Buǵan deıingi maqalada Prezıdent reformalarynyń mańyzyna keńinen toqtalyp, ortalyqsyzdandyrýdy óńirlerdi damytýǵa jol ashatyn kilt retinde ataǵan edik. Shyn máninde, Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń elimizdi jańǵyrtý bastamasy shamadan tys ortalyqtandyrylǵan basqarý úlgisin birtindep joıyp, qoǵamnyń pikiri men múddesi eskeriletin barynsha teńgerimdi básekeles júıege kóshýdi kózdeıdi.
Osy oraıda Memleket basshysynyń aldaǵy ýaqytta bir palataly Parlament qurý týraly usynysy ýaqytyly ári oryndy jasalǵan qadam ekenin atap ótken jón. Meniń oıymsha, bul usynys ókildi ınstıtýttardy kúsheıtýge, bıliktiń jeke tulǵalardyń qolyna shoǵyrlaný qaýpin azaıtýǵa jáne saıası plıýralızm keńistigin keńeıtýge baǵyttalǵan jalpy jańǵyrtý trendimen úndesedi.
Sıngýlıar núkte
Bıyl Qazaqstan Parlamentine 30 jyl tolady: 1996 jylǵy qańtarda jańa sıpattaǵy bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń birinshi shaqyrylymdaǵy alǵashqy sessııasy ótti. Osy jyldar ishinde uzaq jol artta qalyp, ókildi demokratııanyń zamanaýı ınstıtýty qalyptasty. Bul meje jaı mereıtoı ǵana emes. Bul – áleýmettik damýdyń jańa kezeńine sáıkes kelgen tarıhtyń mańyzdy kezeńi.
Kez kelgen halyqtyń nemese eldiń damýyndaǵy sheshýshi kezeńde betburys faktory bolady. Dál sol faktor ulttyń bolashaq taǵdyryna yqpal etetin eleýli ózgeristerge jol ashady.
Qazaqstan úshin mundaı kezeń retinde Kereı men Jánibek sultandardyń egemendik jolynda qazaq rýlarynyń basyn biriktirý týraly sheshimin aıtýǵa bolady. Al qazir ondaı sát retinde otyz jyldan astam ýaqyt boıy elimizdiń damý baǵytyn aıqyndap kelgen prezıdenttik basqarý formasyn tańdaýdy atap ótýge tolyq negiz bar.
Betburys faktory dep belgili bir tarıhı máni bar ýaqyt kezeńin aıtyp otyrǵan joqpyz. Ol – sıngýlıar núkte, ıaǵnı keıin ulttyń qalypty ómir saltyn ózgertetin negizgi transformasııa sáti.
Bul qoǵamda emosııa serpilisin týdyratyn tosynnan bolǵan oqıǵa nemese bıliktiń túptiń túbinde jańa ómir shyndyǵyn qalyptastyra otyryp, basqa salalarda aıtarlyqtaı sheshýshi ózgeristerge alyp keletin áreketter tizbegin iske qosatyn sanaly sheshimi bolýy múmkin. Árıne, júıeli jáne bárin qamtıtyn sıpatqa ıe bul ózgerister árdaıym memlekettiń jalpy damý logıkasynan týyndaıdy.
Prezıdent reformalarynyń traektorııasyn eskersek, tarıhymyzdyń qazirgi sátinde Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń proporsıonaldy júıe negizinde qalyptasatyn bir palataly Parlamentti – Ádiletti Qazaqstan qurý jolyndaǵy sheshýshi kezeń retinde memlekettik bılik júıesine engizý týraly bastamasy kelesi betburys faktory bolady dep topshylaýǵa tolyq negiz bar.
Memleket basshysynyń jýyrda «Turkistan» gazetine bergen suhbatynda bul bastamany taǵdyrsheshti qadam dep ataýy kezdeısoqtyq emes.
Jalpy, bul parlamenttik reforma – 2019 jyly bastalyp, bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý, partııalardy tirkeýdi jeńildetý, parlamenttik oppozısııany engizý arqyly saıası básekelestikti ınstıtýttandyra otyryp, Parlamenttiń rólin kúsheıtýge baǵyttalǵan saıası transformasııanyń zańdy jalǵasy.
