Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Kez kelgen aımaqtyń tabıǵatyna, klımatyna qaraı maldyń da óz baby, kúıi bolady. Mysaly, elimizdiń ońtústik-shyǵysynda múıizdi iri qaranyń bitimi ádette iri keledi. Qýańshylyq qysqan aımaqtarda sıyrdyń turpaty shaǵyndaý bolsa, soltústiktegi qysy qytymyr ólkelerde mal ataýly sýyqqa tózimdi. Qazaq aqbas sıyrynyń basty artyqshylyǵy, kez kelgen klımatqa jersinetin qabiletinde. Jaıylym talǵamaıtyn qasıeti de bar. Resmı derekterden bilgenimiz, qazaq aqbas sıyry tarıhynyń bastaýy shamamen 1930–1950 jyldarmen tuspa-tus keledi. О́ıtkeni bul tuqym 30-jyldary keńestik respýblıkaǵa jetkizilgen gereford buqasymen qazaq, qalmaq sıyrlaryn býdandastyrý nátıjesinde paıda bolǵan. Gereford XVIII ǵasyrdyń sońynda Anglııada ósirilgen. Ádette buqasynyń salmaǵy 900-1000 kg-ǵa deıin barsa, sıyry 550-600 kg tartady. Sodan bolar, tabıǵatynan etti keletin qazaqtyń aqbas sıyry turpaty jaǵynan erekshelenip, birden kózge túsedi. Jaıylym jaıly, jem-shóbi mol, kúıi jaqsy bolsa, jyldam et jınaıdy.
Elimizde «Qazaq aqbas tuqymy» respýblıkalyq palatasy jumys isteıdi. Palata qazaqtyń aqbas sıyryn kóbeıtýmen, onyń asyltuqym retinde qalyptasqan qasıetin saqtaýmen aınalysady. Mal basyn derekqorda tirkeıdi, «asyltuqymdy» degen mártebe beredi. Seleksııalyq asyldandyrý jumystaryn úılestiredi. Jeke jáne zańdy tulǵalardyń múddelerin qorǵaıdy. Palatanyń dırektory Baqtııar О́telbaevtyń aıtýynsha, egemendik jyldarynan keıin sany azaıyp ketken qazaqtyń aqbas sıyryn kóbeıtýge qazir durys kózqaras qalyptasyp keledi. Biraq jumysty myqtap úılestirýge kedergi keltiretin sebep-saldar da joq emes.
«Keıingi 15 jyldyń shamasynda elimizdegi agrarlyq saıasattyń maqsatty túrde damyp keledi. Maqsatty dep otyrǵanymyz, asyltuqymdy mal ósirýge basymdyq berildi. Nátıjesinde, etti mal sharýashylyǵynda qazaq aqbas sıyrynyń sany kóbeıip, et óndirisi ilgeriledi. Mal ónimdiligin arttyrý baǵytynda oń ózgeris baıqaldy. Etti mal sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý, sharýalarǵa nesıe berý sekildi memlekettik qoldaýdyń shapaǵaty tıdi. Alaıda keıingi birer jylda baıqaǵanymyz, salaǵa kórsetiletin qoldaýdyń kólemi azaıyp, burynǵy sýbsıdııalardyń bir bóligi qysqardy. Bul da bolsa aqbas sıyr sharýashylyǵyna belgili bir deńgeıde áser etpeı qoımaıdy», deıdi B.О́telbaev.
Asyltuqymdy maldyń statıstıkalyq esebine úńilsek, 1991 jyly qazaqtyń aqbas sıyry 1 mln 370 myń bas shamasynda bolǵan. Osy kezeńde eldegi et baǵytyndaǵy sıyr sany 2,5 mln basqa jetken. Onyń ishinde aqbas sıyrdyń úlesi 55%-dy quraǵan. Aqbas sıyr sany jóninen dál osy kezeńde rekordtyq mejeni baǵyndyrypty. Árıne, qazirgi jaǵdaıdy ol kezben salystyrýǵa kelmeıdi. Biraq jaǵdaı asa kúrdeli emes. Sýbsıdııaǵa qatysty shekteýler de naqty aqbas sıyrǵa qoldanylyp otyrǵan joq. Jalpy, iri qara mal sharýashylyǵyna qoıylǵan talap. Úkimetten maldyń osy túrin ósirýge qoldaý bolmasa, jekelegen kedergi joq. Osynyń nátıjesinde qazir qazaq aqbas sıyrynyń jalpy sany elimizde 730 myń basqa jetti. Onyń ishinde 510 myń bas iri qara asyltuqymdy sanalady.
Qazaq aqbas sıyrynyń basqa iri qaralardan artyqshylyǵy, tek et jyldam jınaıtynynda nemese jaıylym talǵamaıtynynda emes eken. Maldyń sıpaty týraly B.О́telbaev egjeı-tegjeı aıtyp berdi.
