Sharýalardy alańdatqan ahýal

Elimizde sábiz eksportyna úsh aılyq ýaqytsha shekteý en­gizilýi múm­kin. Jaýapty mınıstr­liktiń málimetinshe, bul qadam­nyń maqsaty – azyq-túlik tap­shylyǵyn týdyrmaı, baǵany turaqty ustaý.

Alaıda Pavlodar obly­synyń fermerleri sábizge suranys qazirdiń ózinde tó­mendep ketkenin alǵa tartyp otyr. Eksport shektelse, onsyz da arzan ónimdi ótkizý bir basqa, qoımalarda shiritip alý máselesi shyǵyp tur. Ertis-Baıan óńirinde sábiz ósiretin sharýashylyqtar óte kóp. Ásirese Chernoıarka al­qaby men Aqsý qalasynyń aýyl­dyq aýmaǵynda kartop pen sábizge den qoıyp, nápaqasyn sodan aıyryp otyrǵan fermerler júzdep sanalady. Jo­ǵarydaǵy is-shara júzege assa, sharýalardyń qoldary baı­lanyp, shyǵynǵa batýy yqtımal.

«Chernoıarka» aýylsharýa­shylyq óndiristik kooperatıviniń tóraǵasy Nıkolaı Nadedovtiń aıtýynsha, sharýashylyqtyń qoımasynda jınalǵan tonna-tonna sábiz úıilip jatyr. Al jer­gilikti naryqta alýshy joq­tyń qasy.

«Bizdiń oblystyń sharýalary kartopty da, sábizdi de óte kóp egedi, aımaǵymyzdyń qajettiliginen anaǵurlym kóp. Kooperatıvimizdiń ónimderin jergilikti naryqtan satyp alyp jatqandar óte az. Ese­sine kórshiles eldiń birneshe aımaǵynan turaqty suranys bar. Erteń shekteý engizilse, bizdiń ala jazdaı ósirip, jıyp alǵan kól-kósir ónimimiz ótpeı, qoımalarda shirip ketetini anyq. Endi bir aıdan keıin qoımalardaǵy sábiz búline bastaıdy, sebebi ónimniń saqtaý merzimi shekteýli. Al fermerlerdiń moınyn­da mıllıondaǵan teńge nesıe, lızıng bar. Bizge sondyqtan óz ónimimizdi ótkizetin dáliz kerek»,  deıdi ol.

«Andas» ShQ basshysy Zeı­nolla Sálmenbaev mundaı shek­teýdi jıiletse, erteńgi kúni kók­ónis ósiretin sharýa tappaı qalamyz dep muńyn shaqty.

«Eger sábiz eksportyna shekteý qoıylsa, qazir taýarymyzdy ótkizip otyrǵan naryǵymyzdan aıyrylamyz. Birese satyp, birese shekteýmen júrsek, О́zbekstan, Qyr­ǵyzstan elderi se­nimsiz seriktes retinde bizdiń taýardan bas tartady. Odan keıin eshkim ósir­gisi de kelmeıdi. Mysaly, Chernoıarkada tek sábiz ǵana egetin sharýashylyqtar bar. Olardyń kúıi ne bolady?» dep kúıinedi tájirıbeli fermer.

Resmı statıstıkaǵa súıensek, qazir jergilikti qoı­malar sábizdiń kılogramyn nebári 70-80 teńgeden bosatyp jatyr. Iаǵnı baǵa arzan, ónimge tapshylyq joq. Endeshe, qoıma toly sábiz otandyq naryqtaǵy suranysty jaýyp tursa shekteý engizýdiń qandaı paıdasy bar? Fermerler mundaı shekteýdiń saldary aldaǵy ýaqytta sábiz al­qaptaryn qysqartýǵa aparyp soqtyratynyn, al onyń saldarynan ónimniń baǵasy qymbattap ketýi yqtımal ekenin aıtady.

О́ńirlik aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, byltyr oblysta 5 myń gektarǵa sábiz egilip, 165 myń tonna ónim alynǵan. О́tken jyl sońyna deıin 8,9 myń tonnasy О́zbekstan men Reseıge eksporttalsa, jyl basynan beri biraz bóligi satylǵan. Qazir qoımalarda 64 myń tonna sábiz bar. Onyń teń jartysy tońazytqysh jabdyqtary joq qoımalarda saqtaýly. Ol ári ketse 1-1,5 aı saqtalady. Kún jylyna, birden buzyla bastaıdy. Al naýryz aıynan bastap elimizge О́zbekstannan jańa ósip shyqqan ımport sábiz aǵyla bastaıtynyn eskersek, jergilikti qoımalarda saqtalyp turǵan myńdaǵan tonna sábizdi tez arada satýǵa týra keledi.

Májilis depýtaty Nurjan Áshimbetov máselege Parla­ment nazar aýdaryp otyrǵanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, el qoıma­larynda, sonyń ishinde Pavlodar jerinde ónimniń jetkilikti kólemi saqtaýly. Ádet­te artyq ónim eks­portqa shyǵa­rylatyn. Biraq bıyl ónimge suranys bolmaı tur.

