– Adamdy ósiretin, onyń armanyna qanat bitiretin sapaly bilim ǵoı. Bilimge degen qyzyǵýshylyǵyńyz qaı kezden bastaldy? Qandaı ustazdar men tulǵalar ómirińizge áser etti?
– Bilimge qyzyǵýshylyǵym balalyq shaqtan bastaldy. Tipti 5 jasymda mektep kitaphanasyndaǵy ertegiler jınaǵyn túgel oqydym. Ertegiler oqýdy, áńgimeler jazýdy óte jaqsy kóretinmin, kóp nársege qyzyǵatynmyn. Sol kezde kitap meniń shynaıy dosyma aınaldy. Nazarbaev ýnıversıtetindegi ustazdarymnyń qoldaýy shetelde bilim alýyma sebepker boldy. Ásirese vıse-provost Loretta O’Donnell, professorlar Tursynjan Toqaı, Dıýk, sondaı-aq Ýorren Rokko, Merılın Plamlı sııaqty ustazdaryma alǵysym sheksiz. Olar maǵan tártiptiń, eńbeksúıgishtiktiń, shynaıylyqtyń mańyzyn túsindirdi.
– AQSh-ta magıstrlik oqýǵa qalaı sheshim qabyldadyńyz? Qaı ýnıversıtette, qandaı mamandyqta oqydyńyz?
– Magıstratýrany AQSh-ta jalǵastyrýǵa sheshim qabyldaǵanda, maqsatym – halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan akademııalyq bilim alyp, joǵary bilim salasyndaǵy zertteýimdi tereńdetý boldy. Osy baǵytta eń qolaıly orta retinde Pensılvanııa ýnıversıteti (University of Pennsylvania, UPenn) tańdadym. Bul oqý ornyn tańdaýymnyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, bul ýnıversıtet bilim salasyndaǵy álemdegi jetekshi ortalyqtyń biri. Ásirese joǵary bilim saıasaty, kóshbasshylyq, ýnıversıtettik basqarý baǵytyndaǵy ǵylymı mektepteri óte tanymal. Joǵary bilim saıasaty men ýnıversıtettik basqarý salasynda zertteý júrgizgim keldi. Sondyqtan atalǵan ýnıversıtettiń baǵdarlamasy men akademııalyq baǵyty ǵylymı múddelerimmen tolyq sáıkes keldi. Ekinshiden, ýnıversıtet kásibı damýǵa keń múmkindik usynady: taǵylymdamalar, zertteý jobalary, salalyq mamandarmen baılanys, mansaptyq konsýltasııalar degen sııaqty. Bul tek teorııalyq bilim emes, praktıkalyq daǵdylardy da ıgerýge múmkindik berdi. Úshinshiden, Pensılvanııa ýnıversıteti álemniń eń úzdik joǵary oqý oryndar qaýymdastyǵy quramyndaǵy bilim oshaǵy. Bul joǵary akademııalyq deńgeı ári bedel, sondaı-aq halyqaralyq túlekter qaýymdastyǵy arqyly damýdyń jańa múmkindigi degen sóz. Mundaı ortada bilim alý buryn qoljetpesteı bolyp kóringen akademııalyq jáne kásibı múmkindikti ashty. Men osynda Bilim berýdegi kóshbasshylyq mamandyǵynda oqyp, halyqaralyq bilim saıasaty, joǵary bilim júıelerin basqarý, zertteý ádisnamasy jáne kóshbasshylyq daǵdylardy tereń meńgerdim. Bul tájirıbe keıinnen Oksford doktorantýrasyna daıyndalýyma negiz boldy.
– Doktorantýra boıynsha Oksford ýnıversıtetin nege tańdadyńyz?
