Ult sanasyna sáýle túsirgen

Qazaq jurtynyń jeti júz jyldyq tarıhyn hatqa túsirip qaldyrǵan tuǵyry myqty týma talant Ilııas Esenberlınniń 100 jyldyǵyna arnalǵan basqosý L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sıte­tiniń fılolog ǵalymdary men stýdent­teriniń qatysýymen ótti. Ultqa qyz­met etken qalamgerdiń ataýly mereı­toıy Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵymen tuspa-tus kelýiniń ózinde úlken mán jatqany anyq. О́ıtkeni, ultymyzdyń tarıhyn tereńnen qozǵap jazǵan belgili romandarynda ol qazaq handarynyń, batyrlary men bıleriniń, aqylman abyzdarynyń bitim-bolmysy jan-jaqty sýrettelgen. Sol asyldardy sýrettegen shyǵarma bıligi júrip turǵan keńes zamanynda jaryq kórip, tolqyn-tolqyn urpaqtyń sanasyna sáýle túsirdi. Bizde de myqtylar bar eken-aý, qalaısha qaǵa beriste qaldyrǵamyz degizdi. Aldyńǵy tolqyn men keıingi tolqynnyń basqosýyn akademık Seıit Qasqabasov keleli sózben bastap, HH ǵasyrdyń qasiretti qaıshylyǵy da, jaqsylyǵy da bolǵanyn tarata aıtyp, 30-jyldardaǵy oırandy derekterden bilgenin, 50-jyldardaǵy aýmaly-tókpeli tusqa kýá bolǵanyn, Sáken, Beıimbet, Ilııastardyń aqtalyp, jurtymen qaıta tabysqanyn, 30 jyldan keıin Ahmet, Myrjaqyp bastaǵan Alash arystarynyń «tirilgenin» tilge tıek etti. Odan keıin Ilııas Esenberlınniń shyǵarmalaryna toqtalyp, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisine qatysqandardyń deni Ilııas Esenberlın romandaryn oqyǵandar ekenin eske saldy. Al negizgi baıandamany ilııastanýshy professor Qunypııa Alpysbaev jasap, qarymdy qalamgerdiń úsh romannan turatyn «Kóshpendiler», «Altyn orda» trılologııalaryn sóz etip, ondaǵy oqıǵalardan mysaldar keltirip bul dúnıeler tarıhqa jańa kózqaraspen qaraý kerektigin uǵyndyrǵanyna da dálel-dáıekter keltirdi. Ol bul shyǵarmalar epopeıa deýge turarlyq ekenin de búkpesiz aıtyp, ondaǵy keıbir sózderdiń astaryna úńildi. Máselen, «Ábilqaıyr irbiz terisiniń ústinde aýnap tústi» degen bir sóılemniń arǵy jaǵynda han qahary, aıbaty jatqanyn alǵa tartty. Partııa sarbazy bola turyp, basyn táýekelge tigip, tarıhı taqyrypqa alǵash barǵan Ilııas Esenberlın jolynyń bastaý basyna barǵanda osydan 20 jyl buryn aıtqan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Aqıqat shyndyq temir shymyldyqtyń ar jaǵynda tutqyn­dalyp, ata tarıhynyń «aqtań­daqtaryn» zertteýge tyıym salyn­ǵan jyldary Ilekeń qazaq qalamger­leriniń alǵashqysy bolyp qıyn da kúrdeli taqyrypqa – Qazaq han­dyǵynyń bostandyq pen táýelsizdik jolyndaǵy kúres taqyrybyna qalam tartyp qana qoıǵan joq, óziniń epıkalyq qulashy, halyq ómiriniń san alýan  qyryn keń qamtýy, qazaq tarıhynyń kemeńger kósemderiniń qaıtalanbas beınelerin somdaýy jaǵynan ózge týyndylardan oq boıy alda turǵan talantty shyǵarmasy – «Kóshpendiler» tarıhı trılologııasyn dúnıege ákeldi. Búginde dúnıejúziniń kóptegen halyqtarynyń tiline aýdarylyp, áldeneshe ret basylǵan jazýshynyń osy eńbegin