Tasqa jazý áleminiń tasjarǵany

1. Bir ýnıversıtetke teń on toǵyz mektep

2025 jyldyń ólshemimen qarasaq, kóptegen mamandyq qajetsiz bolyp qaldy. Gazettiń aınalasynda osydan otyz bes jyldaı buryn mańyzdy bolǵan ondaǵan qyzmet túri endi joq. Bárin tizip qaıtemiz, Gúlzeınep Sádirqyzyna tıesili stenografıstka degen mamandyq bolǵanymen shekteleıik.

Qazaq tarıhyndaǵy teńdessiz stenografıstka Danabıke Baıqadamova edi. Kezinde Muhtar Áýezov «Abaı joly» epopeıasynyń taraýlaryn aýyzsha aıtyp, bul kisi sóılem-sóılemimen sol qalpy másheńkege basyp úlgerip otyrǵan. Mine, osy Danabıke apaıdyń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetindegi ornyn Gúlzeınep Sádirqyzy joqtatpady. Qadirmendi apaıdy zeınet demalysyna jibere almaı qınalǵan kezde redaksııanyń baǵyna týra Baıqadamovanyń qazaqsha «Stenografııa» oqýlyǵyn oqyp, ýchılıshe bitirgen Gúlzeınep Ábdirahmanova tap boldy.

О́zi ári qaraı birden jýrnalıstı­kanyń oblystardaǵy 19 mektebimen baılanys ornatty. Ol kezde stenografıstka sýyt materıaldar­dy qabyldaıdy. Túsinikti tilmen aıtqanda ar jaqta tilshi telefon arqyly mátindi oqıdy, myna jaqta Gúlzeınep sony birden másheńkege basyp menshikti tilishiler bóliminiń meńgerýshisiniń aldyna ákeledi.

О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary­nyń sońynda «SQ-nyń» tilshileri saıdyń tasyndaı iriktelgen jýrnalıstıkanyń jampozdary edi. Oralda – Boranǵalı Yrzabaev, Shymkentte – Altynbek Jol­dasbekov, Jezqazǵanda – О́tegen Jap­parhanov, Taldyqorǵanda – Seıdah­met Muhametshın, Qostanaıda – Baıtur­syn Ilııasov, taǵy basqalary. Osy ysylǵan tilshilerdiń túrli janrdaǵy sýyt materıaldary Gúlzeıneptiń saýsaǵy arqyly másheńkege basylatyn. Al sanasynda syn maqala, reportaj, problemalyq maqala, ocherk, feleton qalaı jazylatyny saqtalyp qala beripti.

Birneshe jyl boıy 19 menshikti tilshiniń mektebinen úırengeni tutas ýnıversıtetke tatıtyn boldy. Týra osy tusta Qazaqstan da óz táýelsizdigin alǵan.

2. Bir salany sapyrǵan úsh maqala

Qazaqstannyń táýelsizdigin alýy men ony saqtap qalýy jolynda qazaqtildi buqaralyq aqparat quraldary eresen eńbek etti. Ol eńbek qanshalyqty baǵalandy, qanshalyqty zertteldi, aıta almaımyz. Biletinimiz – bas redaktorymyz Sherhan Murtazanyń qaırap salýymen nebir máseleni qıyp
túsiretinbiz.

Taqyryp kóp zaman edi. Taqyryp kóptikten, keıde tilshi jetispeı qalady. Egemendiktiń jalaýy jelbirep, ol táýel­sizdik týyna aınalǵan shaqta Sher­han Murtazanyń qalamynan «Jat jurt­tan izdemeıik paıǵambardy» degen maqala týǵan. «Sosıalıstik Qazaqstannan» «Egemendi Qazaqstanǵa» aınalǵan ga­zetimizdiń birinshi betine jarııalanǵan.

