Beıbitshilik úshin kúresin toqtatpaǵan...
Bir qyzyǵy, ótkende ǵana birneshe memleket basshysy AQSh Prezıdenti Donald Trampty beıbitshilik salasy boıynsha Nobel syılyǵyna usynǵan edi. Biraq nátıje basqasha bolyp, venesýelalyq saıasatker Marııa Machadonyń baǵy jandy. Atalǵan syılyq oǵan «Venesýela halqynyń demokratııalyq quqyqtaryn ilgeriletýge qosqan úlesi úshin jáne dıktatýradan demokratııaǵa ádil de beıbit kóshýge degen bastamashylyq róli úshin» berildi.
Al jaqynda áıgili aqyn Oljas Súleımenovti elimizdegi «Baıtaq» jasyldar partııasy beıbitshilik salasy boıynsha Nobel syılyǵyna usyný týraly bastama kóterdi. Bastamany partııa tóraǵasy Azamathan Ámirtaı kóteripti. Onyń aıtýynsha, Oljas Súleımenovtiń jahandyq beıbitshilikti nyǵaıtýǵa jáne ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qosqan úlesi álemdik deńgeıde moıyndalýǵa tıis. Aqynnyń «Nevada-Semeı» qozǵalysy aıasyndaǵy eren eńbegi Semeı ıadrolyq polıgonyn jabýda mańyzdy ról atqarǵany belgili. Tarqatyp aıtsaq, Oljas Súleımenovtiń bastamasymen álemniń birneshe elinde taǵy tórt iri ıadrolyq polıgon (sonyń ishinde Nevada polıgony da) jabylǵan. Osylardy eskere otyryp, partııa ókilderi Nobel komıtetine Oljas Súleımenovtiń kandıdatýrasyn úmitkerler qatarynda qarastyrý jóninde resmı ótinish joldady.
«Birińdi, qazaq, biriń dos kórmeseń, istiń bári bos» degen hakim Abaıdyń taǵylymyna toqtalsaq, bul – bizdiń ult úshin, qoǵam úshin aıtarlyqtaı jaqsy bastama. Birinshiden, Oljas Súleımenov dúnıejúzindegi ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý baǵytynda erekshe úles qosty. Otarshyl saıasattyń salqyny tıgen týǵan halqynyń keleshegi men taǵdyryna ol erte bastan alańdady. Jeriniń tabıǵaty men el-jurtyn qorǵaý jolynda qaraqan basyn báıgege tigip, týǵan eli aldynda azamattyq paryzyn óteı aldy. Ekinshiden, bastaǵan qozǵalysy kóp ótpeı nátıje berip, Nevada polıgony jumysyn toqtatty.
Astana Memlekettik qyzmet haby basqarýshy komıteti tóraǵasy Álıhan Baımenov bul bastama týraly bylaı deıdi: «80-jyldardyń aıaǵynda Qazaqstanda jalpyulttyq sıpat alǵan úsh qoǵamdyq uıym quryldy. Olar – mádenıette Qazaq tili qoǵamy, saıasatta «Azat» jáne ekologııalyq baǵyttaǵy «Nevada-Semeı» qozǵalysy. Bul qozǵalys ózi qurylýymen qatar Qazaqstannyń kóp aımaǵynda túrli qozǵalystyń qurylýyna da septigin tıgizdi. Osy úsh qoǵamdyq uıymnyń qurylýy bizdiń ult óz isin ózi meńgerýge daıyndyǵynyń, egemendikke daıyn ekendiginiń jáne táýelsizdikke umtylysynyń da jarqyn dáleli edi. Talaı jyldar tumshalanyp kelgen azamattyq sezimniń oıanýyna qaıta qurý saıasatynyń arqasynda múmkindik týdy. Buryn óz oıyn ashyq aıta almaǵan jáne boıyndaǵy kúsh-qýatyn qoǵamdyq-saıası baǵytta jumsaı almaı, qaǵajý kórgen azamattar osy qozǵalystar aıasynda jańasha baǵytta belsendilik kórsete bastady. Men sonda «Qazaq tili» qoǵamynyń quryltaıyna qatysyp, oblystyq uıymyn qurýǵa, sonymen qatar «Ulytaý» qozǵalysynyń basshysy retinde maqsattary úndes bolǵandyqtan, «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń Jezqazǵan oblystyq bólimshesin de basqardym. Biz «Nevada-Semeı» uıymdastyrǵan mazmuny aýqymdy sharalarǵa qatystyq. Sonyń birazy erekshe áserli jáne tereń taǵylymdy boldy. Mysaly, Saryaǵashtan bastap Qaraýylǵa deıin Beıbitshilik marshy uıymdastyryldy. Árbir eldi mekenge bir-eki shaqyrym qalǵan tusta jaıaýlap, joldyń boıyndaǵy aýyldardy aralap shyqtyq. Buǵan júzdegen myń adam qatysyp, qoǵamdaǵy azamattyq sezimniń oıanýyna serpin berdi. О́ziniń maqsatyna saı álemdegi beıbitshilik úshin kúrestiń jańa deńgeıge kóterilýine, eki qarsylas derjavanyń birinde osyndaı júzdegen azamattyń boı kórsetýi jahandyq teketires deńgeıin álsiretýge de yqpal etti. «Nevada-Semeı» qozǵalysy, bir jaǵynan, qorshaǵan ortanyń tazalyǵy, zııandy synaqtardy boldyrmaý maqsatynda kúres júrgizdi, ekinshi jaǵynan, keń maǵynasynda jahandyq aýqymda beıbitshilik úshin kúrestiń jańa formasyna aınaldy. Totalıtarlyq júıede ómir súrgen qoǵamǵa azamattyq kúrestiń negizi bola bildi. Búginde biz ıadrolyq synaqtardyń, ıadrolyq tehnologııanyń toqtatylǵanyn álemdik saıasattyń úlken jetistigi retinde qabyldaýǵa boıymyz úırendi. Biraq osy Nevada, Semeı polıgondary jabylǵanǵa deıin qandaı ahýal bolǵanyn umytpaý kerek. Eki alyp derjava jáne basqa da ıadrolyq qarýy bar memleketter oqtyn-oqtyn synaqtar júrgizetin. Al Qazaqstanda 1949–1961 jyldar arasynda jarylystar tek jer betinde ótetin. Iаǵnı bizdiń halyqtyń bir bóligi shyn máninde tájirıbe úshin sol óńirde ómir súrip jatqan sekildi kúı keshti. Ol zertteýler adamǵa ıadrolyq qarý áseriniń statıstıkalyq maǵlumaty esebinde paıdalanyldy. Bul aqparat qupııa saqtaldy. Oljas Omaruly bolsa, alǵash úndeý tastap, halyqqa onyń qaterin ashyq aıtty. Bizdiń halyqtyń basym kópshiligi synaqtardyń qaterin de bilgen joq.
«Nevada-Semeı» qozǵalysynyń basynda Oljas Omaruly turýynyń da bir zańdylyǵy bar sekildi. Sebebi ol sol ýaqyttaǵy halyqtyń muńyn jetkizgen kóshbasshy, ózi fılosof-aqyn edi. Ekinshi jaǵynan qarasań, poezııasynda adamzattyń beıbitshilik úshin kúresindegi jaýapkershiligi aıqyn sezilip turdy. Sol sebepten de Oljas Súleımenovtiń Nobel syılyǵyna usynylýy óte oryndy dep sanaımyn. Bul bizdiń halqymyzdyń beıbitshilikke umtylýynyń da jarqyn kórinisi. Iаdrolyq synaqtardan, qýǵyn-súrginnen zardap shekken, talaı soǵysta batyrlary jaýmen shaıqasyp, qaza tapqan halyq álemde ekeý bolsa, sonyń biri – bizdiń qazaq. Bizdiń ulttyń beıbitshilik úshin kúresi, beıbit saıasatty qoldaýy álemdik sahnada bıik deńgeıde tanylýǵa, moıyndalýǵa tıis».
Nobel beıbitshilik syılyǵynyń róli týraly da aıta ketken jón shyǵar. Alfred Nobel óz ósıetinde beıbitshilikti nasıhattaýǵa erekshe úles qosqan tulǵalar men uıymdardy marapattaý kerektigin basa aıtqan. Tarıhı turǵyda bul syılyq arnalanyp, demokratııa, adam quqy, gýmanıtarlyq kómek jáne qarýdy baqylaý sııaqty beıbitshilikke qatysty keń aýqymdy salalardy qamtı bastady. Atalǵan syılyqtyń basty sharttaryn oqyp kórseńiz, Oljas Omarulynyń eńbegi «Qarýdy baqylaý jáne qarýsyzdaný: qarýdy qysqartý jáne ıadrolyq qarýdyń taralýyna jol bermeýge baǵyttalǵan áreketter» degen tarmaǵyna saı kelip tur.