«Buǵan deıin Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi kartopqa da shekteý engizgisi kelgen. Máse­leni Úkimet deńgeıinde kóterip, abyroı bolǵanda ol sheshim júzege aspady. Endigi kezek sábizge tirelip otyr. Negizi bul jerdegi másele jaýapty mınıstrliktiń «baǵa ósip ketse, ony qalaı tejeımiz» degen nıetinen týyndap otyr. Eksportty shektesek, baǵa óspeıdi degen usynys oıǵa syımaıdy. Alaıda taıaqtyń eki ushy bolatyny sııaqty, erteń bizdiń halyqaralyq eksport naryǵyndaǵy ornymyzdy kórshi elderdiń jetkizýshileri tartyp alatyny sózsiz. Májilistegi Agrarlyq máseleler komıteti otandyq azyq-túlik qaýipsizdigine shyn máninde qaýip tónse ǵana shekteý jasalsyn degen talap qoıyp otyr. Al ondaı qaýip qazir baıqalmaıdy», deıdi depýtat.

Nurjan Áshimbetov óńir­lerde baǵany yryqtandyrý, fermerler men dúkender arasynda ónimdi tikeleı jetkizýdi uıymdastyrý jumystary álsiz degen pikirde. Bul máseleni Memleket basshysy aıtýdaı-aq aıtyp keledi, alaıda oblystarda istelgen sharýa mardymsyz. Onyń oıynsha, bul máseleni sheshý úshin iri jetkizýshiler qalalarda azyq ónimderiniń habtaryn, atap aıt­qanda, «kóterme-bólshek saýda ortalyqtaryn» turǵyzýy, al onyń qurylysyna Úkimet jeńildetilgen paıyzben qarajat bólýi kerek. Esesine óńirler arasynda azyq-túlik ónimderi boıynsha iri jetkizý júıeleri uıymdastyrylady.

«Azyq-túlik baǵasynyń qym­­bat bolýyna óńirler ara­syndaǵy logıstıkanyń damymaı otyrǵany sebep. Elimizdiń batys óńirlerine kóbine ımport kókónis ónimderi keledi. Al baǵasy Pavlodardikinen qymbat. Eger oblystar arasynda baılanys ornasa, bul tu­tynýshylarǵa da, fermerlerge de asa tıimdi bolar edi ǵoı. Fermerlerdiń arzan ónimin alatyn alypsatarlar qazir oıy­na kelgen baǵasyn qoıatyn boldy. Tutynýshy sóresine deıin ol 3 ret qymbattaıdy. Máselen, iri jetkizýshi qoımadan sábizdi 80 teńgege alyp, ony usaq jet­kizýshilerge qymbatqa satady delik. Al usaq kompanııalar oǵan taǵy ústeme qosyp, dúkenderge jóneltedi. Dúkender óz kezeginde paıdasyz qalmaýy úshin baǵaǵa óz marjasyn qosyp jiberedi. 80 teńgeniń sábizi dúkenderde 200 teńgege saýdalanyp jatyr. Kartop ta solaı, fermerden 120 teńgege alynyp, 250 teńgege satylady. Bul – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń tikeleı aınalysatyn jumysy. Saýda júıesin rettemeı, baǵa máselesi sheshilmeıdi. Biz ónim óndirýshilermen emes, alypsatarlarmen kúresýimiz kerek. Mundaı orynsyz áreketter arqyly aýyl sharýashylyǵyn orasan zor shyǵynǵa batyryp, azyq-túlik qaýipsizdigine nuqsan keltirip otyrǵanymyzdy uǵýymyz kerek», dep qosty ol.

Qazir bul máselege Senat depýtaty Ernur Áıtkenov kiri­sip, Úkimetke depýtattyq saýal ázirlep jatyr. Al Nurjan Áshimbetov aldaǵy kúnderi Úki­mette ótetin vedomstvoaralyq komıssııa otyrysyna qatysyp, kásipkerlerdiń janaıqaıyn jetkizemin dep ýáde etti. Má­jilistegi agrarlyq máseleler komıteti mınıstrliktiń aýyl sharýashylyǵyna qatysty sheshimderine óz kelisimin berýi kerek. Eger kelispese, sheshim qabyldanbaıdy.

Atap óterligi, Pavlodar obly­syndaǵy turaqtandyrý qory da sábiz boıynsha aldaǵy kezeńge jetetin qordy qamdap alǵan.

«Turaqtandyrý qorynda 6,6 myń tonna kartop pen 1,5 myń tonna sábiz bar. Ol óńir turǵyndarynyń aldaǵy qajettiliginiń kemi 50 pa­ıy­zyn jabady. Maýsymaralyq kezeńde nemese naryqta baǵanyń ósýi kezinde baǵany turaqtandyrý maqsatynda kókónis ónimderi satyla bastaıdy. Qazir turaqtandyrý qorynan kartoptyń kılogramy 100 teń­geden, sábiz 110 teńgeden satylyp jatyr», dep habarlady «Pavlodar» áleýmettik-kásip­kerlik korporasııasynyń basqarma tóraǵasy Dáýren Jam­baıbek.

Kókónis ósirýshiler buǵan deıingi jyldary oryn alǵan jaǵdaılardan mınıstrliktegiler sabaq alsa dep otyr. Sebebi shekteý qoıylǵan ónimge kelesi jyly tapshylyq baıqalǵan kezder bolǵan. Sondyqtan bul másele boıyn­sha Úkimet oń sheshim shy­ǵarady dep úmittenemiz.

Pavlodar oblysy