– Bala kúnimde Oksford ýnıversıtetin álemdegi eń bedeldi joǵary oqý orny retinde estıtinmin. Atalǵan oqý ornynda básekelestik óte joǵary deńgeıde. Eger magıstratýraǵa júzdegen adam qabyldansa, doktorlyq oqý baǵdarlamalaryna myńdaǵan úmitkerdiń ishinen tek sanaýlylary ǵana iligedi. Mysaly, bıyl PhD baǵdarlamalaryna jeti myńnan astam talapker ótinish berip, sonyń shamamen 20-sy ǵana qabyldanǵan. Sondyqtan álemge áıgili Oksford ýnıversıtetiniń doktorantýrasyna qabyldanǵan alǵashqy qazaq qyzynyń biri bolý – men úshin zor mártebe. Ǵylymı baǵytymdy tańdaýǵa kiriskende, ózim zerttep júrgen taqyryptarmen dál sáıkes keletin jumystardy Oksford ýnıversıtetiniń ǵalymdary júrgizip jatqanyn baıqadym. Men óz zertteýimdi jalǵastyrýǵa eń qolaıly akademııalyq orta dál osy jer ekenin túsindim. Sonymen qatar Pensılvanııa ýnıversıtetindegi professorlarym men jumys istegim kelgen Oksford professorlarynyń eńbegin jaqsy biletin. Sondyqtan onyń salystyrmaly jáne halyqaralyq joǵary bilim salasyna qosqan úlesin erekshe atap, maǵan onymen jumys isteýdi usyndy. Oksford – joǵary bilimdi zertteý salasyndaǵy álemdik kóshbasshylardyń biri. Munda ýnıversıtet júıeleriniń bolashaǵyn qalyptastyryp jatqan jetekshi ǵalymdar óte kóp. Osy faktorlardyń barlyǵy meniń ǵylymı áleýetimdi tolyq ashyp, elimizdiń joǵary bilim salasyna naqty úles qosý úshin eń qolaıly orta Oksford ekenine kóz jetkizdi.
– Qazirgi doktorantýradaǵy zertteý taqyrybyńyz qandaı? Onyń elimiz úshin mańyzy nede dep oılaısyz?
– Oksfordtaǵy doktorlyq jumysym burynǵy keńestik elderdegi ýnıversıtetterdiń oqytý men ǵylymı izdenisti úılestirý máselesin qalaı sheship jatqanyn zertteýge arnalǵan. Bul ýnıversıtetter keńes dáýiriniń kúrdeli akademııalyq dástúrleri men basqarý modelderin mura etip alǵan. Qazir olar halyqaralyq zertteý ýnıversıtetteri standartyna saı bolý úshin jańa joldar izdep jatyr. Biraq oqytýdyń sapasyn joǵaltpaýǵa tyrysady. Men osy tepe-teńdikti qalyptastyrýǵa áser etetin ınstıtýsıonaldyq, mádenı jáne tarıhı faktorlardy, ýnıversıtetter kezdesetin qıyndyqtardy jeńý strategııalaryn, sondaı-aq memlekettik saıasat, qarjylandyrý jáne akademııalyq mádenıet sııaqty syrtqy jáne ishki jaǵdaıdyń osy úderiske qalaı áser etetinin zertteımin. Basty maqsat – burynǵy keńestik keńistiktegi ýnıversıtetterge oqytý men zertteý qyzmetiniń arasyndaǵy turaqty ári ózara tolyqtyratyn baılanysty qalyptastyrýǵa kómektesetin usynystar berý, tolyqqandy zertteý ekojúıesin qurý jáne óńirdegi zertteý sapasyn (research excellence) damytýǵa yqpal etý.
– Oksfordtaǵy ǵylymı orta jáne professorlarmen jumys isteýdiń qandaı artyqshylyǵy bar?
– Mundaǵy professorlar – álemniń eń úzdik hám óz salasynyń óte bilikti mamandary. Sonymen birge olar túrli baǵytta zertteýler júrgizedi. Olar akademııalyq bilimniń sheńberin keńeıtýmen qatar, jańa ıdeıa men ádisterdi damytýmen aınalysady. Mysaly, men suraq qoıǵan saıyn, professorlar maǵan tez arada taqyrypqa qatysty eń tanymal jáne zamanaýı kitaptar men maqalalardyń tizimin usynady, bul olardyń óz salasyn qanshalyqty jaqsy meńgergenin kórsetse kerek. Biraq professorlar keıde talapshyl ári qatal bolýy múmkin, bul doktoranttar úshin zertteýdiń sapasyna joǵary talap qoıyp, ǵylymı jumysymyzdyń myqty ári senimdi bolýyna jaǵdaı jasaý maqsatynda dep oılaımyn. Sonymen qatar Oksfordtaǵy ǵylymı orta óte qoldaýshy jáne yntalandyrýshy atmosferaǵa ıe.
– Álemniń túkpir-túkpirinen kelgen ǵalymdarmen tájirıbe almasý sizge ne beredi dep oılaısyz?
