Bolashaq arhıvi sıfrlyq ekojúıege súıenedi

Sıfrlyq memleket jáne arhıv: jańa beles

Búginde sıfrlyq transformasııa mem­lekettik damýdyń negizgi qozǵaýshy kúshine aınalyp, qoǵam ómiriniń bar­lyq salasyna dendep ene bastady.  Eli­miz­diń sıfrlyq memleket qurý jáne jasandy ıntellektini (JI) engizý jó­nin­degi strategııalyq baǵdary aıasynda arhıvterdiń róli de jańa sıpatqa ıe bo­lyp jatyr.  Arhıv jáne qujattama ın­fraqurylymyn jańǵyrtýdyń baǵyt-baǵdary Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan hal­qyna Joldaýyndaǵy «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli sıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty baǵdarlamalyq ustanymdarda kórinis tapty. Sonymen qatar, Prezıdenttiń Ulttyq quryltaıdyń IV otyrysynda Ulttyq sıfrlyq arhıv qurý týraly tapsyrmasy mádenı-tarıhı murany sıfrlyq formatta júıeleýge, elimizdiń jahandyq aqparattyq keńis­tiktegi rólin arttyrýǵa baǵyttalǵan ma­ńyzdy qadam boldy.

Jappaı sıfrlandyrý men jasandy ıntellektiniń engizilýi aqparatty basqarý tásilderin túbegeıli qaıta qaraýdy qajet etedi. Bul – arhıv salasy úshin jaı ǵana elektrondyq qujattardy saq­taý­dan derekterdi basqarýdyń tutas júıesin trans­formasııalaýǵa kóshýdi bil­diretin sapaly qadam. Endigi jerde ar­hıvter aqparattyń saqtalýynyń, túp­nus­qalyǵynyń jáne basqarylýynyń strategııalyq kepili retinde memlekettik mańyzdy mindetterdiń tıimdi oryndalýy­na tikeleı yqpal etedi.

Birinshiden, memlekettik úderisterdi sıfrlandyrýdy qujattalǵan aqparat­pen keshendi jumys júrgizýsiz elestetý múmkin emes. Arhıv qorlary mem­­leket­tik basqarýda da, jasandy ın­tellekt tehnologııalaryn damytýda da suranysqa ıe eń aýqymdy ári jan-jaqty resýrs bolyp sanalady. Sıfr­landyrý, júıeleý jáne sıfrlyq ınfra­qurylymǵa kirigý arqy-ly arhıv­ter qujat aınalymynyń sońǵy býy­ny bolýdan, sıfrlyq memlekettiń bel­sendi elementine – zamanaýı basqarý jáne taldaý júıeleri úshin óte qajetti qu­ry­lymdalǵan ári verıfıkasııalanǵan derekter jetkizýshisine aınalady.

Ekinshiden, jasandy ıntellektini sátti engizý aýqymdy, reprezentatıvti jáne mádenı mazmuny baı derekterdi talap etedi. Mátinderdi, vızýaldy jáne aýdıomaterıaldardy, is júr­gizý keshenderin qamtıtyn arhıv qor­lary qajetti «oqytý ortasyn» qalyp­tastyrady. Tek osy resýrstar negizinde JI modelderi tarıhı konteksti, mádenı erekshelikterdi, áleýmettik úderister men Qazaqstannyń tildik ortasyn durys beıneleı alady. Basqasha aıtqanda, qazaqstandyq kontentke baǵ­dar­lanǵan sapaly otandyq JI model­­derin jasaý arhıv salasynyń qaty­sýynsyz múmkin emes.

Úshinshiden, arhıv ınfraqurylymyn keshendi jańartý Memleket basshysynyń el áleýetin barlyq salada tolyqqandy kúsheıtýge baǵyttalǵan negizgi strategııa­lyq basymdyqtarymen úndesedi. Infra­qurylymdy jańǵyrtyp, biryń­ǵaı sıfr­lyq platforma qurý – aq­parattyq ege­men­dik kepili ári ulttyq qaýipsizdiktiń negizi. Osylaısha, arhıvter ótkenniń saq­shysy ǵana emes, tarıhı sana men ult­tyq biregeılikti nyǵaıtý jónindegi uzaq­mer­zimdi memlekettik mindetterdi júzege asyrýdyń qýatty quralyna aınalyp otyr.

Zııatkerlik tehnologııa – salanyń jańa kókjıegi

Álemdik trendter men ulttyq basymdyqtar aıasynda arhıv isine jasandy ıntellekt pen aýqymdy derekterdi (Big Data) taldaý tehnologııalaryn keńinen engizý máselesi aldyńǵy qatarǵa shyqty. Áńgime qujattardy avtomattandyrý, jikteý, ındeksteý jáne sıpattaý úshin zııatkerlik júıelerdi paıdalaný, sondaı-aq Ulttyq arhıv qoryn keńinen nasıhattaý men qoljetimdi etý maqsatynda qoımalardy vırtýaldandyrý týraly bolyp otyr. JI jáne Big Data quraldary qujat keshenderin jaı saqtap qana qoımaı, olardy tereń taldaýǵa – jasyryn zańdy­lyqtardy, úderisterdiń dınamıkasy men taqyryptyq baılanystardy anyqtaýǵa múmkindik beredi.