Sondyqtan Memleket basshysy joǵary ókildi bıliktiń bul reformasy aldyńǵy ózgeristerdiń, sonyń ishinde prezıdenttik bılik reformalarynyń qısyndy jalǵasy bolatynyn atap ótti.
Osy turǵydan kelgende, bir palataly Parlamentke kóshý týraly usynys – memlekettik basqarýdy ońtaılandyrýdyń kezekti sharasy ǵana emes, «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasynyń negizindegi aýqymdy jańǵyrtý strategııasynyń mańyzdy bóligi.
Modernızasııalyq ózgerister logıkasynda Parlamentke qatysty aıtylǵan «yqpaldy» anyqtaýyshy memlekettik bılik júıesindegi jańa teńgerimniń paıda bolatynyn bildiredi. Ol básekeles partııalardyń naqty saıası kúshi bolatyn tıimdi tejeme men tepe-teńdik júıesin qamtamasyz etpek. Bul atalǵan termındi naqty mazmunmen tolyqtyra túsedi.
Osy oraıda bir palataly Parlament qalyptastyrý Senatty jaı ǵana qysqartyp, Májilisti qazirgi formatynda saqtap qalý degendi bildirmeıdi. Bul rette palatalardy biriktirý men ókildi bıliktiń múldem bólek úlgisin, ıaǵnı formaldy jáne formaldy emes kúshterdiń shamadan tys áser etýine jol bermeıtin saıası tepe-teńdiktiń jańa júıesin qalyptastyrý týraly sóz bolyp otyr.
О́ńirlerde partııalyq jáne elektoraldyq qoldaýǵa ıe bolǵan, zań shyǵarý bastamasynyń resýrstary jınaqtalǵan jáne derbes máslıhattarǵa arqa súıeıtin birikken jańa Parlament atqarýshy bıliktiń yqpaldy tepe-teńdigine ǵana emes, partııalyq qurylysty jandandyrýdyń jáne qoǵamnyń qubylmaly suranystaryna beıimdele biletin saıası júıe turaqtylyǵynyń negizgi faktoryna aınalady.
Joǵary ókildi bıliktiń jańa formatynyń konstıtýsııalyq jolmen bekitilýi saıası júıeni transformasııalaýdyń negizgi kezeńin bólip kórsetetin ózindik sımvolıkalyq mánge ıe shekara bolmaq.
Bul «tehnıkalyq» reformalardy, jalpy, tranzıttik kezeńdi aıaqtaýdyń jáne Ádiletti Qazaqstannyń barynsha ashyq, básekeli, teńgerimdi bılik qurylymyna qaraı jasalǵan sheshýshi betburystyń mańyzdy saıası belgisi bolary anyq.
Alǵa qadam jasaý ótkenge oralý ma?
Bir palataly Parlament qurý 90-jyldardyń basyndaǵy Joǵarǵy Keńestiń dástúrlerine qaıta oralý degen sóz be?
Bul suraqqa jaýap berý jáne «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» úshtigi aıasynda Prezıdent bastamasynyń qısynyn túsiný úshin Qazaqstandaǵy ókildi bılik evolıýsııasyna keńinen zer salý qajet.
Biz bul jerde tarıhqa tereńnen úńilmeımiz. О́ıtkeni Parlamenttiń Qazaq handyǵy kezindegi quryltaımen tikeleı sabaqtastyǵyn izdeý anglo-saksondyq vıtenagemotty Ulybrıtanııa Parlamentiniń prototıpi retinde qarastyrý sııaqty mardymdy nátıje bere qoımas.
Jalpy, Ulybrıtanııada ǵana emes, búkil álemde qazirgi túsiniktegi parlamentarızmniń alǵashqy modeli I Edýard Plantagenettiń turaqty túrde shaqyrylatyn Parlamenti boldy. Ol tarıhqa Parlament úlgisi retinde enip, XIV ǵasyrda III Edýard kezinde kanondyq túrde bekitilgen eki palataly modeldiń bastaýyna aınaldy.
Qazirgi Qazaqstanǵa keletin bolsaq, munda ókildi bılik KSRO quramynda bolǵan kezden bastaý alady. Onda tarıhı turǵydan álemdik qalyptan aıtarlyqtaı ózgeshe ózindik tájirıbe men dástúrler qalyptasty.