– Qazirgi qyzyǵýshylyǵym Ortalyq Azııadaǵy, ásirese burynǵy keńestik kontekstegi zertteý ýnıversıtetteriniń aldynda turǵan qıyndyqtarǵa arnalǵan. Men keńes júıesiniń murasy ýnıversıtetterdiń ǵylymı zertteýlerdegi áleýetine qalaı áser etetinin jáne óńirdegi akademııalyq orta turaqty damýy úshin ne isteýge bolatynyn zertteımin. Bul jumysta ınstıtýsıonaldyq strategııalar, memlekettik saıasat jáne halyqaralyq reıtıngiler dınamıkasy basty nazarda. Qazaqstan men kórshiles elderdiń álemdik deńgeıdegi ǵylymdy damytýǵa qajetti jaǵdaı jasaý mańyzyn jaqsy túsinemin. Sondyqtan zertteýim óńirdiń jahandyq akademııalyq qaýymdastyǵynda laıyqty moıyndalady dep senemin. Álemniń ár túkpirinen kelgen ǵalymdarmen tájirıbe almasý maǵan ártúrli zertteý tásili men mádenıetti túsinýge, halyqaralyq akademııalyq ortada óz ornymdy nyǵaıtýǵa múmkindik berdi. Bul baılanys zertteýimniń sapasyn arttyryp, ıdeıalar men ádisterdi baıyta tústi.
– Shetelde alǵan bilim men tájirıbeńizdi bolashaqta elimizde qalaı júzege asyrǵyńyz keledi?
– Iá, ózimde úlken jaýapkershilik bar dep sezinemin. Shetelde júrip túrli stereotıpterge keziktim. Men alǵan bilimimdi Qazaqstan men óńirdegi basqa elderdiń ýnıversıtetterine zertteý ýnıversıtetterine aınalý jolynda qoldaý kórsetý quraly dep esepteımin. Dástúrli túrde kóptegen ýnıversıtettiń negizgi mıssııasy oqytý boldy. Qazirgi ýaqytta olardyń aldynda úsh mańyzdy mindet tur: ǵylymı zertteýler júrgizý, sapaly bilim jáne qoǵamǵa qyzmet etý. Meniń zertteýimniń maqsaty – ýnıversıtetterge zertteý qyzmetin negizgi mıssııaǵa engizýge, akademııalyq jumystyń sapasyn arttyrýǵa jáne turaqty zertteý ekojúıesin qalyptastyrýǵa múmkindik beretin strategııalar men usynys ázirleý. Jalpy, halyqaralyq deńgeıde zertteý nátıjeleri ǵylymı qyzmet pen oqytý arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý máselelerimen betpe-bet kelgen joǵary oqý oryndary úshin qoldanylady. Bul halyqaralyq akademııalyq yntymaqtastyqty damytýǵa, zertteý áleýetin nyǵaıtýǵa jáne ýnıversıtetterdiń jahandyq básekege qabilettiligin arttyrýǵa septigin tıgizedi.
– Elimiz ben álemdegi ǵylymnyń damý qarqyny týraly pikirińiz qandaı?
– Menińshe, bizdiń eldiń bilim júıesi durys baǵytta damyp keledi. Qazirgi ýaqytta stýdentter joǵary deńgeıde oqytylyp, aǵylshyn tilin de jetik meńgerip jatyr. Buryn ózimizdi álemniń bilim salasyndaǵy kóleńkesinde turǵandaı sezinetinbiz, biraq shyndyǵynda olaı emes. Elimizde kóptegen jaqsy bilim jobalary júzege asyp jatyr. Sondyqtan bolashaǵymyz jarqyn dep senemin. Jastar bilim arqyly álemdi jaýlap alady dep oılaımyn. Qazirgi kezde kóptegen sheteldik ýnıversıtet elimizge qyzyǵady. Mysaly, birge oqıtyn stýdentter Qazaqstan men onyń bilim júıesi týraly kóbirek bilgisi keledi. Iаǵnı bilim berý durys baǵytta damyp jatyr degen sóz. Biraq óz tarapymnan aıtarym – ǵylymdy, ásirese jas zertteýshilerdi qarjylaı jáne akademııalyq turǵyda kóbirek qoldaý qajet dep oılaımyn.
Áńgimelesken –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