JI engizý qorlardy óńdeý men derekterdi basqarý sapasyn arttyrýdyń ortalyq resýrsy retinde qarastyrylady. Zııatkerlik júıeler ǵylymı-anyq­tamalyq apparat pen is júrgizýge qatys­ty birkelki ári qaıtalanatyn opera­sııalardyń edáýir bóligin óz moınyna alady. Bul arhıvshilerdiń júktemesin azaıtyp, olardyń nazaryn joǵary biliktilikti talap etetin taldamalyq, saraptamalyq jáne ǵylymı zertteý jumystaryna aýdarýǵa jol ashady.

Sıfrlyq ortada arhıvshilerdiń rólin arttyrý jańa zańnamalyq bas­tamalarmen bekitilýde. Jasandy ıntellekt týraly qabyldanǵan Zań jáne Sıfrlyq kodekstiń ázirlenýi elek­trondyq qujattarmen tolyqqandy jumys isteýdiń, taný, avtomatty jikteý, zııatkerlik izdeý, arhıv derekterin qor­ǵaý men jikteý isinde JI tehnologııalaryn zańdy paıdalanýdyń, sondaı-aq arhıvterdi biryńǵaı memlekettik sıfrlyq ekojúıege qosýdyń quqyqtyq negizderin qalyptastyrady. Munyń bári jıyntyǵynda arhıvterge tek qor saqtaýshy rólin emes, memlekettiń sıfrlyq jady men tarıhı murasyn kásibı basqarýshy mártebesin bekitýge múmkindik beredi.

Sıfrlyq transformasııa jetistigi kadrlarǵa da baılanysty

Ǵasyrlar qoınaýynan bastaý alatyn arhıvshi mamandyǵy óziniń irgeli suranysqa ıe bolý qasıetin joǵaltpaıdy. Degenmen sıfrlyq memleket dáýirinde ol tereń transformasııany bastan keshirýde: arhıv isiniń bolashaǵy mamandardan dástúrli arhıvtik bilim men sıfrlyq óńdeý daǵdylarynyń, jasandy ıntellektimen jumys isteý jáne derekterdi strategııalyq basqarý ıkemdilikteriniń sınergııasyn talap etedi.

Búginde sıfrlyq saýattylyq pen transformasııa ıdeıalary abstraktili stra­tegııa bolýdan qalyp, árbir arhıvshi úshin naq­ty mindetterge aınalyp, maman­nyń jańa kelbetin qalyptastyra bas­tady.

Demek zamanaýı arhıvshi memlekettiń aqparattyq qaýipsizdigine tikeleı áser ete­tin, qajetti IT-quzyretterdi meńger­gen kásibı maman bolýǵa tıis. Osy aýqym­dy mindetterdi júzege asyrý úshin IT-sektormen, jetekshi joǵary oqý oryndarymen jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýt­tary­men tyǵyz yntymaqtasa otyryp, kadr­­lardy júıeli qaıta daıar­laýdy jáne mo­dýldik bilim berý baǵdar­lama­laryn ázir­leýimiz kerek. Osylaısha, arhıv­shiler Memleket basshysy belgilegen strategııalyq baǵytqa tolyq saı keletin memlekettik aqparattyq aktıvterdi basqarý jónindegi jetekshi mamandar retindegi rólin bekemdeıdi.

Bilim berý jobalary jáne kásibı yntymaqtastyq

Prezıdent Arhıvi «arhıvtik sana­ny» qalyptastyrýǵa, zertteýshilik daǵdylardy damytýǵa jáne jastardy tarıhı derekkózdermen jumys isteýge tartýǵa úlken mán berip otyr. Bul baǵytta «ArchiveSPACE» jobasy belsendi júzege asyrylyp jatyr. Orta jáne joǵary synyp oqýshylaryna arnalǵan bul joba jas býyndy arhıv qyzmetimen egjeı-tegjeıli tanystyrýǵa jáne tarıhı-qujattyq murany saqtaýdyń ómirlik mańyzdylyǵyn túsinýge baǵyttalǵan.

Kásibı kadrlardy daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý máseleleri boıyn­sha joǵary oqý oryndarymen ózara is-qımyldyń belsendi qatysýshysy retinde Prezıdent Arhıvi Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-men birlesip, arhıv qyzmetkerleri bilim alýshylardyń óndiristik, dıplomaldy, ǵylymı zertteý praktıkalarynyń barlyq túrine, sondaı-aq dıplomdyq jáne magıstrlik jumystaryna jetek­shilik etedi. Taǵylymdama barysynda beıindi mamandyqtardyń túlekteri arhıv isi salasyndaǵy praktıkalyq jumys daǵdylaryn ıgeredi.