Bılikti bólý, parlamentarızm jáne básekege qabiletti demokratııa ıdeıalary Reseı ımperııasy halqynyń kópshiligine Qazan tóńkerisine deıin de múldem jat boldy. Al odan keıin bul uǵymdar tipti dushpandyq dıskýrstyń nyshany retinde qabyldandy.
Sondyqtan halyqqa túsiniktisi jáne jaqyny halyqtyq bıliktiń alǵashqy nysany sanalǵan Keńester boldy. Olar jappaı ereýilder kezinde jumysshylardyń óz betinshe uıymdasýynyń, sodan keıin 1905 jylǵy qarýly kóterilistiń stıhııalyq formasy bolǵany belgili.
Keńester sol kezdegi bılikke qarsy halyq narazylyǵynyń agregatory retinde óz kúshin kórsetti jáne 1917 jyly búlikshi buqarany biriktirýde basty ról atqardy. Qazan tóńkerisinen keıin olar «proletarıat dıktatýrasy men kedeı sharýalardyń» buqaralyq organdaryna aınaldy.
Alaıda sharýalar áleminiń qaýymdasyp, óz betinshe toptasýynyń bul ejelgi modeli taptyq jaýǵa qarsy kúreste shoǵyrlandyrý quraly retinde ózin jaqsy kórsetkenimen, memleketti jasampazdyqpen basqarýǵa kóshken kezde básekelestikke tótep bere almady.
Sondyqtan Keńester bılikti basyp alýǵa yqpal etkenimen, qolynda naqty ustap tura almady jáne jaqsy uıymdastyrylǵan partııalyq bıýrokratııa ony formaldy qyzmet etýge qaraı yǵystyryp tastady. Shyndyǵynda, Keńester bıligi nyshandyq sımýlıakrǵa, ózderi ataǵandaı, eldiń saıası vıtrınasyna aınaldy.
Keńester ortalyqtan basqarýǵa ınstıtýsıonaldyq turǵydan qabiletsiz bolǵandyqtan osyndaı jaǵdaı boldy. Jergilikti Keńester elektoraty aýmaqtyq okrýgterge bólindi, al eldegi eń joǵary bılik organy dep jarııalanǵan, «jalpyǵa birdeı, teń jáne tikeleı daýys berý arqyly saılanǵan» KSRO Joǵarǵy Keńesiniń is júzinde naqty elektoraty da bolmady jáne kommýnıstik partııanyń bılik resýrsyna súıenýge májbúr boldy. Ulttyq respýblıkalarda da osy júıe kóshirilip, qoldan jasaldy. Osylaısha, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi erekshe este qalǵan 1937 jylǵy Konstıtýsııa negizinde qalyptasty.
Júıe jetpis jylǵa jýyq ýaqyttan keıin, KSRO-nyń dáýreni ótip, ydyraý aldynda turǵan sátte ǵana ózgere bastady. Ǵasyrdyń basyndaǵydaı, 80-jyldardyń ekinshi jartysynda Odaqta eki komponenttiń jarylǵysh qospasynyń konsentrasııasy jınaqtaldy: tómendegilerdiń burynǵydaı ómir súrgisi kelmeýi jáne joǵarydaǵylardyń ózgeriske ári barshaǵa ortaq ómir súrý erejelerin usynýǵa qabiletsiz bolýy. Ortalyq bıliktiń turaqsyzdyǵynan qalyptasqan qolaıly ortada taǵy da bas kótergen Keńesterdiń ulttyq respýblıkalarda qaıta jandanýy osy syn-qaterge berilgen jaýap boldy.
1990 jyly naýryzda QazKSR Joǵarǵy Keńesine alǵashqy balama saılaý ótti. Bul qazaq memlekettiliginiń qalyptasýyndaǵy romantıkalyq kezeń desek, artyq bola qoımas. XII shaqyrylymdaǵy Joǵarǵy Keńes Memlekettik egemendik týraly deklarasııany, Memlekettik táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq zań, táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Konstıtýsııasy sııaqty mańyzdy qujattardy qabyldap, sońynda tuńǵysh Prezıdenttikke kandıdatýrany usyndy.
