Sýret: e-history.kz
Jahan tanyǵan kezeń
90-jyldary álem kartasynda birqatar jańa memleket paıda boldy. Dúnıejúzilik qoǵamdastyq jańa tarıhı kezeńge aıaq basty. Alaıda olar bodandyqtan bosaǵan elderdiń barlyǵyn birdeı táýelsiz dep moıyndaýǵa asyqpady. Sol kezderi egemendikke qol jetkizgen elimizge aldymen 30-dan asa dinı konfessııany ustanatyn 130-dan asa ult ókilderi turatyn kópetnosty qoǵamda tatýlyq pen kelisimdi saqtaý mańyzdy edi. Osy tusta kórshi, iri eldermen syrtqy baılanys qurý máselesi týyndady.
Aımaqtyq «The Times of Central Asia» basylymy: «Qazaqstan eshqashan Azııanyń da, Eýropanyń da, AQSh-tyń da damý úlgilerin kóshirgen emes. Iá, bul, negizinen, múmkin emes te edi, óıtkeni árbiriniń saıası, ekonomıkalyq jaǵdaılary, tarıhı dáýirleri ártúrli. Qazaqstan álemdik tájirıbege óz úlgisin ákeldi. Memlekettiń jeke ámbebap qaǵıdattaryn óz betinshe tańdap, olardy ulttyq kontekste sheber qoldana bildi. Tıimdi reformalardyń, damýdyń, tıimdi basqarýdyń ózindik modelin qalyptastyrdy», dep jazdy «Kazakhstan way – The role of personality in history» maqalasynda.
Elimiz bastapqyda ekonomıkalyq damýǵa, sonyń negizinde demokratııalyq ınstıtýttardyń damýyna súıendi. Al saıası damýǵa demokratııany úlgi retinde tańdady. 1995 jylǵy jańa Konstıtýsııa negizinde atqarýshy, zań shyǵarýshy jáne sot bıligi bólinetin saıası júıe qurylyp, quqyqtyq memlekettiń negizi qalandy. Memleket naryqtyq ekonomıkanyń negizgi tetikterin qalyptastyrdy, turaqtylyqqa ekpin salyp, qoǵamdaǵy etnostyq jáne dinı kelisimdi saqtap qaldy. Osylaısha, Qazaqstan ózin beıbit damýǵa baǵyttalǵan memleket retinde búkil álemge jarııalady, keńes odaǵynan muraǵa qalǵan tórtinshi ıadrolyq arsenaldan bas tartty. Álemniń kóptegen elimen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatyp, álemdik qoǵamdastyqqa múshe bolyp, ózin halyqaralyq deńgeıde moıyndata bildi.
Elimizdiń beıbit saıasaty EQYU, ShYU, IYU sekildi iri uıymdarǵa tóraǵalyq etip, 2017–2019 jyldary BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi, basqa da halyqaralyq uıymdarǵa jetekshi bolyp saılanýyna yqpal etti. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, DSU-ǵa múshe boldy. Elimizdiń syrtqy saıasaty áý bastan syndarly, kópvektorly qaǵıdasyna negizdelgen. Álemniń túrli geosaıası ortalyqtarymen tepe-teń qarym-qatynasy Reseı, Qytaı, AQSh, Eýropalyq odaq elderimen, Ortalyq Azııamen, ıslam álemimen ózara tıimdi áriptestik saqtaýǵa múmkindik beredi. Kórshilermen jaqsy qarym-qatynastyń arqasynda elimiz tarıhta alǵash ret halyqaralyq qoǵamdastyq moıyndaǵan naqty, myzǵymas shekarasyn resmı túrde bekitip aldy.
Otyz jyldan astam ýaqyt ishinde jetken jetistikterimizdi halyqaralyq qoǵamdastyq moıyndady. Olardyń birqatary tipti táýelsizdik alǵan boıda resmı quttyqtap, birden senim bildirdi. Elimizdiń táýelsizdik alǵanyn quttyqtap 1991 jyldyń 28 jeltoqsanynda Japonııa Syrtqy ister mınıstri Mıchıo Vatanabe Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Aqmaral Arystanbekovaǵa, 30 jeltoqsan kúni Máskeýdegi Aýstralııa elshiligi Syrtqy ister mınıstrligine hat jibergen. Sondaı-aq e-history.kz portalynda jarııalanǵan qujattarǵa súıensek, 1991 jyldyń 31 jeltoqsanynda Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń Prezıdenti Rıhard fon Vaıszaker hat, 1992 jyldyń 17 qańtarynda Shvesııa Koroli XVI Karl Gýstaf Memleket basshysyna jedelhat joldaǵan.
