyp únsiz otyryp qaldy. Sosyn jylap qostan dalaǵa shyǵyp ketti. Mana baıqamapty, soıylǵan ker buzaýdyń terisi jantaıǵan jataǵan talda ilýli tur eken. Terini ıiskelep kózderinen sorasy aqqan ker sıyr... Júregi dúrs-dúrs soqty, óne boıy dirildep júre berdi. Munyń da kózderinen jas sorǵalady. О́mirde kórgen eń zor qııanaty osy. Qaıtyp qosqa kirmedi. Boıyna bir alapat batyldyq paıda boldy. Osy sátte ony eshqandaı kúsh toqtata almas edi. Buzaýdyń terisin arqasyna jamyldy da, tún eken, kim eken demedi, bir mınýt ta kidirmesten, oılanbastan aýylǵa tartty. Buzaýynyń terisin ıiskelegen ker sıyr artynan sómpeńdep erdi de otyrdy...
Mine, balalyq kezde bastan ótken osy jaılar keıin aǵanyń shyǵarmashylyǵynda da kórinis tapty. Eń bastysy, bar dúnıege kektendirmeı, qaıta onyń adamı izgiligin qalyptastyrdy desek te qatelespeımiz.
Osy oqıǵadan soń aýylda da bógelmedi. Kún ótken saıyn qıyndaı túsken tirshilik teperishinen qol úzýge bel býyp, on ekiden on úshke qaraǵan shaǵynda kireshilerge ilesip, alystyń alysyndaǵy Qostanaıǵa táýekelmen tartyp ketken. О́zinen tórt jas kishi baýyry Álim ákesiniń kenje inisi Hamıt pen jeńgesi Sálenniń qolynda qalyp, solardyń baýyrynda boldy. Al ózi burynnan estip, mán-jaıyn janashyrlardan bilip júrgen – Qostanaıdaǵy jetim balalardy oqytyp tárbıeleıtin qazaq pansıonat-mektebine kelip ornalasyp, segizinshi synybynan ary qaraı oqı bastady. Munda bir múldem jańa álemge tústi. Alǵash ret qala kórdi. О́ziniń týǵan Búırektalynan basqa da keń dúnıe, neler ǵajaıyptar bar ekenin baıqap bildi. Qazaqtan basqa da halyqtar, qazaq tilinen basqa da tilder bar ekenin uǵynyp paryqtady. Osynda bolashaq jaıly tolǵandy, ádebıet pen jýrnalıstıkaǵa tartqan qushtar armandaryn oıatty. Alǵash orysshadan shorqaqtap shaban attaı shoqyraqtasa da, qyrdyń qara domalaǵy alǵyr da qabiletti bolyp shyqqan-dy. Klasynda «kúshti matematık» atandy. Degenmen de búıregi jýrnalıst bolýǵa, odan ana Sábıt, Ǵabıt aǵalardaı jazýshy bolýǵa bura bergen. Mektepte «Alǵa» qabyrǵa gazetiniń redaktory boldy. Sol ýaqytta Qostanaıǵa issaparmen kelgen aqyn Nutfolla Shákenovtiń ebep-sebebimen «Qazaqstan pıoneri» gazetine maqalasy da shyqty. Jyldar ótkende osynaý talapty jas jigittiń naq sol gazetke redaktor bolyp basshylyq eterin kim boljap bildi deısiz?! Áıteýir mektepti medalmen bitirip, Qostanaıdyń radıosynan sańqyldap sóılegen «Ydyrystyń balasy adam bolady eken» degen sóz bul kezde shamaly es jıǵan týǵan aýylynda dúńkildep turdy. Solaı bolǵasyn qaıtsin-aı, qaıran baýyr Hamıt aǵasy da bir taıyn satyp, «Al, tart oqýǵa, jolyń bolsyn!» dep aqshasyn qaltasyna salyp bergen.
