Elshil qaıratkerge qurmet

Aqjardaǵy ıgi ister

Búgingi Soltústik Qazaqstan oblysy, Aqjar aýdanyndaǵy Uıaly-Jarqyn aýyly – kórnekti mem­leket jáne qoǵam qaıratkeri, Alash tulǵasy Smaǵul Sadýaqasuly­nyń kindik qany tam­­ǵan jer. Ol osy óńirde ult pen otbasy qundylyǵyna, el dástúrine qanyǵyp, adaldyq pen tabandylyqqa baýlyndy. Álipbıdi de alǵash aýylynda úırendi. Qarashekpendiler ádiletsizdigin de bala kezinen sezinip ósti. Táýelsizdikten keıin Uıalydaǵy mektepke, aýdan orta­lyǵyndaǵy mýzeı­ge S.Sadýaqasuly esimi be­ril­di. Aýdandy Qaıyrgeldi Ákim­bekov basqarǵan 1993 jyly qaıratkerdi eske alýǵa arnalǵan respýblıkalyq konferensııa ótkizilse, 2003 jyly Erik Nuraqaev basshy bolyp kelgen kezde ákimdik úıi aldyna bıýsti qoıyldy. Bıyl 16 mamyrda Astanada S.Sadýaqasulynyń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı ótken halyqaralyq ǵylymı konferensııadan soń, Aqjar aýdanynyń ákimi Rústem Elýbaev bastaǵan delegasııa Ulttyq mýzeıge qaıratkerge qatysty qundy jádigerlikti tapsyrdy.

Taıaýda birtýar tulǵanyń jerlesteri Talshyq kentinde (aýdan ortalyǵy) «Smaǵul Sadýaqasulynyń qaıratkerlik tulǵasy» atty ǵylymı-mádenı is-shara ótkizdi. Konferensııa qonaqtary tańnan Smaǵul eskert­ki­shine gúl shoqtaryn qoıyp, murajaı eksponattarymen tanysty.

Ǵylymı jıyndy aýdan ákimi R.Elýbaev ashyp, plenarlyq bóliginde «Qaharmandar» qoǵam­dyq qorynyń prezıdenti, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, eks-senator Sabyr Qasymov, Ulttyq quryltaı múshesi, UǴA akademıgi, «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory Dıhan Qamzabekuly, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etno­logııa ınstıtýtynyń bas dırektory, UǴA akademıgi Zııabek Qabyldınov, Soltústik Qazaqstan oblysy aýmaqtyq kásipodaqtar birlestiginiń tóra­ǵasy Erik Nuraqaev baıandama jasady. Qoǵam qaıratkeri S.Qasymov: «Kesheli beri bizge aýdan ardagerleri jolyǵyp, S.Sadýaqasuly esimin máńgilikke qaldyrý týraly 90-jyldardaǵy óńir aqsaqaldary men ult zııa­­­­ly­lary usynysynyń aıaqsyz qalǵanyna qam jeıtinin aıtty. Memleket basshysynyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna saı, bárimiz aǵa býynnyń amanatyn jaýapty oryndarǵa jetkizýge mindettimiz. Biz aýdan ákimdigi men jurtshylyqtyń smaǵultanýǵa qatysty bastamalaryn tolyq qoldaımyz. Smaǵul – naǵyz halyq qaharmany. Oǵan qaıratkerligi, qaǵıdaty, namysty qaısarlyǵy kýá» dedi. Akademıkter D.Qamzabekuly men Z.Qabyldınov Smaǵuldyń el men jer tutastyǵyna, ultty damytýǵa baǵyt­tal­ǵan eren isterin, ójet­tigin aıǵaq­taıtyn mańyzdy derek­terdi osy kúnmen baılanys­tyra baıandasa, E.Nuraqaev oblys kóleminde qaıratker murasyn taný men ulyqtaýdyń bel-belesine, máselelerine toqtaldy. Sabyr Ahmetjanuly aýdanǵa kitap destesin tartý etip, tulǵany tanytýǵa atsalysqan azamattardy qor atynan mereıtoılyq medalmen marapattady.

Jıynnyń bilim jáne mádenıet salasy qyzmetkerlerine arnalǵan bóliminde Talshyq mektebiniń muǵalimderi A.Jaǵy­pa­rova, J.Qýandyq, kitap­hana­shysy A.Bekbolatova, Jańaaýyl mek­te­biniń muǵalimderi Z.Qojuldaqova, S.Ǵazızova, D.Qabdýlýahıt, Qazan mektebiniń kitap­hanashysy A.Kývakına, Dáýit mektebiniń kitap­hanashysy B.Jantazına, aýdandyq bilim bóliminiń ádiskerleri A.Hasenova men S.Muqanova Smaǵul Sadýaqasuly murasyn pán sabaqtarynda, tárbıe jumysynda, mádenı sharalarda zamanaýı quraldarmen jáne JI arqyly tú­sindirý, nasıhattaý tájirıbelerin or­taǵa saldy.

Sharaǵa qatysqan aǵa býynnyń usy­ny­­symen konferensııa qararyna qaı­­ra­tker týǵan aýdan­ǵa, oblys ortaly­ǵyn­daǵy Oqý­­shylar saraıyna, óńirdegi kolledjdiń birine HH ǵasyrdaǵy kórnekti saıası tulǵa, ekonomıst, jazýshy, synshy S.Sadýaqasuly esimin berýdi suraý, aýdan orta­ly­ǵyndaǵy eskertkishi men mý­zeıin tolyq jańartý min­det­te­ri engizildi. Jıyn barysynda belgili skýlptor, Kórkemsýret aka­demııa­synyń akademıgi Qazybek Satybaldın ǵalymdar men jergilikti zııaly­larǵa aýdan orta­lyǵynda ornatylýy jos­par­lanǵan «Smaǵuldyń qasıeti» atty moný­men­taldi eskertkishtiń nobaı-jobasymen tanystyrdy.