Adamzatty apokalıpsısten qutqarý ıdeıasyn usyndy
Qyrǵyzstannyń halyq jazýshysy, Toqtoǵul atyndaǵy memlekettik syılyqtyń laýreaty, Genrıh Senkevıch (Nobel syılyǵynyń laýreaty) atyndaǵy halyqaralyq ádebı marapattyń ıegeri Sultan Raev ataqty Oljas Súleımenovti gýmanızmniń sımvoly dep tanıdy. «Dúnıeni rýh kúshimen, asqaq qaısarlyǵymen, jan-júregimen tanyǵan Oljas Súleımenov – búkil qazaq halqynyń ǵana emes, búkil adamzattyń rýhanı lıderleriniń biri. Oı alyptary qataryndaǵy ol – jyrymen dúnıeni ózgertken, sózimen álemdi jańǵyrtqan, ulttyq namysty, maqtanyshty, dúnıetanymdy, sezimdi, jigerdi dúr silkindirip oıatqan HHI ǵasyrdyń uly tulǵasy. Onyń esimi shyndyqtyń, ádildiktiń, adamzattyq rýhanııattyń sımvoly retinde tarıh betterine altyn árippen jazyldy. «Nevada-Semeı» qozǵalysy jer-jahandy sharpyǵan alapat qaterge qarsy turyp, adamzatty ıadrolyq apattan aman saqtap qaldy. Adamzatty osy apokalıpsısten qorǵaý ıdeıasyn tý etip, Oljas Súleımenov – adamı mıssııasyn, planetarlyq bıik deńgeıin aıqyn kórsetken biregeı tulǵa.
70-jyldary «AZıIа» kitaby arqyly tarıhı aqıqatty, shyndyqty aıtý jolynda ǵumyryn báıgege tigip, sol kezdegi totalıtarlyq júıege ashyq qarsy shyqqan Oljas Súleımenov ekenin tarıh eshqashan umytpaıdy. Ol Otandy, jerdi, eldi súıýdiń etalony retinde barsha urpaqqa asqaq otanshyldyqtyń, patrıotızmniń úlgisin kórsetti. Oljas Súleımenov – bir dáýir, al dáýir degenimiz – Oljas Súleımenov. Biz ony adamdyq, aqyndyq, rýhanı erligi arqyly talaı býyndy uly apattan qorǵap qalǵan ǵasyrdyń Dankosy der edik. Ol júreginiń jaryǵyn, nuryn adamzatqa arnady.
Búginde búkil adamzat ony álemdik Nobel syılyǵynyń Beıbitshilik atalymyna usynyp otyr. Bul Oljas Súleımenovtiń eńbegine kórsetilgen tarıhı qurmet, tarıhı baǵa, tarıhı shyndyq dep bilemiz. Oljas Súleımenov – Beıbitshiliktiń rýhanı elshisi!», deıdi ol tebirenip.
2021 jylǵy Nobel beıbitshilik syılyǵyn «Sóz bostandyǵyn qorǵaýdaǵy kúsh-jigeri úshin» jýrnalıster Marııa Ressa (Fılıppın) men Dmıtrıı Mýratov (Reseı) aldy. Sonymen qatar bul marapattyń bedeldi laýreattary óte kóp. Mysaly, AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Barak Obama 2009 jyly «Halyqtar arasyndaǵy yntymaqtastyq pen halyqaralyq dıplomatııany nyǵaıtýdaǵy erekshe eńbegi úshin» ıelendi. Jýrnalıstik zertteý úshin atalǵan syılyq qalaı beriletini týraly da izdenip kórdik. Syılyqtyń sharty boıynsha jeke adamdar beıbitshilik syılyǵyna úmitker usyna alady, biraq ózińizdi usyna almaısyz. Usynýǵa quqyly tulǵalarǵa ulttyq úkimet músheleri, halyqaralyq beıbitshilik uıymdarynyń laýazym ıeleri, ýnıversıtet professorlary, burynǵy laýreattar jatady.
Qalaı desek te, qazaq aqyny, beıbitshilik úshin kúresken tulǵa Oljas Súleımenovti Nobel syılyǵyna usyný bastamasy – árıne oń qadam. «Jolǵa shyq, jol ózi aparady» degen Rýmıdiń sózimen aıtsaq, bir jaqsy qadamnyń ózi kóptegen jetistikke jol ashady. Bir kúni Oljas Omaruly Stokgolmdegi úlken sahnada Nobeldik dárisin oqyp turmasyna kim kepil?