Alaıda halyqtyń ómirin jaqsartýǵa degen jalpy umtylysqa qaramastan, burynǵy Keńesterge tán barlyq erekshelikti saqtaǵan Joǵarǵy Keńes eski erejeler jumys isteýden qalyp, jańalary áli de paıda bolý satysynda turǵan belgisizdik jaǵdaıynda memlekettiń qalyptasýymen tikeleı baılanysty qatań, biraq asa mańyzdy reformalardy eriksiz tejedi.
90-jyldardyń basyndaǵy jaǵdaıdy eske alaıyq.
Qoǵamnyń kóńil kúıi ózgeristerden rýhtanǵan erik-jiger men bolashaǵy bulyńǵyr beıbereketsizdik saldarynan týyndaǵan úreı aralasqan jaǵdaıda edi. Qol jetken bostandyq pen ulttyq jańǵyrýdan týǵan eıforııa ómir súrý deńgeıiniń tómendeýimen, erteńgi kúnge degen senimsizdikpen jáne áleýmettik qaıshylyqtardyń shıelenisýimen basylyp otyrdy. Keshegi sosıalızm kezinde salystyrmaly túrde qanaǵattanarlyq ómir súrgen, endi erkin naryqqa tap bolǵan jandarǵa jańa ómir shyndyǵynyń bul tusyn qabyldaý qıynǵa soqty.
Elde, eń aldymen, óz múmkindigin áldeqashan taýysqan sosıalıstik basqarý júıesiniń qurdymǵa ketýimen baılanysty aýyr ekonomıkalyq daǵdarys oryn aldy. Ol naryqtyq mehanızmderge negizdelgen múldem jańa júıeni nólden bastap qurýdy talap etti. Sol kezde jarııalanǵan, biraq is júzinde bir basyna joǵarǵy bılik formaty, ekinshi basyna ekonomıkalyq damý formýlasy qoıylǵan tarıhtyń turaqsyz tarazysynda terbelip turǵan, jańa ǵana qol jetken Táýelsizdiktiń bolashaǵy soǵan baılanysty boldy.
Bul bıfýrkasııa núktesi boldy. Ony eńserý Qazaqstannyń júretin baǵytyn tańdaýymen ǵana emes, onyń derbes sýbekt retinde ómir súrýimen de baılanysty edi. О́kildi jáne atqarýshy bılik arasyndaǵy daǵdarysqa ákelgen Joǵarǵy Keńes pen tuńǵysh Prezıdent arasyndaǵy qarama-qaıshylyqty túsinýdiń kilti dál osy núktede boldy.
Joǵarǵy Keńes keń ókilettikke ıe bolǵan 1993 jylǵy Konstıtýsııa Prezıdentke Memleket basshysynyń kópshilikke beımálim, biraq ómirlik mańyzy bar reformalardy ilgeriletý fýnksııalaryn tolyq júzege asyrýǵa múmkindik bermedi. Sonymen birge Joǵarǵy Keńes uzaqmerzimdi memlekettik múddelerge jaýap beretin nátıjeli jalpyulttyq damý kún tártibin tujyrymdaı almady. О́ıtkeni olar kópshilik úshin túsiniksiz jáne qorqynyshty kóringen naryqtyq qatynastardy qabyldamaǵan óz saılaýshylaryna qarsy kele almady.
Qos bılik saldarynan týyndaǵan qıyn jaǵdaıda, reformalar keıinge qalǵan ár aı joǵalǵan onjyldyqqa barabar sanalǵan kezde, Qazaqstan buǵanasy bekimegen memlekettiń basqarylýy men turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge jáne ony daǵdarystan shyǵarýǵa qabiletti júıege asa muqtaj boldy.
Nátıjesinde, Joǵarǵy Keńestiń eki shaqyrylymdaǵy depýtattary merziminen buryn otstavkaǵa ketkeni belgili: XII shaqyrylym ózin-ózi taratý arqyly, XIII jáne sońǵy shaqyrylym Konstıtýsııalyq sottyń sheshimimen zańsyz dep tanyldy. О́zi úshin «sátsiz» bolǵan osy bir rettik sanmen Joǵarǵy Keńes eskirgen forma retinde ómir súrýin toqtatty.
