Maman daıarlaý sapalandy

Naryq talaby

Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim júıesi úshin osy jyl erekshe serpin berdi. Alǵash ret 2 qazan resmı túrde tehnıkalyq jáne kásiptik, orta bilimnen keıingi bilim qyzmetkerleri kúni bolyp belgilendi. Jalpy, kolledjdiń basty ólshemi qansha adam oqytqanynan emes, qansha túlekti naryqqa beıimdeı alǵanynan kórinedi. Oqý-aǵartý mınıstrligi Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim departamentiniń dırektory Áset Muhanbetovtiń aıtýynsha, bıyl kadr daıarlaý men túlekterdi jumyspen qamtý baǵytynda aıtarlyqtaı nátıje bar. Máselen, eldiń jetekshi kásiporyndaryna 1400 túlek jumysqa ornalasqan, bul – jos­parlanǵan kórsetkishten 40%-ǵa joǵary degen sóz. Buǵan jaı statıstıka dep qaramaýymyz kerek. Júıedegi ózgeristiń belgisi osy sandardan anyq ańǵarylady. Buryn kolledj bitirip, jumys tappaı júretin jastar kóp edi. Endi osy máseleni sheshýge baǵyttalǵan jańa tetik iske qosyldy. Ákim­diktermen birlesip engizilgen bul mehanızm kásiporyndardyń naqty suranysyn eskere otyryp, keıinnen kepildi jumyspen qamtýǵa basymdyq beredi. Iаǵnı «aldymen oqytaıyq, keıin kórermiz» emes, «kim kerek – sony daıyndaıyq» degen qaǵıda alǵa shyqty. Bul tásildiń nátıjesi de kórine bastady. 2025 jyly jumys berýshilerdiń tapsyrysy boıynsha 13 myń stýdent oqýǵa tústi. Qazirgi kezde osy baǵyt aıasynda qabyldanǵan 43 myń bilim alýshynyń shamamen 8 myńy oqýyn aıaqtap, tolyqtaı jumys oryndarymen qamtamasyz etildi. Bul – kolledj ben óndiristiń bir-birine jaqyndaǵanyn, bilim berýdiń eńbek naryǵymen «bir tilde sóıleı» bastaǵanyn kórsetedi.

Jumysshy mamandyqtaryna degen suranys artqan saıyn memleket tarapynan qoldaý da kúsheıdi. Osy oqý jylynda memlekettik bilim tapsyrysy aıasynda 145 myń stýdent oqýǵa qabyldanǵan. Onyń 70 paıyzy tehnıkalyq mamandyqtarǵa baǵyttalýy el ekonomıkasyna qajetti negizgi salalarǵa basymdyq berilgenin ańǵartady. Eń mańyzdy jańalyqtyń biri – 9-synypty bitirgen ár túlekke suranysy joǵary baǵyttar bo­ıynsha tegin bilim alý múmkindiginiń berilýi. Bul qatarda mashına jasaý, energetıka, IT, metallýrgııa, qurylys, kólik sekildi óndiristiń qańqasyn ustap turǵan salalar bar.

Mektep baǵdary

Jumysshy mamandyǵyna bet burý kolledj tabaldyryǵynda bir-aq bastalmaıdy. Onyń alǵashqy ushqyny mektepte, ıaǵnı bala óz qabiletin tanyp, qy­zyǵýshylyǵyn ańǵarǵan sátte tutanýy kerek. Sondyqtan bıyl alǵash ret orta bilim uıymdarynda pedagog-kásiptik baǵdar berýshi (proforıentoli) laýazymy engizildi. Minekı, osy sheshimnen soń oqýshyǵa «Kim bolasyń?» «Qaıda barasyń?», «Testileýde qaı pándi tańdaısyń?» degen suraqtar 11-synypta emes, áldeqaıda erterek qoıylady.

Osy maqsatta Ybyraı Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy «Maman» dep atalatyn erte kásiptik baǵdar berýdiń ulttyq modelin ázirlegen. Baǵdarlama 1–11-synyp oqýshylaryn tolyq qamtyp, oqý úderisi men sabaqtan tys jumystarǵa kiriktirilgen. Eń bas­tysy, model mektepti kolledj­dermen, joǵary oqý oryndarymen jáne jumys berýshilermen bir jelige baılap, bilim mazmunyn naryq talabyna sáıkestendirý úshin sıfrlyq quraldardy da qoldanýdy kózdeıdi.

Osy qatarda joǵary synyp oqýshylaryna kásibı biliktilik berý jónindegi qanatqaqty joba da nazar aýdartady. Joba bo­ıynsha 11-synyp túlegi attestatpen birge tehnıkalyq bilim týraly dıplom alý múmkindigine ıe. Qazirge deıin 905 túlek kolledj dıplomyn alyp, eńbek naryǵyna shyqsa, taǵy 1095 oqýshy oqýyn jalǵastyryp jatyr.