El táýelsizdigin resmı túrde eń alǵash bolyp muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy AQSh, ekinshi Qytaı, sodan soń Ulybrıtanııa moıyndaǵan. AQSh prezıdenti Djordj Býsh quttyqtaý telegrammasyn joldaǵan. Odan soń Mońǵolııa, Fransııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Iran maquldady. Iran – elimizdiń táýelsizdigin moıyndaǵan alǵashqy musylman memleket. Al Túrkııa alǵash bolyp elimizde óz elshiligin ashty, táýelsizdigimizdi alǵashqylar qatarynda moıyndady. Syrtqy ister mınıstrliginde tirkelgen dıplomatııalyq qujattarda Túrkııanyń Qazaqstan táýelsizdigin resmı túrde moıyndaıtyn hattamaǵa 1992 jyldyń 2 naýryzy kúni qol qoıǵandyǵy kórsetilgen. Osylaısha, álemdik saıasatta Qazaqstan óz ornyn tapty. Nebári
birneshe aptanyń ishinde álemniń kóptegen bedeldi elderi Qazaq eliniń táýelsizdigine senim artyp, dıplomatııalyq qarym-qatynas ornata bastady.
Syrt kóz – synshy
Keńes ókimetiniń quramyndaǵy birqatar memleket egemendik ala bastaǵan 1990–1991 jyldar shetel BAQ-tarynyń basty taqyrybyna aınaldy. Ásirese muny muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy alpaýyt AQSh-tyń tanymal basylymdary jarysa jazǵan. Máselen, 1991 jyldyń 26 jeltoqsanynda «New York Times» gazeti «End of the Soviet Union; The Soviet State, Born of a Dream, Dies» taqyrybymen kólemdi maqala jarııalady. Saraptamalyq materıalda keńes odaǵynyń ydyraýy, elderdiń jaǵdaıy qandaı bolmaq, ár eldiń áleýeti sekildi máseleler kóterilgen. Basty mysaldarynda – Qazaq eli. Jalpy, sol jyldary sheteldik basylymdarda jaryq kórgen maqalalarda Qazaqstannyń keńes odaǵynan muraǵa qalǵan ıadrolyq qarýy, odan bas tartýdaǵy qadamdar, naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýi, energetıkalyq qorlary, ásirese munaı men gaz, memleket qurýǵa kirisken kezdegi oqıǵalar qamtylǵan.
Máselen, Amerıkanyń «The Deseret News» gazeti sol kezde Qazaqstan táýelsiz el retinde ómir súrýge resýrsy bar ekenin aıtyp, 1991 jyldyń 4 jeltoqsanynda maqala jarııalaǵan. Maqala avtory, Vashıngton bıýrosynyń basshysy Lı Devıdson: «Qazaqstan barlyq keńestik ıadrolyq qarý saqtalǵan álemdegi eń iri ıadrolyq derjavalardyń birine aınalýy múmkin. Bul el jalpy burynǵy keńes odaǵynyń aýmaǵynda qurylǵan táýelsiz memlekettermen yntymaqtastyqta ómir súrgisi keledi. Biraq bóliný ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýine, ekonomıkanyń quldyraýyna jáne ómir súrý deńgeıiniń tómendeýine ákeledi», dep jazdy. Sondaı-aq el saıası, ekonomıkalyq ózgeristerdiń oń qadamyna aparatyn jolyna túskenin aıtady. Sondyqtan olar odaq prezıdenti Mıhaıl Gorbachev usynǵan ekonomıkalyq odaq týraly kelisimdi qoldady.
«Qazaqstan táýelsiz el retinde damýyna qajettiń bári bar. Onda burynǵy KSRO-nyń qorǵasyn, myrysh, tıtan, magnıı, qalaıy óndirisiniń 70 paıyz, fosfor men hromnyń 90 paıyz, kúmistiń 65 paıyz, mystyń 30 paıyz, molıbdenniń 60 paıyz qory bar. Qazaqstannan eksporttalatyn ónimge KSRO jyl saıyn 1,7 mlrd AQSh dollaryn aldy. Sondaı-aq Qazaqstanda júzdegen ıadrolyq oqtumsyq bar. Kez kelgen oqtumsyqtyń astynda úlken kúrdeli jerasty kesheni ornalasqan. Ony basqa jerge kóshirý óte qıyn. Buǵan 25-30 mlrd rýbl qajet eken. Bul aqsha ysyrap bolady. Sondyqtan el Semeı ıadrolyq polıgonyn japty. 1949 jyldan beri 500-den asa bomba jarylǵan, olardyń kópshiligi ashyq keńistikte synalǵan. Osylaısha, Qazaqstan júzdegen Hırosımadan aman qaldy dep aıtýǵa bolady. Al synaq polıgonyn Qazaqstan ǵylymı zertteý ortalyǵyna aınaldyrýdy josparlap otyr», dep jazdy «The Deseret News».