Osy rette aıta keter jaıt, men 1994 jyly XIII shaqyrylymdaǵy Joǵarǵy Keńes apparatynda jumys isteı júrip, Eski alań men Jańasynyń qarama-qaıshylyǵyna kýá boldym. Sol kezde shekarasyz, erejesiz erkindiktiń lebi barshany shattyqqa bólegeni jas jigit bolǵan meni kádimgideı tańǵaldyrǵany áli esimde. Joǵarǵy Keńestiń temeki tútini sińgen kabınetterinde býyrqanǵan osy romantıkalyq rýh Keńestiń bas shulǵýynan keıin, rasymen, tań-tamasha boldym. Árıne, árkim eskegin óz baǵytyna qaraı esken qaıyqtyń jaǵaǵa jeter-jetpesi kúmándi bolǵany anyq.
Qıynǵa soqqan saılaýaldy kúrestegi jeke jeńisterimen jigerlengen depýtattar bılikke partııa tártibimen de, qalyptasqan quqyqtyq sanamen de tejep tura almaıtyn, baqylaýsyz emosııalyq bastama ákeldi. Bul, jalpy alǵanda, ótpeli kezeńdegi qoǵamdarǵa tán qubylys edi. Atqarýshy bılikpen nátıjesiz básekelestik kóbine zań shyǵarý prosesiniń negizgi mánine aınaldy. Al tanymal emes sheshimderdi aınalyp ótýge tyrysý damýǵa baǵyttalǵan uzaqmerzimdi saıasatty júrgizýge kedergi keltirdi.
Dese de, bul tyń saıası mádenıet qalyptastyrý jolyndaǵy mańyzdy qadam edi. 1994 jyly jańartylǵan zańnama boıynsha saılanǵan jáne kásibı negizde jumys istegen XIII shaqyrylymdaǵy Joǵarǵy Keńes turaqty jumys isteıtin Parlamenttiń alǵashqy tájirıbesi boldy.
Alaıda bılikti bólý dástúri men saıası ústemdik talaptarynan qorǵaıtyn quqyqtyq tetikter joq jaǵdaıda depýtattardyń popýlıstik nıetteri memlekettilik qalyptasyp kele jatqan mańyzdy kezeńde bılik tarmaqtary arasyndaǵy syndarly tepe-teńdiktiń buzylýyna ákeldi.
Sondyqtan tabysty damý úshin Qazaqstanǵa 1995 jylǵy Konstıtýsııada negizi qalanǵan, bılik fýnksıonalynyń arajigin naqty ajyratýǵa, kúshti prezıdenttik ınstıtýtqa jáne turaqty kásibı Parlamentke negizdelgen jańa konstıtýsııalyq arhıtektýra qajet bolǵany sózsiz.
Teńgerim formýlasy
Jańa Konstıtýsııada qos palataly Parlamenttiń bekitilýi asyǵys sheshim qabyldaýdan qorǵaıtyn memlekettik basqarý júıesin turaqtandyrýdyń mańyzdy tetigi boldy. Birinshi shaqyrylymdaǵy Parlamentke saılaý 1995 jylǵy jeltoqsanda ótkeni belgili.
Eki palataly model tejemelik jáne tepe-teńdik júıesi arqyly teńgerimdilikti qamtamasyz etip, bılik daǵdarysy máselesin kún tártibinen alyp tastady. Sondaı-aq ulttyq jáne óńirlik múddeler arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etti. Senat memlekettik baǵyttyń strategııalyq turaqtylyǵyna jáne ortalyqta óńirler ókilderiniń bolýyna, Májilis – saıası básekelestik pen qoǵamnyń pikirine den qoıýǵa jaǵdaı jasady. Nátıjesinde, teńgerimdi qos palataly Parlament saıası turaqtylyqqa, qoǵamdyq dıalog pen kelisimge tirek bola otyryp, eldiń 1990 jyldardaǵy daǵdarystan shyǵýyna qajetti quqyqtyq negizdi qalyptastyrdy.