handyq dáýirdegi qazaq ómiriniń ensıklopedııasy desek, artyq bola qoımas», degen sózin dáıekke keltirdi. Budan keıin belgili qoǵam qaı­rat­keri, qazaq teledıdaryn qalyp­tas­tyrýshylardyń biri, professor Sultan Orazaly Esenberlınniń shy­ǵarmalaryna jan-jaqty toqtalyp, «Aıqas», «Qaterli ótkel» romandarynan keıingi týyndylaryna tereńdep baryp, ultymyzdyń jeti júz jyldyq tarıhyn jazǵan qalamgerdiń mereıtoıy – ult toıy ekenin nazarǵa saldy. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn Nesipbek Aıtuly jazýshy romandary tolqyn-tolqyn urpaqty tárbıelegenin, sonyń biri ózi ekenin aıta otyryp, keıbir ózindik jeke pikirlerin de ortaǵa saldy. Professor Serik Negımov qazaq jurtynyń ótkenine renishpen emes, súıinishpen qaraýǵa jol ashqan jazýshynyń «Qahar» romanyna boılap baryp, biraz tarıhı derekterdi jan-jaqty taratty. Aıtýly alashtanýshy ǵalym, jazýshy, professor Tursyn Jurtbaı Ilııas Esenberlın qazaq ádebıeti men tarıhyna tóńkeris jasap, ulttyq ıdeıany ákelgenin jetkizse, professor Raqymjan Turysbek qarymdy qalamgerdiń «Meniń ónerimniń bas­taýynda óleń jatyr» degen sózine júginip, poezııasy týraly, ásirese, surapyl soǵys týraly tolǵaıtyn «Aısha», «Sultan» poemalary, beıbit ómirdi kórsetken óleńderi jaıly oı órbitti. Aqıqatyna kelsek, Ilııas Esenberlın óziniń alǵa qoıǵan maqsatyna tolyqtaı bolmasa da, jetken qalamger deýge bolady. «Qahardan» keıin «Almas qylysh» romany jaryq kórip, synǵa ushyraǵan tusta ol bul týyndylardyń úshinshi kitaby, «Jantalas» jaryqqa shyqqan soń «Kóshpendiler» degen trılologııa bolyp, jurt qolyna tıetinin, jalpy, maqsaty qazaqtyń arǵy tarıhynan bastap, ózi ómir súrgen kezeńderin tolyq qamtıtyn romandar serııasyn jazatynyn jetkizgen bolatyn. Táýbe, jazýshy bul maqsatyna jetti deýge bolatyn shyǵar. Osyndaı pikirin qalamger Almatydaǵy Muhtar Áýezovtiń murajaıynda ult rýhanııatyna arnalǵan sabaqta aıtqan edi. Al ony úzilissiz uıymdastyryp júretin, qazaqtyń ózindik bitim-bolmysyn keńes dáýiri dúrkirep turǵan tusta túrli joldarmen tanyta alǵan, ásirese, oǵan sanalary áli ýlana qoımaǵan jastardy tarta bilgen  akademık Rahmanqul Berdibaı bolatyn. Ilııas Esenberlın Lenındik syılyq ala almaı qalǵan kezde murajaıda ótken taǵy bir sabaqta uly jazýshy Ǵabıt Músirepov bul qazaq rýhanııa­ty úshin ókinish ekenin jetkizgeni este. Bul uly tulǵalardyń ulttyq iste uıysa bilýi dep bilemiz. Basqosýdy túıindegen Seıit Qasqabasov aıtýly qalamgerdiń týyndylary ult qazynasyna qosylǵan asyl jaýhar ekenin, astary qatpar-qatpar HH ǵasyrda ádebıet alyptary Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjan, Sáken, Muhtar, Sábıt – bári de qazaqty kórkeıtý úshin jumys istegenin, ol joldy árqaısysy ózderinshe tańdaǵanyn eske salyp, olar qazirgi azat eldiń keregesine qadalǵan bir-bir bolat ýyq ekenin atap ótip, keıingi urpaq solaı tanysa degen nıetin jetkizdi. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».