Halqymyzdyń dástúrli oıyndary – tek kóńil kóterýdiń emes, atadan balaǵa jalǵasqan tárbıeniń, ózara qarym-qatynastyń, dene shynyqtyrýdyń mańyzdy quraly boldy. Bizge belgili «Aqsúıek», «Aq serek-kók serek», «Saqına salý», «Arqan tartý», «Toǵyzqumalaq», «Asyq atý» sekildi oıyndar balanyń qımyl-qozǵalysyn damytyp qana qoımaı, uıymshyldyqqa, batyldyqqa, tapqyrlyqqa baýlyǵan. Alaıda keıingi onjyldyqta qazaq balasynyń oıyn keńistigi aıtarlyqtaı ózgeriske ushyrady.
Iаǵnı bizdiń balalardyń álemi dala oıynynan bir sátte sıfrlyq álemge kóshti. Buryn aýyl balasynyń negizgi oıyn alańy keń dala, úlken aýla, kósheniń boıy edi. Qazir bul róldi telefon, planshet jáne kompıýter almastyrdy. Mektep jasyna deıingi balalardyń ózderi gadjetsiz kún ótkize almaıtyn halge jetti. Sonyń saldarynan keńistik pen qımyldy talap etetin ulttyq oıyndar kúndelikti ómirden alystaı bastady.
Dástúrli qazaq oıyndarynyń basym bóligi toppen oınaýdy qajet etedi. Bul balalardyń bir-birimen til tabysýyna, ortaǵa beıimdelýine yqpal etetin. Al búgingi balalar kóbine jeke nemese onlaın «qarsylastarmen» oıyn oınaıdy. Áne, sonyń saldarynan qazirgi balalarda qarym-qatynastyń formasy ózgeriske ushyrady. Betpe-bet sóılesýdiń ornyna habarlama jazý men vırtýaldy baılanys alǵa shyqty. Osy oraıda ulttyq mazmunnan jahandyq kontentke aýysý týraly da sóz qozǵaǵan jón. Qazirgi balalardyń qııalyn negizinen halyqaralyq mýltfılmder, sheteldiń kompıýterlik oıyndary men anımasııalyq keıipkerler qalyptastyryp jatyr. «Marvel», «Disney», «Anime» álemi qazaq balasynyń oıyn stılin ǵana emes, sana-sezimine de «shabýyl» jasap otyr. Ultymyzdyń Aldar kóse, Tazsha bala, Qobylandy syndy beınelerimen salystyrǵanda sheteldik jańa keıipkerler áldeqaıda qoljetimdi ári kóp usynylady.
Ulttyq balalar oıyndarymyzdyń qazirgi jaǵdaıy men suranysy kimdi bolsa da, oılandyrmaı qoımaıdy. Atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan oıyndarymyzdyń bolashaqtaǵy kúıi qalaı bolmaq degen sııaqty san-saýal týatyny da zańdylyq. Sóıtip, bul haqynda osy salany zerttep júrgen mamandardan surap kórdik. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, PhD Aqbota Muhamedııar óz kózqarasyn bylaı jetkizdi: «Búgingi zertteýshiler «sıfrlyq balalyq shaq» uǵymyn jıi kóterip otyr. Elektrondyq tehnologııalar damyǵan zamanda balalardyń dástúrli oıyndardan góri elektrondyq oıyndarǵa kóbirek qumartýy – zańdy qubylys. Kez kelgen jańa tehnologııa ómirge engen saıyn qalyptasqan mádenı úlgiler de ózgeriske ushyraıdy. Osy úderis qazaq balalar oıyndarynyń oınalý sıpatyna da áser etti. Ulttyq oıyndardyń basym bóligi elektrondyq formatqa beıimdelmegenin eskersek, bul balalar oıyn folklory úshin ǵana emes, psıhologııa, pedagogıka, sosıologııa sııaqty salalar úshin de ózekti másele. Dástúrli oıyndardan alshaqtaý balanyń mentaldy jáne fızıkalyq damýyna keri áser etýi múmkin. Sondyqtan ulttyq oıyndar tek merekelik deńgeıde, ásirese Naýryz meıramynda ǵana eske alynbaı, mektep pen balabaqsha baǵdarlamasynda júıeli túrde óz ornyn tabýy qajet.
Qazirgi tańda «Toǵyzqumalaq», «Asyq atý» sııaqty ulttyq oıyndardyń elektrondyq nusqalary bar. Bul format balalarǵa oıyndy tanytý, nasıhattaý turǵysynan tıimdi bolǵanymen, dástúrli oıynnyń tiri qarym-qatynasqa, qozǵalysqa, emosııaǵa negizdelgen tolyq tabıǵatyn almastyra almaıdy. Sol sebepti ulttyq oıyndardy saqtaý men damytýda sıfrlyq múmkindikterdi kómekshi qural retinde paıdalanyp, ǵylym men praktıkany ushtastyrý mańyzdy», dedi ol.
