Búkil ısi qazaq jurtyna Shámshi Qaldaıaqov degen atpen máshhúr bolyp, halqyna ánnen ásem músin quıǵan tamasha talant ıesi óte baýyrmal bolǵan. Ony biz qaryndasy Raıhan Qaldaıaqovanyń myna bir esteliginen baıqadyq: «Aǵa óte baýyrmal jáne jany názik bolatyn. Bizdi erekshe iltıpatpen erkeletetin. О́miriniń keıingi jyldarynda maǵan kóp kelýshi edi. Joldasym erte qaıtqan soń balalaryma qaraılasqan da osy aǵam edi. Men aǵamdy Otyrar aýdanynyń dúbirli toıy bolardyń aldyn kórdim. Ol 1992 jyl edi. Aǵam kózi tirisinde «myna bir ánimdi radıo, al myna ánimdi telearna shyǵarmaı otyr» dep qapalanatyn. Sonda anam: «Balam, qamyqpa, seniń ánińdi áli tutas halyq qulshyna tyńdaıtyn bolady» deıtin. Qazir anamnyń aıtqany oryndaldy. Shúkir, shúkir!».
Elimiz Táýelsizdik alǵannan keıin Shámshi murasy jandana tústi. 1991 jyly «Qazaqstannyń halyq ártisi» qurmetti ataǵy berilse, 2006 jyly «Meniń Qazaqstanym» shyǵarmasy Ánuranǵa aınaldy, al 2010 jyly Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy. 2022 jyly qazaq halqynyń mýzyka ónerin damytýdaǵy aıryqsha eńbegi úshin kompozıtor Shámshi Qaldaıaqovqa «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵy berilip, aıryqsha erekshelik belgisi – Altyn Juldyz ben «Otan» ordeni tapsyryldy.
Sh.Qaldaıaqovtyń shyǵarmashylyǵyn keńinen nasıhattaý maqsatynda baıqaýlar men festıvaldar uıymdastyryla bastady. Dara daryn ıesi Shámshiniń týǵan jeri Sháýildirge, oblys ortalyǵy Shymkentke eskertkishteri qoıylyp, murajaılaryn ashý memlekettik dárejede qolǵa alyndy. Shyraıly Shymqalada Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy saıabaq ashylyp, kezinde onyń ózi jumys istegen fılarmonııaǵa, Almaty, Astana, Shymkent sekildi úlken shaharlardaǵy kóshelerge esimi berildi. Týǵan aýyly – burynǵy «Temir» keńshary «Shámshi aýyly» dep ataldy. Al Aqtóbe oblysynyń Qarǵaly aýdanynda Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy aýyl bar.
1992 jyly kompozıtor ómirden ótkennen keıin Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy alǵashqy festıval ótti. Onyń jeńimpazy búginde Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy fılarmonııa maqtanyshy, Qazaqstannyń Eńbek sińirgen ártisi, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Qurmanbaı Shoıynbaev boldy.
Saz ataýlynyń ishindegi Shámshi áýenderiniń orny bólek. Alpys eki tamyryńdy qýalaı aǵyp, tula boıyńdy shymyrlatady, elitip, bir sát baqytqa keneltip, jan rahatyna bóleıdi. Án padıshasy atanýy da, sondyqtan shyǵar. Án erkesiniń, erekshe rýh beretin bir ǵana «Meniń Qazaqstanym» áni bútin bir ulttyń aınasy. Tarıhı derekterge júginsek, «Meniń Qazaqstanym» ániniń alǵashqy nusqasy 1956 jyly jaryq kórgen. Aldaǵy jyly ánniń jazylǵanyna 70 jyl tolady. Án dúnıege kelgende Shámshi 25 jasta, al sózin jazǵan Jumeken Nájimedenov 21 jasta bolǵan. Alǵash ret Shámshiniń shyǵarmashylyq jolyna oń serpilis engizgen Jamal Omarovanyń oryndaýynda halyq arasyna lezde taraǵan.
Memlekettik Ánurannyń avtory, kórnekti kompozıtordyń esimimen atalatyn Túrkistan oblystyq Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy fılarmonııasynyń Shámshi murasyn nasıhattaýdaǵy orny bólek. Bıyl fılarmonııaǵa 62 jyl tolyp otyr. Al mekemege Shámshi Qaldaıaqov esimi 1996 jyly berildi. Mine, sol kezeńnen beri Shámshi murasy keńinen nasıhattalyp keledi. Fılarmonııanyń 60 jyldyq mereıtoıy qarsańynda «Shámshi Qaldaıaqov» merekelik medali jasalyp, ádebıet pen óner salasynda Shámshiniń murasyn dáripteýde deńgeıi joǵary jumys atqarǵany úshin birqatar maıtalmanǵa tartý etildi. Sondaı-aq án-padıshasynyń «Erlerdiń – Otany», «Janerke», «Taldyqorǵan – ánim meniń» syndy jarııalanbaǵan ánderi mekeme yqpalymen jaryqqa shyqty.
Bıyl án padıshasynyń týǵanyna – 95 jyl. Osyǵan oraı, fılarmonııa ujymy 23 jyldyq tarıhy bar «Súgir» atyndaǵy qazaq ult aspaptar orkestriniń súıemeldeýimen jandy daýysta «Án aǵa – jan aǵa» atty konserttik jobasyn ázirlep, Shymkent, Túrkistan, Almaty, Qyzylorda qalasynyń turǵyndarynyń ystyq yqylasyna bólendi.
Shámshiniń ómiri men shyǵarmashylyǵy jáne fılarmonııanyń qurylýy men qalyptasýy, júrip ótken sara joly baıandalǵan «О́neri órge shalqyǵan orda» atty jınaq jaryq kórdi. Sonymen qatar qarasha aıynyń 24-28 kúnderi uly kompozıtordyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý aptalyǵy ótti. Aptalyqtyń alǵashqy kúni án erkesi máńgilik mekenine attanǵan Keńsaı mazaryna baryp, Quran baǵyshtaýmen bastaldy. Shámshiniń qoldanǵan buıymdary, qural-saımandary saqtaýly turǵan Túrkistan oblysy Otyrar aýdany Shámshi aýylynda ornalasqan murajaıdaǵy jádigerlermen tanysý úshin Túrkistan qalasyndaǵy Aqjaıyq mýzyka mektebiniń ónerli shákirtterimen ekskýrsııa uıymdastyryldy.
Shámshi kózi tirisinde, «Halqym barda, meniń ánderim tyńdaýshysyz qalmaq emes», degen eken. Aptalyq sheńberinde Shámshi murasyn halyq arasynda keńinen dáriptep júrgen respýblıkaǵa tanymal tulǵalarmen kompozıtordy eske alýǵa arnalǵan dóńgelek ústel ótti. Jıynǵa qatysqan Túrkistan oblysy mádenıet basqarmasynyń basshysy Ázimhan Qoılybaev, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kompozıtor, shámshitanýshy Qaldybek Qurmanáli, Mádenıet qaıratkeri, áıelder alqasynyń tóraıymy Uljan Mustafaeva, Mádenıet qaıratkeri Tálip Áljanov, Mádenıet qaıratkeri, «Daryn» jastar syılyǵynyń laýreaty, ónertaný ǵylymynyń dosenti, professor, ánshi-kompozıtor Saýranbek Erkinbekuly, «Shámshi» derekti fılminiń rejısseri Músilimuly syndy zııaly qaýym ókilderi Shámshiniń 100 jyldyǵyn IýNESKO kóleminde toılanýyna yqpal etý maqsatynda jumystardyń alǵysharttaryn ortaǵa saldy.
Bizde ulylardan qalǵan ulaǵat kóp. Ǵabıt Músirepov: «Ádebıet men óner uly bolmaǵan jerde ult ta uly bola almaıdy», deıdi. О́ner uǵymynyń órkendeýine úles qosqan Shámshideı tulǵalardy saf kúıinde keleshek urpaqqa amanattaý barshamyzǵa ortaq paryz. Bul baǵytta 60 jyldan astam tarıhy bar Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy oblystyq fılarmonııasy aldaǵy ýaqytta da órkendep, adamılyqqa úndeıtin ulttyq mýzykany asqaqtatyp kompozıtor murasyn jańǵyrta bereri anyq.
Ǵalymjan ERNAZAROV,
Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy oblystyq fılarmonııa dırektory