Ne kerek, talap alǵa jeteledi, ýnıversıtetti de bitirdi, jýrnalıst te boldy. Bul – 1953 jyl. «Qazaqstan pıoneri» men «Lenınshil jasta» alma-kezek istedi. Osy redaksııalarda jazý ónerine shyńdaldy. Birinshi bólim meńgerýshisi bolǵan Muqan Mamajanov, odan Kákimjan Qazybaev, Sapar Baıjanov sııaqty aıaýly jandar kómektesti, qol ushyn berdi. Olar: «Ne jazsań da júrekpen jaz! Sezinip jaz. Shyndyqty jaz. О́z sózińmen, óz oıyńmen jaz!» dep úıretti. Jas Ábilfaıyz osy údeden shyǵýǵa tyrysty. Sonyń aıǵaǵyndaı, 1961 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» jarııalaǵan báıgede ataqty Zeınolla Qabdolovtyń ózimen taıtalas túsip, «Qurdas» degen ocherki úshin ekinshi júldeni bólisýi namysty janyǵan nar jeńiske balanǵany da ras-tyn.
Biraq naǵyz jeńister alda edi. Jýrnalıstiginiń arqasynda qazaqtyń qanshama aqyly asqan alyp danalarymen suhbattas, syılas ta boldy. Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Baýyrjan Momyshuly syndy birtýarlardan taǵylym aldy. Muhańdy, uly Muhtar Áýezovti kózi tirisinde kórip qalǵan, ýnıversıtettegi sońǵy dáristerin tyńdap, ártúrli minberlerden de, kózbe-kóz óz aýzynan da dýaly sózin estip úlgergen ári kádesine jarata bilgen sońǵy urpaq ókili de osy bizdiń Ábilfaıyz aǵamyz. Osy rette ult qamyn oılaǵan zańǵar jazýshynyń Qazaqstan komsomoly Ortalyq Komıtetiniń keńeıtilgen plenýmynda sóılegen tereń de kóregen sózderi qazirdiń ózinde kóńildi tolqytyp, júrekti tebirendirgendeı. Jýrnalıst Ábilfaıyz Ydyrysov yńǵaılap, laıyqtap jastar gazetine daıyndap jarııalaǵan sol sózderge taǵy bir zer salaıyqshy: «Tyń, sender oılaǵandaı, jas dostarym, – dep ún qatady qazaqtyń uly jazýshysy zaldaǵy jas tyńgerlerge, – qý medıen, adam aıaq baspaǵan jer emes. Sender qý dalaǵa kelgen joqsyńdar, mol baılyǵyn áli ıgerip úlgere almaı jatqan kıeli jerge, paryq-parasatty elge aıaq bastyńdar. Qonaq emessińder, qońsysyńdar. Sondyqtan jergilikti halyqty jat dep jatyrqamaı, jaqyn-týys tutýǵa tıissińder. Onyń jaqsy saltyn, ǵajap dástúrin, tilin, dinin qasterleýge mindettisińder. Ilgeride sol óńirge qonys tepken orys mujyqtary solaı jasap, qazaqqa aǵaıyn bop ketken. Asyly, qarapaıym qaı ult ta solaı jasaıdy, solaı jasaǵan... Aıtarym mynaý: Eger sender orys tili men mádenıetinen basqa eshteńe bilmeıtin bolsańdar, árıne, jaqsy emes. Eger sender ózderiń júrgen ortada, bizdiń Qazaqstanda jasalǵan mádenı baılyqtarǵa qyzyqpaıtyn bolsańdar, ol – keshirilmes kúná...».
...Sol bir kezdegi qajetti de qasıetti sóz edi ǵoı bul. Ol shaqta bulaı aıtý da, ony jarııalaý da ońaı emes-tin. Komsomol plenýmynda sóılegen osy salıqaly sózdi «Úmitti urpaqqa – ıgi tilek» degen taqyryppen máıekti maqala etip shyǵarǵan, odan Japonııa sapary jaıly ózinen suhbat alyp jarııalaǵan jas dosy Ábilfaıyzǵa Muhańnyń da yqylas-beıili aýǵan sııaqty.
Ábilfaıyzdyń adamı tulǵasyn móldiretip músindeı túsken on san ǵajaptar jalǵasa berdi. Áýezov oǵan telefon soǵyp: «Men bir shoń qyrǵyz aǵaıyndy jiberemin. Ázirge esimi belgisiz Shyńǵys Aıtmatov degen jazýshy. Ol áli-aq búkil álemge áıgili bolady» deı kele, sol jas jigit erteń Almatyǵa jańa jazǵan povesin alyp keledi, buıymtaıyn qabyl alǵaısyń, dep tapsyrady.
