– Keıingi kezderi ekonomıkalyq ósimdi saqtaý tek qarjylyq resýrs pen ınvestısııa kólemine ǵana emes, adam kapıtalynyń sapasyna tikeleı táýeldi bola bastady. Erlan Amanjoluly, qalaı oılaısyz, munyń sebebi nede?
– Búginde el ekonomıkasy serpindi ósim kórsetip keledi. Bıylǵy nátıjeli ınvestısııalyq ahýal, jańa jumys oryndarynyń ashylýy, ınfraqurylymnyń jańǵyrýy damýdyń uzaqmerzimdi negizin qalyptastyryp otyr. Alaıda osy deńgeıdi turaqty etip, odan ári ilgeriletýde bir ǵana resýrs jetkiliksiz, bul rette bilimdi, bilikti, básekege qabiletti mamandar da mańyzdy ról atqarady. О́ıtkeni buryn óndiris qarapaıym eńbek kúshine súıense, qazirgi naryq avtomattandyrylǵan júıeler men sıfrlyq tehnologııalarǵa ıek artady. Bul rette «Biz qandaı mamandardy daıarlaýymyz qajet?» degen syndarly saýal týyndaıdy. Eger elimiz aıqyndaǵan damý jolynda ekonomıkaǵa basymdyq beremiz desek, adam kapıtalyna ekpin qoıyp, oǵan ınvestısııa salý qajet.
Halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, damyǵan elderde adam kapıtalynyń sapasyn kóterýge memleket qana jaýapty emes, óndiris orny men jeke sektor da belsendi qatysady. Máselen, Germanııa men AQSh-ta kásiporyndar men oqý oryndarynyń seriktestigi negizinde stýdentterdiń basym bóligi erte kezden jumys istep, óndiristik tájirıbeden ótedi. Úndistandaǵy «Future Right Skills Network», Sıngapýrdaǵy «Singapore Cooperation Programme» bastamasy da kásiptik daıarlaý júıesiniń sapaly ári oqý mazmuny eńbek naryǵynyń talaptaryna sáıkes bolýyna yqpal etip otyr. Osylaısha, memleketpen qatarlasa adam kapıtalyn damytýǵa qarjy quıyp qatysýy ekonomıkada tabysty bolýynda mańyzdy ról atqaryp tur. О́ıtkeni mundaı model bir jaǵynan bilim berý men eńbek naryǵy arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtýǵa kómektesedi, jastardyń kásibı qarym-qabiletin jedel arttyrady, ári jas býynnyń oqý men jumys arasyndaǵy ótpeli kezeńdi jeńil ótkerýine múmkindik beredi. «QazMunaıGaz» qoldaýymen iske asqan «Jarqyn Bolashaq» baǵdarlamasy da osy halyqaralyq tájirıbelermen úndesip, elimizdegi adamı kapıtaldy damytýdyń zamanaýı modelin qalyptastyrýǵa úles qosyp otyr.
– Naqty qandaı úles qosyp otyr? Qazirgi el ekonomıkasyna tıgizgen oń nátıjeler bar ma?
– Bastama jastardyń jarqyn bolashaǵyn qurýǵa kómektesedi, naqtyraq aıtsaq, baǵdarlama Mańǵystaý óńirindegi jumyssyzdyqty azaıtý, jastardyń qarym-qabiletin shyńdaýǵa den qoıyp otyr. Nelikten Mańǵystaý óńiri tańdaldy? О́ıtkeni statıstıkalyq derekterge súıensek, oblystaǵy bir Jańaózen qalasynda jumyssyzdyq deńgeıi 5,1%. Al NEET sanatyndaǵy jastar 11.6%-dy quraıdy. Bir jaǵynan batys aımaq – munaı ken oryndary kóp shoǵyrlanǵan elimizdiń óndiristik aýmaǵy. Alaıda ár alýan saladaǵy mamandar tapshy. Aımaqta óndiriske, tehnıkalyq baǵytqa negizdelgen kolledjder bar. Biraq jastar tek biregeı baǵytty ǵana tańdady. Sondyqtan biz jasóspirimderdi respýblıkanyń ár óńirinde ornalasqan, baǵdarlama aıasynda seriktestik ornatqan 60 kolledjge baǵyttaımyz. Keıin olardyń túrli óndiristik aımaqtarda jumysqa ornalasýyna da járdemdesemiz. Osylaısha, jumyssyzdyqty azaıtý, balalardy áleýmettendirý jáne eldegi adam kapıtalynyń sapasyn arttyrýǵa úles qosamyz.