Hosh, paıǵambardy jat jurttan izdemeıdi ekenbiz, endeshe nege jýrna­lısti jat jurttan izdeýimiz kerek? Týra osylaı qoıylǵan suraq arqy­ly stenografıstka Gúlzeınep Ábdirah­manova tilshige aınalyp shyǵa kelgen. Ári, Sherhan Murtaza redaksııa qyz­met­kerleri soıynyń sońyndaǵy «ov» pen «ova» jalǵaýlaryn qurtqan soń Sádirqyzy dep ákesiniń atyn tańdaǵan.

– Tapsyrma ber ana qyzǵa, – dedi bir kúni Sher-aǵań kúndeı kúrkirep. Biz onda Aqparat bóliminiń meńgerýshisi edik.

«Ana qyzdy» shaqyrdyq.

– Al ne jazasyń?

– Perzenthana problemasyn ja­zaıyn.

Sher-aǵanyń «ana qyzy» álde ekin­shi, álde úshinshi balasyna bosanyp, dekretttik demalystan jumysqa oralǵan kezi eken. Sondyqtan jýrnalıst erkekter ishki jaǵyn múlde bilmeıtin, tipti kórmegen medısınaldyq mekemedegi ahýal­dy bastan ótkerip kelgen.

Jazdy. Uzaq eken. «Úshke bólip bereıik» dedik. Kelisti. Bes jyl ýnıversıtette oqyp kelgen jýrnalısterdiń talaıy maqalasyna taqyryp qoıýǵa kelgende shorqaqtap qalady.

Jalpy, jýrnalıstıka fakýltetinde «Taqyryp qoıý» degen pán bolǵan emes. Bizdiń kezimizde de, qazir de. Negizi bul – asa kerek pán. Osy pándi oqytpasaq ta, praktıkalyq sabaq berýge biliktiligimiz jeter edi. Basqa arnaǵa túsip baramyz ba, sózdi Sádirqyzyna buralyq.

Maqalasyna taqyryp taýyp berdik. Umytpasaq «Perzenthana perdesi talaı syrdy búgip tur» bolýy kerek. PERZENTHANA PERDESI bas áripter­men teriledi. Bul – basty taqyryp, arǵy jaǵy – jalǵasyp ketetetin taqyrypsha. Bizdiń – noý-haý. Basqaǵa kóp usyna bermeıtin edik, Sádirqyzynyń alǵashqy maqalasynyń baıǵazysyna baılaǵanbyz.

Osy maqaladan keıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi alasapyran boldy. Áıelder bosanatyn úıler nazarǵa alynyp, ultymyzdyń sanyn kóbeıtemin degen analarǵa ol jerde qamqorlyq jasaldy. Redaksııaǵa kelsek, serııaly úsh maqala arqyly Gúlzeınep Sádirqyzy jýrnalıst bolyp shyǵa keldi. On jyl, jıyrma jyl maqala jazyp júrgenderdi yǵystyryp, aldyńǵy qatarǵa bir-aq shyqty. Qadyr Myrza Áliniń óleńinde «atylmaǵan janartaýlar qaýipti» deıtin jol bar edi. Týra solaı boldy.

3. Bir stenografıske úsh tapsyrma berilmeıdi

«Sher-aǵa shaqyrady». Qulaǵymyz ábden úırengen sóz edi. Kúnige úsh-tórt ret estımiz. Iá, taǵy shaqyrdy.

– Ana qyz perzenthananyń perdesin sypyryp berdi. Al endi shopannyń áıeliniń jaǵdaıyn jazsyn.

Iá, sharýashylyq ataýlynyń qojy­raǵan ýaqyty. Tipti, Semeı oblysy Abaı aýdanynan «Sýǵa kettik, tal qaıda?» dep janushyrǵan hat ta jarııalanǵan.

Sádirqyzyna aıttyq. Alysqa barýdyń qajeti joq, ózi de – maldy aýyldyń qyzy. Jaǵdaıdy jaqsy biledi. Jazdy. Redaksııaladyq. Taqyrybyn qoıyp berdik. Qazaqtyń maqalynan ǵana emes, jumbaǵynyń ózinen tamasha taqyryp shyǵarýǵa bolady. «Aıdalada aq otaý».