Tústen keıin oblystyq teatr ujymy sııa­sy keppegen «Smaǵul shyńy» atty pe­sany (avtory – aqyn, dramatýrg Baıanǵalı Álimjanov, rejısseri – Bekbolat Qurmanǵojaev) sahnalap, aýdan jurt­shylyǵyn rýhanı turǵydan serpiltti. 

Agrarlyq-ekonomıkalyq murasy ıgeriledi

Zamanynda namys pen ádil­di­gimen, kásibı jaýapker­shi­ligimen tanylǵan qaıratker Smaǵul Sadýaqasulynyń mereı­toılyq sharalary Alash kúnderi Kókshetaý qalasynda jalǵasty. Munyń sebebi de bar. Osy qala­­­da­ǵy Aýyl sharýa­shy­lyǵy ınstıtýty 1993–1996 jyldary S.Sadýaqasuly esimimen atalyp, tarıhı ádilettilikti jańǵyrtqan edi. О́ıtkeni Smaǵul 1918–1924 jyldary aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa atsalysqan kooperasııa salasynda, jer-sý komıssarıatynda, Qazaq josparlaý komıssııasynda jaýapty qyzmetter atqaryp, osy baǵytta eleýli mura qaldyrǵan. Onyń ústine 1997 jylǵa deıin qaıratker týǵan Aqjar aýdany (burynǵy Lenın) Kókshetaý oblysy quramynda bolyp, osy óńirde smaǵultanýǵa baılanysty birshama is-sharalar atqaryldy.

Qazir burynǵy Aýyl sharýa­shylyǵy ınstıtýty Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıteti qura­myn­­daǵy iri fakýltettik qurylym – S.Sadýaqasuly atyn­daǵy agro­teh­­nı­ka­lyq ınstıtýt. Osy oqý ordasynda jaqynda «Smaǵul Sadýaqasuly: elshildik pen kási­bılik ónegesi» atty ǵylymı-tá­­jirı­belik konfensııa ótki­zil­di. Ǵyly­mı jıyndy ýnıversıtet rektory, professor Marat Syrlybaev ashyp, aýyl sharýashylyǵy, ekonomıka, bıoresýrs­tar, ınjenerlik tehnologııalar salasy men jastardy azamattyq turǵydan jetildirýde S.Sadýaqasuly murasynyń mańy­zyna toqtaldy. Munan keıin jıyn minberine kóterilgen «Qaharmandar» qoǵamdyq qory­nyń prezıdenti, Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa jobalyq ofısin basqarǵan zańger-ǵalym Sabyr Qasymov – «Smaǵul Sadýaqasulynyń «Kishi qazan» solaqaı saıasatyna qarsy tabandy kúresi», «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory, alashtanýshy ǵalym Dıhan Qamzabekuly – «Eldik pen memeleketshildik joldaǵy Smaǵul ustanymy», Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtý­ty­nyń bas dırektory, shektes Omby óńiriniń týmasy, tarıhshy ǵalym Zııabek Qabyldınov – «Smaǵul Sadýaqasuly saıa­sı qaıratkerliktiń birtýar tulǵasy», Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etno­logııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, professor, smaǵultanýshy Gúlnar Muqanova – S.Sadýaqasulynyń ekonomıka jáne oqý-aǵartý salasyndaǵy bastamalary», ólketanýshy, qoǵam qaıratkeri Muratqajy Ydyrysuly «Qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty muralardy tanymaldandyrý», KMÝ S.Sadýaqasov atyndaǵy agrotehnıkalyq ınstıtýt dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Sansyzbaı Memeshov «Smaǵul murasy jáne ǵylymdaǵy sabaqtastyq», rektor keńesshisi, tarıhshy-ǵalym Amanbaı Seıitqasymov «Kókshelik Alash qaıratkerleri: kúreskerlik pen shyǵarmashylyq úlgisi» atty baıandama jasady. Jaryssózde oblystyq «Qoǵam­dyq kelisim» mekemesiniń basshysy, qoǵam qaı­ratkeri Ermek Nuǵymanov, oblys­tyq Ardagerler keńesiniń múshesi Shııap Álıev súbeli oıy men usynysyn ortaǵa saldy.

Konferensııa qararyna qaladaǵy S.Sadýaqasuly kóshe­si­niń kórnekti tusyna zamanaýı eskertkish taqta ornatý, Sh.Ýálıhanov ýnıversıtetinde qaıratkerge arnalǵan aýdıtorııa ashý, ozat stýdentter men magıstranttarǵa «S.Sadýaqasuly atyndaǵy shákirtaqy» taǵaıyndaý, aýyl sharýashylyǵy men ekonomıka ǵylym-bilimine arnalǵan dástúrli «S.Sadýaqasuly oqýla­ryn» (konferensııa) ótkizip turý, oblystyq onomastıka komıssııasyna óńirdegi «keleshek mektepteriniń» birine Smaǵul atyn berýdi suraý, t.b. kókeıkesti, mańyzdy usynystar engizildi.

Jıyn sońynda «Qahar­man­dar» qoǵamdyq qory­nyń prezıdenti Sabyr Ahmetjanuly tul­ǵataný isine bel­sene kómek­te­sip júrgen zııa­ly­lar men jastardy «Smaǵul Sadýaqasuly» mereıtoılyq medali­men marapattady.

Sabyr Shárip,

PhD