Búginde Prezıdent Arhıvi respýb-lıka­daǵy arhıv isiniń ádisnamalyq jáne ǵy­lymı-zertteý ortalyǵy bolýǵa umty­lýda. Tasymaldaýshylardy arhıvteý ádisnamasynan bastap, ǵylymı tásilderge negizdelgen aqparatpen jumys isteý ádisnamasyna deıingi jańa ınnovasııalyq sheshimder, sonyń ishinde qoldanbaly jáne perspektıvaly zertteý­ler engizilip jatyr.

Elimizdegi arhıv salasynyń ǵylymı-ádistemelik ortalyǵy retindegi arhıv róliniń nyǵaıýynyń dáleli retinde «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvin qazirgi zaman tarıhynyń qujattarymen jınaqtaý: tájirıbe, problemalar jáne perspektıvalar» atty ujymdyq monografııanyń jaryq kórgendigin aıtýǵa bolady.

Jańǵyrý logıkasy men kásibı qoǵamdastyq kúsh-jigerin biriktirý qajettiliginen týyndaǵan taǵy bir bastama – Prezıdent Arhıvi qurǵan Sarapshylar klýby. Bul mamandandyrylǵan alań arhıv isin damytýdyń eń ózekti máselelerin ashyq talqylaýǵa jáne birlesip sheshýge arnalǵan. Klýbtyń mindeti tek pikir al­masýmen shektelmeıdi, sonymen qa­tar metaderekterge qatysty biryń­ǵaı tá­silderdi tujyrymdaýdan bastap, sıfr­lyq arhıvterdi retteýdiń quqyq­tyq tetikterin ázirleýge deıingi naqty, prak­tıkaǵa baǵdarlanǵan jáne beıimdelgish sheshimderdi jasaqtaýdy kózdeıdi. Mun­daı bastama sıfrlyq jańǵyrtý mindet­terine tolyq sáıkes keledi jáne trans­for­masııa úderisterine belsendi ara­lasýǵa daıyn kásibı qoǵamdastyqtyń qalyptasýyna septigin tıgizedi.

Álemdik tájirıbe jáne áriptestik kókjıegi

Arhıv tarapynan birqatar mańyzdy halyqaralyq bastamalar júzege asyrylýda. Sonyń biri – Jas arhıvshilerdiń jazǵy mektebi, munda jas mamandar bili­min shyńdap, ózara tájirıbe almasady. Bul joba 2017 jyldan beri Reseı mem­lekettik gýmanıtarlyq ýnıversıteti jáne Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetimen birlesip jumys istep keledi. Bıyl mektepte Qazaqstannyń 14 óńiri­nen jáne jaqyn shetelderden 100-den astam maman bilim alsa, ashylǵan sátten bergi segiz jyl ishinde 1 200 jas arhıvshi qatysty.

Halyqaralyq ózara is-qımyl men jan-jaqty yntymaqtastyqtyń taǵy bir formaty – Prezıdent Arhıvi bazasynda eki jylda bir ret ótkiziletin arhıvshiler kongresi. О́tken jyly onyń jumysyna 20 elden kelgen jetekshi ǵalymdar men arhıv isiniń mamandary qatysty.

2026 jyldyń jazynda «Digital Archive EXPO» (DA-EXPO) III Arhıvshiler kongresin ótkizý josparlanýda. Bul format arnaıy arhıv qajettilikteri úshin ázirlengen ozyq IT-sheshimderdi, sonyń ishinde JI ónimderi men servısterin prak­tıkalyq turǵyda kórsetýge jáne synaq­tan ótkizýge biregeı múmkindik beredi. Sessııalyq is-sharalarda qarqyndy damyp kele jatqan arhıvtik ekojúıelerdi damytý strategııalaryna, arhıvterde jasandy ıntellektini qoldaný máselelerine, salanyń qazirgi syn-qaterleri men bola­shaǵyna arnalǵan ózekti máseleler ortaǵa salynady.

Túıin ornyna

Aldymyzda turǵan sıfrlyq transformasııa kezeńi – búkil arhıv salasy úshin kúrdeli ári kópqyrly synaq. Atalǵan máselelerge keshendi jáne baıyp­ty kózqaras qana táýekelderdi azaıtyp, reformalardyń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Stra­te­gııalyq mindetter men mamandyqtyń jańa kelbetin qalyptastyrý qajettiligi aıasynda árbir arhıvshi elimizdiń sıfr­lyq jáne zııatkerlik bolashaǵyn qu­rýǵa óziniń baǵa jetpes úlesin qosýda. Bul – bizdiń ótken aldyndaǵy ortaq paryzymyz jáne jarqyn bolashaqtyń berik irgetasy.

Álııa MUSTAFINA,

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń dırektory, Ulttyq quryltaı múshesi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty