Birinshi Abaıǵa júginemiz. Danamyz: «Egerde esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúninde bir mártebe, bolmasa jumasynda bir, eń bolmasa aıynda bir ózińnen óziń esep al!» deıdi. Búgin de el, memleket, qoǵam, ujym, otbasy-áýlet bolǵannan keıin siz ben bizden jospar-joba suralady. Másele – ar aldyndaǵy esepte. Abaıdy «bas aqyn» degen Ahmet Baıtursynuly eldik iske qatysty bir oıyn: «Jıylǵandar qur san kóbeıtý úshin emes, jumys isteı biletin, jol aıtyp, jón silteýge jaraıtyn bilimdi kósemder bolmaq kerek. Jalǵyz qazaq halqy emes, basqa da jurttardyń da jaı-kúıimen tanys, basqa jurttardyń isinen úlgi tabarlyq maǵlumaty mol kisiler bolýǵa tıis. Ondaılar oqyǵan adamdardan shyqpaqshy» dep túıindeıdi. Osy pikir esepke qıǵash pa?
Ekinshi tájirıbege taban tirep, bar-joqty túgendeımiz. О́zimizdi estiler qatarynda kórgimiz kelse, san men sapany, jete men jitini, málim men tálimdi anyqtaýymyz shart. Mysaly, jaıqaltyp jaıly mektepti (keleshek mektebi) salyp tastadyq. Memleket basshylyǵy qarjysyn tapty, jigerin de aıamady. Endi ony sapalandyrý, básekege qabiletti etý – mektep ujymy men qoǵamynyń (ata-analar) mindeti. Aıtalyq, avtojol túzeldi. Sonyń ústinen alapat tonnalyq júk máshınesin nemese shynjyr taban tehnıka júrgizbeýdi qatań baqylaǵan jón. Qalalarda jyl saıyn saıabaq, gúlzar mańaıy baǵaly tastarmen mármarlanyp jatady. Qysta qar tazalaıtyn tehnıka sony syndyryp, búldirip ketedi. Muny da qadaǵalaý qoǵamnyń sergektigine baılanýy qajet.
О́tken jyl sońynda Memleket basshymyz resmı saparmen Japonııaǵa bardy. Imperator Narýhıto men Premer-mınıstr Sanae Takaıchıden bastap, Tań shapaǵy eliniń memleket qaıratkerlerimen, isker azamattarymen, jańa tehnologııa kóshbasshylarymen kezdesti, keńesti, shynaıy dıdarlasty. Sóıtip, halyqaralyq «Ortalyq Azııa + Japonııa» sammıtiniń joǵary deńgeıde ótýine kúsh-jiger jumsady. Kezdesý nátıjesi elimizge jalpy somasy 3,7 mıllıard dollardan asatyn qomaqty kelisim bolyp qaıtty. 2024 jyly elaralyq saýda kólemi 2 mıllıard dollarǵa jetipti. Qazaqstan Japonııa naryǵyna ýran, sırek kezdesetin metall, munaı jetkizse, Tań shapaǵy eli – Uly dala eli ekonomıkasynyń negizgi ınvestorynyń biri. Osy memlekettiń Qazaqstanǵa quıǵan qarjysy 8,5 mıllıard dollardan asqanyn aıta ketý kerek.
Qazaq eli Prezıdenti resmı saparyn rámizdik nysannan bastady. Imperator Meıdzı (qazaqsha «Aǵarǵan bılik») ǵıbadathanasyna aıaldap, Kúnshyǵys eli bıligi danalyǵyna qurmet kórsetti. Japonnyń 122-ımperatory Mýsýhıto osy memleketti 1867–1912 jyldary bılep, elin bıikke kótergeni málim. Onyń tusynda nıhon (japon) ulty tolyq aǵardy, Eýropamen teńesip, monarhııalyq ádilet ornady. Salystyra qarasaq, Mýsýhıto qazaq tarıhyndaǵy eki tulǵanyń – «Jeti Jarǵyny» júıelep, ultty uıystyrǵan Táýke han men otarshyldarǵa ketken jerimizdi qaıtarýǵa kúsh jumsap, halqyn Batys úlgisinde aǵartýdy armandaǵan Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń tutasqanyndaı áser qaldyrady.
Tarıhta «Meıdzı restavrasııasy men reformasy» – taıǵa tańba basqandaı uǵym. Ol Japonııanyń aǵarǵan ımperatory 1868–1889 jyldary saıası, áskerı, áleýmettik-ekonomıkalyq keshendi reformalar (jalpy bilim alý, sapaly ásker jasaqtaý, ónerkásip pen transportty damytý, Konstıtýsııa qabyldaý) júrgizip, sıogýnat pen jik júıesin joıyp, otarshyldyqqa tosqaýyl qoıǵanyn, eldi sátti jańǵyrtqanyn dáleldeıdi.
Osy ózgeris áseri qıyrdaǵy Qazaq eline qalaı áser etti? Alash kezeńinde H.Dosmuhameduly, R.Mársekuly, S.Toraıǵyruly, M.Áýezov, S.Sadýaqasuly, t.b. japandaǵy Japon tájirıbesine jiti nazar aýdarǵanyn baıqaımyz. Olar nıhon jastarynyń Eýropada kásibı bilim alýyn, bereke-birligi men elshildigin, erik-jigeri men jańa tehnologııany qulshyna meńgerýin úlgi-ónege etti.
Japonııa saparynda Prezıdent Q.K.Toqaev: «Adam kapıtaly – damýdyń basty qozǵaýshy kúshi. Japonııa bul formýlanyń durystyǵyn naqty dáleldedi. Adamǵa, eńbekke qurmet, udaıy jetilý, ómir boıy oqý, óskeleń urpaqqa bilim berý – sizdiń memlekettiń artyqshylyǵy» deı kele, Qazaqstanda Tań shapaǵy eli ýnıversıtetteriniń fılıalyn ashýdy usyndy.
Qasym-Jomart Kemeluly sıfrlyq transformasııa men jasandy ıntellekt ıdeıasyn júzege asyrýdy memlekettik deńgeıde qolǵa alyp jatqany belgili. 2025 jyly Astanada «Alem.ai» halyqaralyq jasandy ıntellekt ortalyǵy ashylyp, amerıkalyq tehnologııalar bazasynda eki sýperkompıýter iske qosyldy. 2026 jyly ónerkásip, memlekettik sektor, áleýmettik qamsyzdandyrý, bilim salalaryn sıfrlandyrý baǵytynda «Digital Qazaqstan» strategııasyn oryndaý josparlanyp otyr. Bul – Qazaqstannyń jahandaǵy jańa úni. Memleket basshysy Japonııanyń osy salaǵa jaýapty tulǵalarymen kezdesýinde ıntellekt salasynda seriktestik ornatý bastamasyn dáıekti qoldaıtynyn jáne jańa platformany Ortalyq Azııadaǵy eń iri IT-startap «Astana Hub» pen zamanaýı ınfraqurylymy men ekojúıesi bar «Alem.ai» ortalyǵynda ornalastyrýǵa daıar ekenin jetkizdi.
Iá, búgingi jańarýdyń ózegi – zamanaýı tehnologııa. «Jol muraty – jetý». Buıyrsa, jurt bolyp jumylyp, bul asýdy da ıgeremiz.