Dýaldy oqytý

Teorııa men praktıkany qatar meńgergen stýdenttiń myqty maman bolary anyq. Osyndaıda dýal­dy oqytýdyń mańyzy zor. Iаǵnı stýdent bir mezette ári oqıdy, ári óndiristiń ishine kirip, kásibin shynaıy ortada meńgeredi.

Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim departamentiniń dırektory Áset Muhanbetovtiń aıtýynsha, qazirgi tańda 4080 kásiporyn 622 kolledjge sheftik qoldaý kórsetip keledi. Munyń máni – kásiporyn oqý ornyna tek «tájirıbe ótkizetin oryn» retinde qaramaı, naqty serikteske aınala bastaǵany. Biri ózine kerek kadrdyń qalaı daıarlanatynyn qadaǵalasa, ekinshisi eńbek naryǵynyń talabyn bilip, baǵdarlamasyn soǵan ıkemdeıdi.

Qazir dýaldy oqytý júıesi teh­nıkalyq jáne kásip­­tik bilim uıymdarynyń 552-sinde en­gizilgen. Búginde osy júıe­men 132 myń stýdent bilim alyp jatyr. Bul – tájirıbe saǵatyn kóbeıtý ǵana emes, stýdenttiń óndiris mádenıetin, tártibin, jaýapkershiligin erte qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan qadam. Sonyń arqasynda jas maman dıplom alǵan kúni ká­siporynǵa «jańa adam» bolyp bar­maıdy, burynnan tanys ortaǵa kelgendeı beıimdelip barady.

«Dýaldy oqytýdy jańa deńgeıge shyǵaratyn halyqaralyq tájirıbeler de nazardan tys qalǵan joq. Naýryz aıyn­da Qostanaı qalasynda «Saryarqa­AvtoProm» bazasynda ne­mistiń EBZ seriktesiniń qatysýy­men dýaldy oqytýdyń halyqaralyq ortalyǵy ashyldy. Mundaı ortalyq úzdik tájirıbeni taratyp, dýaldy oqytýdyń el kólemindegi aýqymyn keńeıtýge, ádistemeni jetildirýge, óndiris talabyna saı oqý úderisin qaıta qurýǵa jol ashady», dedi Á.Muhanbetov.

Álemdik standart

Jumysshy mamandyǵy kóbine «jergilikti naryqqa ǵana kerek» degen túsinikpen shektelip qalatyn. Al bıylǵy úrdis bul sheńberdi keńeıte bastady, ıaǵnı kolledjder óz shákirtin tek bir óńirdiń emes, álemdik eńbek naryǵynyń talabyna beıimdeýge umtyldy.

«Eń áýeli stýdentter men oqytýshylarǵa arnalǵan akade­mııalyq utqyrlyqtyń jańa qaǵı­dalary bekitildi. Bul olar­dyń el ishinde de, shetelde de almasý baǵdarlamalaryna qa­tysý múmkindigin keńeıtti. Sonyń nátıjesinde bıyl shamamen 400 pedagog pen 200-ge jýyq kolledj stýdenti shetelde taǵylymdamadan ótti. Mundaı tájirıbeniń paıdasy kórgen-bilgenmen ǵana ólshen­beıdi. Olar óndiristik mádenıetti, oqytýdyń jańa ádisterin, naqty tehnologııalyq tártipti alyp keledi. Al bul ózgeris erteń aýdıtorııaǵa da, sheberhanaǵa da áser etedi. Kol­ledjderdi halyqaralyq keńistikke shyǵarýdyń eń bas­ty máni – mamannyń quzyretin álemdik standartpen ólsheıtin orta qalyptastyrý. Sol sebepti Qazaqstan kolledjderinde alǵash ret stýdentterdi halyqaralyq deńgeıde sertıfıkattaý úderisi iske qosyldy. Bul – jas mamannyń kásibı daǵdysyn halyqaralyq talapqa saı rastaýǵa múmkindik beretin mańyzdy qadam. Munyń artynda sheteldik jumys berý­shiler tarapynan moıyndalý, taǵylymdamadan ótý, tipti AQSh, Kanada, Eýropa jáne Azııa elderinde jumysqa ornalasýǵa jol ashatyn múmkindik tur», dedi Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim departamentiniń dırektory.

Halyqaralyq yqpal­das­­tyq­tyń taǵy bir kórinisi – kolledj­derdiń sheteldik bilim uıym­da­rymen áriptestikti belsendi damytýy. Búginde 9 kolledj halyqaralyq akkredıtasııadan sátti ótken. Qazaqstan 30-dan astam elmen, onyń ishinde Qytaı, Koreıa, Fransııa, Túrkııa, Japonııa, Ulybrıtanııa, Germanııa jáne Grýzııamen akademııalyq utqyr­lyq, taǵylymdamalar jáne ózge de baǵyttar boıynsha 60-tan astam kelisim jasasty. Munyń ózi kásibı bilimniń «ishki aınalymnan» shyǵyp, syrtqy tájirıbemen jańara bastaǵanyn kórsetedi.