Japonııa «C5+1» formatyndaǵy bastamany alǵash bolyp usynǵanyna qaramastan, uzaq ýaqyt boıy óńirde aıqyn saıası belsendilik tanyta qoımady. Alaıda sońǵy jyldary jahandyq geosaıası turaqsyzdyq, jetkizý tizbekteriniń úzilýi jáne ekonomıkalyq qaýipsizdikke qatysty táýekelderdiń artýy Tokıonyń óńirlik strategııasyn qaıta qaraýyna túrtki boldy. Osy turǵyda Qazaqstan resýrstyq áleýeti, tranzıttik múmkindikteri jáne saıası turaqtylyǵy arqyly Japonııa úshin senimdi seriktes retinde alǵa shyǵyp otyr.
Toqaevtyń sapary barysynda Japonııa Imperatory Narýhıtomen kezdesýi, jetekshi japon korporasııalarymen júrgizilgen kelissózder jáne Orta dálizge qatysty naqty jobalardyń talqylanýy bul qarym-qatynastyń kezdeısoq emes, uzaqmerzimdi sıpatqa ıe ekenin ańǵartady. Qazaqstan úshin de Japonııamen yntymaqtastyq Qytaı, Eýropa jáne ózge de iri oıynshylarmen qatar syrtqy saıası jáne ekonomıkalyq manevr múmkindigin keńeıtetin mańyzdy baǵyttardyń biri sanalady.
Osy sapardyń astaryndaǵy mándi, Japonııanyń óńirdegi jańa rólin jáne Qazaqstan úshin ashylyp otyrǵan múmkindikterdi saıasattanýshy Ilıas Baqtyǵalıev egjeı-tegjeıli taldap berdi.
– Japonııa «C5+1» (Ortalyq Azııa + Japonııa) formatty alǵash bolyp 20 jyl buryn usynǵan edi. Alaıda uzaq ýaqyt boıy Tokıo óńirde «samýraısha» ustamdy, únsiz áreket etip keldi.Sizdiń oıyńyzsha, Toqaevtyń sapary men 3,7 mlrd dollarlyq kelisimder Japonııanyń belsendi kezeńge ótkeniniń belgisi me? Biz Japonııaǵa nege dál qazir qajetpiz?
– Árıne, Prezıdenttiń bul sapary men osyndaı aýqymdy kelisimder paketi – Japonııanyń Qazaqstanmen ǵana emes, jalpy Ortalyq Azııamen qarym-qatynasta belsendirek kezeńge ótkeninyń aıqyn kórsetkishi. Shynynda da, ekijaqty qatynastar dınamıkasynda bir kezeńde baıaýlaý baıqaldy. Eger 2010 jyldardyń basyndaǵy serpindi kezeńge qarasaq, keıin Japonııanyń qyzyǵýshylyǵy birshama tómendedi. Bul, negizinen, Tokıonyń óz ishki máselelerine tereńirek úńilýimen baılanysty boldy. Al búgingi jańa kelisimder paketi – sapalyq turǵydaǵy betburystyń belgisi.
Qazaqstannyń Japonııaǵa dál qazir qajet bolýy birneshe faktordyń toǵysýymen túsindiriledi. Sonyń ishinde Japonııa sońǵy jyldary ekonomıkalyq qaýipsizdik strategııasyn qaıta qarap jatyr. Bul, ásirese, krıtıkalyq mıneraldar men Orta dáliz aıasyndaǵy ornyqty jetkizý tizbekterine qatysty. Al Qazaqstan – resýrstyq áleýeti mol ári saıası turǵydan boljamdy el.
– Biz Shyǵys baǵytyndaǵy negizgi ınvestor ári jetekshi oıynshy retinde Qytaıdy dástúrli túrde atap ótemiz. Osy turǵyda Japonııanyń Qazaqstan úshin róli qandaı: bul balama áriptes izdeý me, álde qoldanystaǵy yntymaqtastyqty tolyqtyrý ma? Sondaı-aq Tokıo Ortalyq Azııadaǵy yqpal úshin básekelestik aıasynda Beıjińge qatysty zııatkerlik ári teńgerimdi qarsy tarap bolýdy kózdeıdi dep paıymdaýǵa bola ma?
– Japonııa Qytaımen aýqymy jaǵynan básekelese almaıdy ári ondaı maqsaty da joq. Biraq ol Qazaqstanǵa saıası boıaýy áldeqaıda tómen, ózge sıpattaǵy qatysýdy usynady. Osy turǵydan alǵanda, Tokıo biz úshin Pekındi yǵystyrýshy emes, kerisinshe manevr jasaý keńistigin keńeıtetin seriktes.
– Kelisimderde sırek metaldar men atom ónerkásibi erekshe atalady. Álemdegi turaqsyzdyq pen jetkizý tizbekterindegi úzilisterdi eskersek, Japonııa Qazaqstandy óz joǵary tehnologııalyq ekonomıkasy úshin «qaýipsizdik jastyǵy» retinde kóre me?
– Qazirgi geosaıası týrbýlenttilik jaǵdaıynda bul – jahandyq deńgeıdegi másele. Japonııa úshin de ekonomıkany qoldaý men damytýda qaýipsiz ári senimdi tetikterdi tabý asa mańyzdy. Osy turǵyda Qazaqstan mańyzdy serikteske aınalyp otyr.
– Mitsubishi sekildi japon kompanııalary Orta dálizge erekshe qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Bul Reseıden aınalyp ótetin taza bıznes-marshrýt pa, álde Ortalyq Azııanyń jahandyq kartadaǵy derbes sýbektke aınalýyna jasalǵan geosaıası stavka ma?