Qadaý-qadaý zamandardan beri qalyptasqan dástúrli bala oıyndarymyz keń dalada emin-erkin júgirip, sekirip, serýendep oınaıtyn belsendi áreketke qurylǵany anyq. Búginde balalar ýaqytynyń kóp bóligin ekran aldynda ótkizedi. Bul, eń aldymen, dene qımylynyń azaıýyna, salmaqtyń kóbeıýine, kóz sharshaýyna, sonymen qatar nazar aýdarý qabiletiniń tómendeýine aıryqsha áser etip keledi. Al balalar jazýshysy Dildá Mamyrbaevanyń da bul týraly aıtary bar. «Bala oıyn arqyly ósedi. Olardyń boıyndaǵy dostyq, ádildik, shapshańdyq pen tapqyrlyq ta oıyn ústinde qalyptasady. Qazir zaman ózgergen. «Aq serek, kók serek», «Ushty-ushty», «Arqan tartý», «Aq sandyq, kók sandyq», «Altybaqan», «Aqsúıek» oıyndary ertektegi oqıǵanyń bir kórinisindeı bolyp alystap barady. Odan keıin «Hobbı-horsıng», «Kazakı-razboınıkı», «Igra-kalmarı», «More – volnýetsıa», «Kvadrobıka», «Vyshıbalo» oıyndary shyqty. Ýaqytpen birge týǵan jaqsy da, jaman oqıǵalardy iriktep, suryptaýǵa dármensiz bolyp qalatyn sátter de jıi kezdesedi. Asyq oınaıtyn qazaq balasy betine mysyq pen ıttiń betperdesin kıip, tórttaǵandap júrgenin de kórdik. Kórgen soń oılanasyń. Eski súrleýmen júre berýge bolmaıtynyn da túsinesiń. Ulttyq kodty saqtaı otyryp balalar oıynyn qalaı jańartýǵa bolady? Sıfrlyq dáýirdiń, zýmer men alfa urpaqtyń talabynan qalaı shyǵa alamyz? Pedagogtiń, psıhologtiń, jazýshynyń birlesken jumysy kerek shyǵar.... Balalar jazýshy retinde meni bul taqyryp qatty oılandyrady», deıdi qalamger.
Sondaı-aq balalar jazýshysy asyq oıyndarymen birge «Aq serek, kók serek», «Arqan tartý» oıyndaryn aýlada komanda bolyp oınap, jumbaq sheshý, maqal aıtý tapsyrmalarymen jańǵyrtýǵa bolatynyn aıtady. «Bul oıyndar qozǵalýdy, oılanýdy, sóıleýdi jyldamdatyp, dos tabýǵa kómektesedi. Bizdiń kezimizde de, odan keıingilerde de qımyl men shapshańdyqty kerek etetin «Vybıvala» degen oıyn boldy. Keıde ony «Vyshıbala» dep te aıtatyn. Bir adam ózinen alysta turǵandardy doppen uryp, oıynnan shyǵaratyn. Árıne, bul bizde ulttyq oıynymyz dep aıta almaımyn. Aıtaıyn degenim, osy oıyndy amerıkalyqtardyń tanymal etip jibergendigi. Álem chempıonatyn ótkizedi. Biz de toǵyzqumalaqty sondaı álemdik deńgeıge kóterýimizge bolady dep oılaımyn. Qazir sózge toqtaý jaǵy kemshin bolyp tur. Toqsan aýyz sózdiń túıinin biraýyz sózben sheshetin «sheshendik óner» jetilmeı qaldy. Ispandyqtardan shyqqan «Ýno» degen oıyn bar. Balalar jınalyp alyp oınaıtyn. Sonda qolyna 7 sany shyqqan bala bir sheńber aınalyp shyqqansha úndemeýi kerek. Biraq oǵan shydaıtyndar az. Sondyqtan balalar ózderine sheshendik óner oıynyn tabýlary úshin izdenýleri kerek», dedi
D.Mamyrbaeva.
Degenmen ultymyzdyń balalar oıyn mádenıeti derlikteı ózgerip ketti deý birjaqty kózqaras bolar. Keıingi jyldary ulttyq oıyndardy jańasha formatta usyný jobalary bastalyp ketti. Balalarǵa arnalǵan «Asyq atý», «Toǵyzqumalaq», «Qazaq úı», «Batyrlar jyry» sekildi mobıldi qosymshalar, AR/VR tehnologııalarymen jasalǵan jobalar jaryqqa shyqty. Bul – ulttyq oıyndardy zamanǵa saı jańǵyrtyp, jańa býynǵa jaqyndatýdyń tıimdi joly. Qazaq balalar oıyndarynyń ýaqyt talabyna saı túrlenýi – zamannyń, tehnologııanyń, ómir saltynyń ózgerýimen tikeleı baılanysty tabıǵı qubylys. Alaıda bala tárbıelep otyrǵan ata-ana jahandyq oıyndardyń tasqynynda ulttyq oıyndardy umyt qaldyrmaýdy nazarda ustasa ıgi. Eger dástúrli oıyndardy zamanaýı formatqa ıkemdeı alsaq, qazaqtyń mazmuny baı balalar oıyn mádenıeti erteńgi urpaqtyń sanasynda qaıta jańǵyra bermek.