Ne josparly ekonomıkanyń shiderin úze almaı, ne naryqqa tolyq óte almaı del-sal bolǵan ýaqytta malshy ataýlynyń aıdalada qalǵany anyq. Sony meńzegenimiz. Anyǵynda – Gúlzeıneptiń sony meńzegenin aıqyndap bergenimiz.

Maqala osy taqyryppen jarııaǵa jetti. Máseleni qostaǵan hattar jaýdy. Ol zamanda redaksııaǵa oqyrmandardan hat keletin. Jańa janartaýdyń ekinshi ret atqylaǵany sansyz pikir týdyrdy.

Ári qaraı taǵy «Sher-aǵa shaqyrady».

– Láppaı!

– Ana qyz endi nege jazbaı jatyr? Jaqsy bastap edi. Úshinshi tapsyrma bereıik te.

– Sher-aǵa, ary qaraı tapsyrma bere almaımyz.

– Nege? – degen Sherhan Murtazanyń murty da, qasy da qaıshylanyp ketti.

– Sher-aǵa, ol qyzyńyz shtatta áli stenografıstka. Oǵan budan bylaı maqala jazýǵa tapsyrma berý úshin tilshi etip taǵaıyndaý kerek.

– Solaı ma? – dedi Sher-aǵań.

Sol kúni me, ertesinde me Gúlzeınep Sádirqyzyn stenografıstka qyzmetinen tilshi qyzmetine aýystyrý týraly buıryq shyqqan.

4. Bir bólimge eki qyz artyq bolady

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń toqsanyn­shy jyldarynyń ortasyna deıin jýrnalıstıkada genderlik saıasat tepe-teń bola qoımaıtyn. О́ıtkeni tilshi bolǵan soń ara-tura oblysqa issaparǵa shyǵýyń kerek. Top emes, jeke barasyń. Áıel adamǵa onsha qolaıly bola qoımaıdy. Ári gazetke kezekshilikke barǵanda tańǵa deıin baspahanada júresiń. Ol da otbasynda yńǵaısyzdyq týdyrady. Qazir tehnologııa basqa, bárin úıinde otyryp isteı beredi ǵoı.

Sonymen Sádirqyzy tilshi boldy. Biz basqaratyn Aqparat bólimine emes, Rysbek Sársenbaıuly aǵamyz basqaratyn Áleýmet bólimine jiberildi. О́zimiz bas tartqan edik.

Másele jelimdeı jabysyp alyp, «ekinshi ustazym» (birinshi ustazy – Sherhan Murtaza) deıtin Sádirqyzynan qutylýda emes, bizdiń bólimde onsyz da jýrnalıst qyz jumys isteıtin. Bastapqyda Qarashash Toqsanbaıdy Sher-aǵań «óziń tárbıeleısiń, úıretesiń» dep qosyp bergen. Qarashash tóselip, basqa bólimge aǵa tilshi bolyp aýysyp ketti. Odan Aqparat bólimin burynǵydan úlkeıtkende Qasym Ázimhan, Maǵaýııa Sembaı, Ermurat Bapı aǵalarymen qatar Gúlsim Baqytqyzy keldi. Ol da jaqsy jýrnalıst boldy. Keıin Syrtqy ister mınıstrligine aýysqanmen, qalamyn qolynan tastaǵan emes.

Sonymen Sádirqyzy Sársenbaı­uly basqaratyn bólimde áleýmettik taqyrypty qoparyp jazatyn tilshige aınaldy. Biraq biz odan basy bútin qutylmadyq.