Ertesine ashyq turǵan esik jaqtan:
– Kirýge ruqsat bolar ma eken? – degen bııazy daýys estiledi.
– Men Muhtar aǵadan edim. Frýnze shaharynan... Isińizden bólip jiberdim, keshirińiz, aty-jónim Shyńǵys Aıtmatov...
Qalyń qara buıra shashty, aq quba, ádemi kelgen jas jigit «Lenınshil jastyń» tabaldyryǵynan «Jámıla» degen tamasha povesin alyp osylaı attaıdy. Dál osy kezde jaýapty hatshy Ábilfaıyzdyń kabınetinde Máskeýde ádebıet ınstıtýtynda oqyp júrgen, demalysqa kelgen talantty ádebıetshi Qaljan Nurmahanov otyrady. Ol dereý yqylas bildirip, qolma-qol aýdarýǵa kirisip, erteńine alǵashqy taraýyn alyp keledi. Qolma-qol baspahanaǵa jiberilip, ataqty «Jámıla» qazaq oqyrmanynyń súıikti shyǵarmasyna aınalady. Aýdarma jasaýǵa áýelgi kezde Ábilfaıyz aǵa da biraz atsalysqan syńaıly. Biraq avtorlyqqa talasy bolmaǵan. Naq osy «Keń bolsań – kem bolmaısyń» degen qaǵıdany Ábekeń ómir boıy ustanyp keledi. Komsomoldyń Ortalyq Komıteti oǵan jańadan shyǵatyn «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń redaktorlyq qyzmetin usynsa, bul odan bas tartyp, ol orynǵa óziniń ázız dosy Kamal Smaıylovtyń laıyqtylyǵyn aıtyp, qoıar da qoımaı sonyń kandıdatýrasyn ótkizedi. Aıta berse, mundaı mysaldar jeterlik. 1986 jyldyń jeltoqsanynda jýrnalıstıka fakýltetiniń partorgy ári dekannyń oqý isi jónindegi orynbasary bola júrip basyna bult úıirilgen talaı stýdentti qorǵap ta qalǵan. Sóıtip, ózine de sekem týǵyzyp ala jazdaǵan. Biraq onysyna esh ókingen emes. Oqýshy kezinde oryssha dıktanttan 250 qate jibergen Ábilfaıyz «Komsomolskaıa pravdada» eki aı taǵylymdamadan ótip, ataqty gazettiń bas redaktory, Hrýshevtiń kúıeý balasy Adjýbeıdeı myqtynyń ózine taısalmaı týra qarap: «Sholohovty kemeńger jazýshy retinde qadirleımin, biraq jan-júregimmen Áýezovti ǵana súıemin!» dep jaýap bergen ǵoı. Bizdiń Ábekeń ult namysyn kerek jerinde, mine, osylaı da qorǵaı bilgen.
Alyp aǵalary jaıly «Birtýarlar bolmysy» esseler jınaǵynda ádemi syrlar shertti. Áýezovke ińkárligin arnaıy kitap etip te jazdy. Osy uly ustazben sońǵy bir kezdesýi aldaǵy úlken bir ómirlik muratyn aıqyndap ketti. Bul kezde asyl jary, máńgilik aıaýly mahabbaty – Zákimán-Zarıasy qasynda, jaınaǵan jastyq shaqtyń baqyt qusy basynda bolatyn. Basqalarǵa da keń júrekti abzal meıirimmen qaraıdy. Kúnine deıin esinde. 1961 jyl. Qyrkúıektiń 28-shi juldyzy. Zarıa tátemiz salǵan ánderge dán razy bolǵan Áýezov oǵan «Tań» degen jańa at qoıyp, Ábilfaıyzǵa jaryń jaıynda «Tańsholpan» atty kórkem týyndy jazǵaısyń dep ósıet etedi. Bul tilek kóńilde júrgenmen, kópke deıin júzege asa qoımaıdy. Sodan 40 jylǵa jýyqtaǵanda saldyq aýrýdyń zardabyn tartyp júrgen taýqymetti kezinde Muhtar aǵa taǵy túsinde aıan berip, «Tańsholpan» romanyn jazýǵa dereý otyrýǵa ámir etedi. Ustaz ámirin asyl jaryna aıtyp edi, ol da quptady. 1998 jyldyń qańtary edi. О́miriniń basty shyǵarmasyna bógelmeı kiristi.