Úsh jyl ýaqyt sheńberinde bastama 12–22 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń elimizdiń úzdik kolledjderinde tegin bilim alyp, kásibı daǵdylardy meńgerýine múmkindik berdi. Kúni búginge deıin 1 400-ge jýyq jas oqýǵa tústi. Byltyr alǵashqy túlekterdi attandyrdyq. Onyń 118-i, ıaǵnı 97%-y jumysqa ornalasty nemese joǵary oqý oryndaryna tústi. 2026 jyly bul kórsetkish 300-ge tartady. О́ıtkeni bizdegi basty qundylyq, jobaǵa qatysqandardyń 90%-dan astamy eńbek naryǵynda óz ornyn tabady nemese joǵary oqý oryndaryna túsedi.
Jalpy, mundaı jobamen aınalysý barysynda biz tikeleı naryqqa úlken serpin beremiz. Olaı deıtinimiz, esepke shaqsaq, bir ǵana óndiriste jumys isteıtin maman jylyna kem degende 3,5-4,5 mıllıon teńge kóleminde ishki jalpy ónimge úles qosady. Al myńǵa jýyq túlek uzaqmerzimdi keleshekte el ekonomıkasyna keminde 150 mlrd teńgege jýyq paıda ákeledi.
«Jarqyn Bolashaq» – tek bilim berý jobasy emes, ekonomıkalyq jáne áleýmettik máseleni qatar sheshetin júıeli baǵdarlama. Ol jastarǵa múmkindik berip qana qoımaı, bolashaqqa ınvestısııa jasap otyr.
– Baǵdarlamanyń elimizdegi basqa bilim berý jobalarynan basty ereksheligin atap ótseńiz.
– Eń basty aıyrmashylyǵy – bul baǵdarlama «oqytyp, óz betimen jiberý» tásilimen jumys istemeıdi. Biz balany oqýǵa túsirgen sátten bastap, eńbekke aralasqanǵa deıingi kezeńdi birge júrip ótemiz. Sebebi baǵdarlama jumys berýshilermen tikeleı baılanysqa negizdelgen. Oqý aqysy, jol shyǵyny, jatyn orny, shákirtaqy – barlyǵy tolyq qamtylady. Stýdentter ekinshi kýrstan bastap óndiristik tájirıbege jiberiledi. Kóp jaǵdaıda sol tájirıbeden ótken kásiporyndaryna turaqty jumysqa ornalasyp jatady. Mysaly, keshe ǵana Qostanaıǵa baryp, sol óńirdegi iri «Allur» kompanııasymen memorandýmǵa qol qoıdyq. Olar Qostanaı kolledjderindegi stýdentterdi mashına jasaý zaýyttaryna kásibı praktıkaǵa qabyldaýda. Sol sııaqty elimizdiń basqa óńirlerinde – Aqtóbe, Qaraǵandy, О́skemen, Pavlodar sekildi qalalarda da metall óńdeý, aýyr ındýstrııa salalaryndaǵy kásiporyndar bar jáne osy óndirister mamandardy tartýda belsendi jumys jasaýǵa tıis. Eger ár kompanııa óz aımaǵyndaǵy jas býynnyń áleýetin arttyryp, kásibı daıarlaýǵa ózinshe úles qossa, bul jastardyń kásibı ósýine jáne ekonomıkalyq damý deńgeıine oń áser etedi.
Alaıda elimizde bıznes sektory arasynda mundaı tájirıbe áli keńinen taralǵan joq. Sol úshin «QazMunaıGaz» tájirıbesin basqa iri kompanııalar men ónerkásip sýbektilerine úlgi etý qajet. Alysqa kóz júgirtsek, kásiporyndar men bıznestiń «Jarqyn Bolashaq» sekildi jobalarǵa qatysýynyń ne atsalysýynyń eki negizgi paıdasy bar: biri aqshamen ólshenetin tıimdilik, ıaǵnı adam kapıtalyn damytýǵa salǵan ınvestısııa nátıjesindegi tabys pen ekonomıkalyq kórsetkishterdiń ósýine ákelse, ekinshisi – jastardyń áleýmettik mobıldiligine yqpaldasý, bilimge, tulǵalyq damýǵa degen yntasyn arttyrý. Sondyqtan elimizdegi bıznes qaýymdastyǵyn, iri óndiris oryndaryn dúıim Alash jurtynyń bolashaǵy úshin birlese jumys isteýge shaqyramyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