5. Bir kórgen jerge bes keletin boldy

Sádirqyzy jazýyn jazady, taqyryp qoıýǵa kelgende qınalsa, baıaǵy bizdi izdep tabady. Densaýlyq salasyndaǵy paraqor­lyqty áshkerelegen maqala jazypty. Taqyryby tabylmaǵan soń, bizdiń tabaldyryqty attaǵan. «Soqtasy sol­qyldaǵan syzdaýyq» dep qoıyp ber­dik. Ylǵı «s» árpinen turatyn dybys úndestigi bar, ári tirkestiń ózi áńgime medısı­na jaıynda ekenin ańǵartyp turady. Ta­qyryptyń astyna taqyrypsha túrinde «Densaýlyq saqtaý salasyn jaı­la­ǵan nemkettiliktiń, biliksizdiktiń, para­qor­lyqtyń asqynǵan túrine osyndaı «dıagnoz» qoıǵan jón bolar» dep jazyldy.

Bul maqalany Gúlzeınep jalqy­dan jalpyǵa kóshý formasynda jaz­ǵa­ny este. Sóz Almaty oblysy Raıym­­bek aýdanynyń Sarjaz aýylyna qa­rasty Aqbeıit bólimshesinde turatyn otbasynyń 21 jastaǵy qyzy dárigerlerdiń jaýapsyzdyǵynan qaıtys bolǵanynan bastalatyn. Sońy respýblıka boıynsha medısına qyzmetkerleriniń óz kásibı mindetin durys atqarmaýyna qatysty Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 114-babymen 20 qylmystyq is tirkelip otyrǵanymen aıaqtalatyn.

Ári qaraı Mánshúk Mámetova týraly, kóshi-qon saıasaty jaıynda jazǵan maqalalaryna taqyrypty ózi qoısa kerek. Biz «ýh» degen sııaqty edik. Átteń, jáne taǵy da kelip tur.

Maqala sumdyq. Surapyl. Jambyl atasy jaıynda. Naqtylaı tússek, Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy kósheden Jambyl atyn alyp tastaý jaıynda shý kótergenderdi toqtatý kerektigin jazǵan. Buǵan Qazaqstan qoǵamy aralasyp, kóshege Jambyl atyn saqtap qalý qajettigin qozǵaǵan eken.

– Bári keremet, – deımiz biz.

– Osyǵan keremet taqyryp qoıylsa, ekinshi ustaz, – deıdi Gúlzeınep.

О́tinishti jerde qaldyrýǵa bolmady. Jaqsy maqala ótýi úshin shynynda, jaqsy taqyryp kerek edi. Qoıyp berdik. «Tý etý men tul etý» dep bastalyp ári qaraı taqyrypshasy jalǵasady. Jalpy, kontrasty taqyryptar jýrnalıstıkanyń ajaryn ashady. Ol jóninde de dáris oqýǵa bolar edi...

Sonymen Sádirqyzynan múlde qutylǵan sııaqty bolǵanbyz. О́ıtkeni aqparattyń elektrondy salasyna aýy­syp ketkenbiz. Gúlzeınep «Egemende» qala bergen. Gazet redaksııasy Astanaǵa kóshkende Almatydaǵy bólimshesinde qyzmet istep jatqan.

Aqyr aıaǵynda, 2025 jyly kóktemde biz álgi bólimsheni birneshe jyl basqar­ǵan kýrstasymyz Meırambek Tólep­bergen týraly estelik kitap quras­tyrýǵa kiriskenbiz. Arada aı ótpeı Gúlzeınepten maqala keldi. Bólimshede Meırambekpen qyz­mettes bolǵan ýaqyttyń erekshe este­ligi eken. Jazýynda min joq. Tek aıaǵyn­da «taqyrybyn óziń qatyryp qoıasyń ǵoı» degen qolqasy bar. Sol baıaǵy Gúlzeınep!

Jýrnalıstik ómiriniń bastapqy kezeńinde basqa­nyń aıtqanyn stenogra­fııaǵa túsirýmen aınalysyp, keıingi qyryq jylynda sol eseni qaıtaryp jatqan Sádirqyzy! Tasqa jazý áleminiń tasjarǵany!

Qaınar OLJAI