– Bul eki faktor ózara tyǵyz baılanysty, sondyqtan ekeýi de bar. Japonııa úshin Ortalyq Azııanyń derbes ári boljamdy tranzıttik torapqa aınalýy mańyzdy. Bul Tokıoǵa Eýrazııa keńistiginde qosymsha logıstıkalyq tirek beredi.
– Prezıdent Toqaevty Imperator Narýhıtonyń qabyldaýy – japon dıplomatııalyq protokolyndaǵy eń joǵary qurmettiń biri. Shyǵystanýshy retinde osy qadamnyń sımvoldyq mánin qalaı túsindirer edińiz?
– Imperatormen kezdesý – resmı sapardyń josparlanǵan bóligi. Bul – Prezıdentimizdiń Japonııaǵa jasaǵan alǵashqy resmı sapary, sondyqtan japon tarapy ony tıisti deńgeıde ótkizdi. Ádettegi jumys saparlarynda mundaı qabyldaý bola bermeıdi, biraq bul – erekshe jaǵdaı. Japonııa – konstıtýsııalyq monarhııa, al Imperator eldi halyqaralyq dıplomatııada tanystyratyn tulǵa.
- Qasym-Jomart Toqaev Japonııany «jaqyn ári senimdi dos» dep sıpattaıdy, alaıda ony strategııalyq seriktes retinde atamaıdy. Prezıdenttiń bul ustanymyn qalaı túsindirýge bolady? Bul kúrdeli geosaıası jaǵdaıda Qazaqstan dıplomatııasy týraly neni bildiredi?
– Bizdiń el úshin mundaı anyqtamalar syrtqy saıası doktrınada aıryqsha mánge ıe jáne olar eshqashan jaıdan jaı qoldanylmaıdy.
Qazirgi syrtqy saıasat tujyrymdamasynda strategııalyq seriktester, odaqtastar jáne jaı ǵana mańyzdy ári basym baǵyttaǵy seriktester arasynda naqty shekara júrgizilgen. Al jan-jaqty strategııalyq seriktestik uǵymy, eń aldymen, Qazaqstannyń eń jaqyn kórshilerine qatysty qoldanylady.
Bul memlekettermen elimizdiń tereń ekonomıkalyq ózara táýeldiligi qalyptasqan, saıasat pen qaýipsizdik salasynda turaqty úılestirý bar, al keıbir jaǵdaılarda odaqtastyq sıpattaǵy mindettemeler de kózdelgen. Japonııa bolsa, geografııalyq turǵydan Qazaqstannan alys ornalasqan el. Sonymen qatar onyń Qytaımen jáne Reseımen belgili bir geosaıası qaıshylyqtary bar ekeni belgili.
Esh kúmánsiz, Japonııa – Qazaqstan úshin mańyzdy, qadirli ári paıdaly seriktes. Alaıda ol óńirlik qaýipsizdikke tikeleı qatysýshy emes jáne Qazaqstanmen klassıkalyq maǵynadaǵy strategııalyq deńgeıge saı keletin mindettemeler arqyly baılanyspaǵan.
Sondyqtan meniń oıymsha, bul tujyrymdy dıplomatııalyq manevr retinde emes, Qazaqstan men Japonııa arasyndaǵy ózara is-qımyl men dostyqtyń naqty ári shynaıy deńgeıin aıqyndaý dep qabyldaǵan jón.
– Toqaev japondardy «tártibi men tózimdiligimen» úlgi etetinin aıtty, al Meıdzı hramy – dástúrdi saqtaı otyryp jańǵyrýdyń sımvoly. Japon damý modeli (tehnologııa + dástúr) Qazaqstanǵa qanshalyqty jaramdy? Bul dıplomatııalyq komplıment qana emes pe? Sondaı-aq Prezıdenttiń japon AI-kompanııalarynda jumys istep júrgen qazaqstandyqtarmen kezdesýi kadr daıarlaý baǵytynda jańa múmkindikter asha ma?
– Árıne, Japonııadan úırenerimiz kóp. Ol – bir ǵasyrdan astam ýaqyt boıy álemniń jetekshi derjavalarynyń biri. Biraq óz tájirıbemizdi de tómen baǵalamaý kerek. Ásirese sıfrlandyrý men keıbir IT baǵyttarynda biz Japonııaǵa da paıdaly tájirıbe usyna alamyz, eger birlesip jumys istesek.
– Japonııa – bizge geografııalyq turǵyda alys, biraq senimdi ári jaqyn seriktes. Qazaqstan–Japonııa yntymaqtastyǵynyń qazirgi deńgeıi men bolashaǵyn qalaı baǵalaısyz?
– Perspektıvalardy saqtyqpen, biraq pozıtıvti dep baǵalar edim. Japonııa – tez sheshim qabyldaıtyn el emes. Sondyqtan eger ol belgili bir óńirde qatysýyn kúsheıtse, bul ondaǵan jyldarǵa arnalǵan esep degen sóz. Qazaqstan úshin Tokıonyń qundylyǵy – onyń boljamdylyǵy men saıasılanbaǵan seriktes bolýy. Ol basqa iri oıynshylardy tolyqtyryp, bizdiń syrtqy saıası jáne ekonomıkalyq manevr keńistigimizdi keńeıtedi. Bul – birlesken turaqtylyq pen damý jolyndaǵy odaq, al qazirgi álemde mundaı qasıet sırek kezdesedi.