«Ǵylymı zertteýler men tájirıbe kórsetkendeı, maldyń osy túri bizdiń tabıǵatqa, klımatqa ábden beıimdelgen. Elimizdiń qaı óńirinde ósirse de qasıetin joǵaltpaıdy. Shól-shóleıt jaıylymdarǵa shydamdy. Ystyqqa tózimdi. Tirek-qımyl súıek qurylymy myqty bolǵan soń, uzaq aıdaýǵa shydamdy, tuıaǵy berik. Aptap ystyqta táýligine 25–30 shaqyrym aıdaýǵa tóze alady. Ystyqqa beıimdelgen soń, qýańshylyqqa da ońaı shydaıtyn qasıeti bar. Mal negizinen dala ósimdikterimen qorektenedi. Sóıte júrip jaıylymda salmaǵyn shyǵynsyz saqtap qalady. О́ıtkeni onyń tabıǵı túrde tez maı jınaıtyn qabileti bar. Jaıylymǵa, jem-shópke talǵampaz emes. Azyǵy qunarly bolsa, birden salmaq jınaıdy», deıdi B. О́telbaev.
Jyl ótken saıyn asyltuqymdy mal asyraıtyn fermerler kóbeıip keledi. Solardyń biri – jas kásipker Azat Rashıdov. Instagram paraqshasynda 50 myńǵa jýyq oqyrmany bar keıipkerimiz óziniń jumysyn nasıhattap qana qoımaı, qazaq aqbas sıyrynan kól-kósir paıda túsirýge bolatynyn aıtýdan jalyqqan emes. Aqbas sıyr týraly keńes surap kelgenderge bilgenin aıtyp, qoldaý kórsetedi. Biraq negizgi maqsaty bul emes, ol birinshi kezekte qazaq aqbas sıyr tuqymyn álemge tanytyp, elimizdiń mal sharýashylyǵyna barynsha mol úles qosýdy oılaıdy. Orta jolda irkilip qalǵysy joq. Kásipker qazirdiń ózinde qazaq aqbas sıyrynyń sanyn myńnan asyrǵan.
«Aýyl sharýashylyǵyna deıin qurylysta eńbek ettim, keıin et satýmen aınalystym, basqa da sharýalarmen shuǵyldandym. Eńbek naryǵynda óz jolymdy tabýǵa talpyndym. Tańdaǵan mamandyǵym da qazirgi jumys baǵytymnan alys emes, mal dárigerligi boldy. Ekinshi kýrsty támamdap jatqan tusta ýnıversıtetten jeńildik alyp, jarty jylǵa jýyq Jańaqala aýdandyq veterınarııa stansasynda eńbek ettim. Oqýymdy tabysty aıaqtaǵan soń, 2017 jyldy ósken ólkem Jańaqala aýdanyna oraldym. Aıdarhan eli mekeninde iri qara mal ósirýmen aınalysa bastadym. Qazir qazaqtyń aqbas sıyry men Muǵaljar jylqylaryn ósiremiz. Jalpy, sharýamyzdy durys jolǵa qoıýǵa memlekettik baǵdarlamalardyń kóp kómegi tıdi. Múıizdi iri qara maldyń ishinde qazaq aqbas sıyryn tańdaýymyzǵa maldyń qazaq dalasyna ábden jersingendigi, etti jyldam jınaıtyn qasıeti sebep boldy. Onyń ústine keıingi jyldary álemde ǵana emes, bizdiń elde de etke suranys joǵary», deıdi Azat.
Aqbas sıyrdyń taǵy bir artyqshylyǵy, tabyndy qalpyna keltirýde seleksııalyq jaǵynan qolaıly. Dene turqy myqty, bulshyqeti jaqsy damyǵan. Kelte moıyn, keń jaýyryn. Jańa týǵan buzaýlarynyń ishinde urǵashylarynyń salmaǵy – 25–27 kg, erkegi 28–30 kg shamasynda bolady. Buzaýdy sıyrdan bólip alar kezdegi salmaǵy 250 kg-ǵa deıin jetip qalady. Sıyrlardyń salmaǵy 500–570 kg shamasynda, jekelegenderi – 750–800 kg-ǵa deıin jetýi múmkin. Sol sekildi buqalardyń ortasha salmaǵy – 850–950 kg, keıbir irileri 1 tonnadan asady.
Aryǵa barmaı-aq qoıalyq, keıingi eki-úsh jylda sıyr etiniń baǵasy sharyqtap ketkeni sonsha, jylqy baǵasynan asyp tústi. Et baǵasynyń birer jylda dál osylaı eki esege deıin qymbattaǵan kezi bolǵan emes. Bul rette eldegi fermerlerdi nemese onshaqty bas malyn asyrap otyrǵan aýyl turǵyndaryn kinálaı almaımyz. Sebebi baǵa qoldan qymbattaǵan joq, másele eksportqa baılanysty bolyp tur. Bul – bólek taqyryp. Aıtpaǵymyz, dál osyndaı qıyn-qystaý kezeńde shetelden mal tasyǵansha, qazaq topyraǵyna ábden jersingen aqbas sıyrlardyń sanyn kóbeıtýge basymdyq bersek degen tilekpen úndesedi. Qalaı degende, etke suranys artyp, baǵa qubylyp turǵan mezgilde qońdy mal ósirgennen paıdasy zor. Bir sózben, qazaq aqbasynyń tuqymyn kóbeıtip, ózge elderge taratýdyń jaqsy múmkindigi týyp tur.