«...Ol maǵan bar asylyn syılady. Keremet sulýlyǵyn qıdy. Ǵajap ánin tárki etti. О́z ǵumyryn arnady. Januıama altyn bosaǵa bop bekidi. Baqyttyń, barlyqtyń qazynasy bop kirdi. Ryzdyǵymnyń, moldyǵymnyń baılyǵyn tasytty. Maqtan tutar – ul, kózge kórik – qyz ákeldi dúnıege. Baldaı tátti nemereler órbitti mańaıyma... Baǵymdy, saǵymdy kóterdi. Mereı, bedelimdi ósirdi. Asqaq etti. Shamama laıyq aspandatty. Adamdyq adal qasıetimdi tárbıeleýge tyrysty. Parasatymdy bıiktetýge kúsh saldy. Jamandyǵymdy jasyrdy. Jaqsylyǵymdy asyrdy.
Ol sol kórkin, sol ánin tek bir maǵan syı etti... Bárinen de, bir maǵan ánin qıǵanyn aıtsańshy! Netken qurbandyq!
Sol sebepti de men oǵan áý bastan-aq ólsheýsiz qaryzdar em! Máńgi boryshker em! Sol úshin ol ózin maǵan qıǵan sátte-aq: «Osy syıyńdy ómirimde ótermin-aý!» – dep, ishteı ant etken em!..
Sodan beri ǵumyr boıy men oǵan: keremet mármárdan bir kóz toıyp bolmastyq aq músin jasasam deýmen kelem!».
...Sóz marjany, sezim máıegi osylaı tógile berdi. Eki jastyń móldir mahabbaty, ańsaǵan armandary, ómirlik murattary, aqyl-parasattary sóz qudiretimen shýaq shashty. Kózi tiri ǵashyqtardyń syrly súıispenshiligin osylaı da sýrettep sıpattaýǵa bolady eken-aý dep oqyǵan elge tańdaı qaqqyzdy, tamsandyrdy. Ábekeń Áýezov amanatyn eki jylda oryndap shyǵyp, «Tańsholpan» roman-hıkaıasynyń tórt tomyn oqyrman qolyna tıgizgen-di. Sóıtip Ázaǵań – Ázilhan Nurshaıyqov pen Tumaǵań – Tumanbaı Moldaǵalıevtiń qataryna qazaq jazýshylarynyń ishinen taǵy bir mahabbat jyrshysy qosyldy. Ol – qadirmendi professor Ábilfaıyz Ydyrysov edi. Ábekeńniń tańdaı sulý mahabbat áýezelerin Ázaǵań da, Tumaǵań da shyn júrekten qýana joǵary baǵalady. Ábilfaıyz aǵa men Zarıa táte otasýynyń altyn toıynda Ázaǵań «Tańsholpannyń» ózi oqyǵan ár tomynyń betterine kóz jastary qosa tamyp otyrǵanyn da jasyrmady. Qazaq qyzdary Mahabbat Prezıdenti saılaǵan Ázaǵańnyń sol qýanyshty kóz jastary – «Tańsholpan» romandar toptamasynyń ádil baǵasy dep bilsek kerek.
Átteń, dúnıe!.. Kózi tirisinde kórkemsózben mahabbatyna keremet eskertkish músindegen aıaýly jary máńgilik alysqa aqqý bop ushty. Seksen bestiń tórinde muńaıǵan aıaýly otaǵasyna aqqý ańsaryn qaldyrdy. Sol aqqý ańsar bul kúnderi «Tańsholpan tetralogııasyn hamsaǵa aınaldyryp, mahabbattyń hıkaıa jyrlarynyń besinshi kitabyn jazyp jatyr...
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