Otyz jyl ishinde Parlamentte pysyqtalyp, 3 400-den astam zań qabyldandy. Olar qoǵam ómiriniń ekonomıka jáne qarjy, sot jáne bank júıesi, áleýmettik sala, ishki saıasat, óńirlerdi damytý, ǵylym men mádenıet, sıfrlandyrý, jasandy ıntellekt sııaqty barlyq negizgi sektordy qamtydy. Syrtqy baılanystardy nyǵaıtý boıynsha da aýqymdy jumys júrgizildi: 1 400-den astam ratıfıkasııalanǵan halyqaralyq kelisim Qazaqstannyń álemdik quqyqtyq jáne ekonomıkalyq júıege ıntegrasııalanýyn qamtamasyz etip, onyń jaýapty ári qaýqarly seriktes retindegi mártebesin bekite tústi.
О́tken 30 jylda Parlament ózin basqarý júıesiniń turaqtylyǵyn, aldaǵy baǵyt-baǵdardyń boljamyn jáne qoldanystaǵy tártiptiń saqtalýyn qamtamasyz ete alatyn biriktirýshi kúsh retinde kórsete bildi.
Parlamenttiń joǵary palatasy memlekettik bılik júıesindegi turaqtandyrýshy ınstıtýt rólin atqardy. Osy turǵydan alǵanda, Senat mańyzdy úsh mindetti sheshýge basa mán berdi.
Birinshi – saıası júıeniń evolıýsııalyq jolmen damýyna kepil bolý. Táýelsizdik qalyptasyp kele jatqan qıyn-qystaý jyldarda, ekonomıkalyq model kúrt qubylyp, ınstıtýttar túbegeıli ózgeriske ushyraǵan kezeńde Senat baǵdardy berik ustanǵan, demokratııa, naryqtyq ekonomıka jáne quqyqtyq memleket jolynan aýytqýǵa jol bermegen negizgi kúshterdiń biri boldy.
Ekinshi – zań shyǵarý prosesiniń úzdiksiz júrgizilýi jáne onyń qarqyndy reformalar jaǵdaıyndaǵy sapasy. Májilis taratylǵan nemese qaıta saılanǵan kezeńderde Senat Parlamenttiń fýnksııalaryn ózine alyp, keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn zańdardy qabyldady. Mysaly, 2007 jyldyń jazynda, Májilis bolmaǵan kezeńde Senat memlekettiń kidirissiz jumysyn qamtamasyz ete otyryp, ondaǵan mańyzdy zań qabyldady. 2023 jyldyń kókteminde, Májiliske kezekten tys saılaý ótkizý kezinde de dál solaı boldy.
Úshinshi – óńirler palatasynyń róli. Senat quramyna barlyq oblystyń, Astananyń jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń ókilderi birdeı engen. Bul eldegi jaǵdaıdyń «ortasha temperatýrasyn» eskerip qana qoımaı, aýyldardyń, aýdandardyń, shekara mańyndaǵy eldi mekenderdiń, ındýstrııalyq ortalyqtardyń zań shyǵarý prosesindegi jáne respýblıkalyq bıýdjetti qalyptastyrýdaǵy naqty suranystaryn eskerýge múmkindik beredi.
Sol arqyly óńirlerdiń múddeleri eskeriletin tutas ınfraqurylym qalyptasty: Máslıhattarmen ózara is-qımyl jónindegi keńes, «О́ńir» depýtattyq toby, senatorlardyń óńirlerge turaqty saparlary, halyqpen jáne jergilikti depýtattarmen kezdesýler. Osy mehanızmder arqyly Senat zańdardyń oryndalýyn baqylaýmen ǵana shektelgen joq. Ol óńirlerdegi azamattardy alańdatqan máselelerge nazar aýdaryp, olardyń únine qulaq asty. Keıin onyń bárin zań shyǵarý qyzmetinde eskerdi jáne anaǵurlym teńgerimdi óńirlik saıasat qalyptastyrýǵa yqpal etti.
О́ńirlermen qatar joǵary palatada Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ókilderi de bar. QHA kvotasy arqyly Senat etnıkalyq toptar arasyndaǵy kelisim máselelerin baqylaýda ustap keledi.
Árıne, joǵary palatanyń qyzmeti úsh negizgi baǵytpen shektelmeıdi. Osy jyldar ishinde Senat memlekettegi ózekti máseleler boıynsha usynystar qalyptastyratyn zııatkerlik ortalyqqa aınaldy deýge tolyq negiz bar. Senat janynda birneshe saraptamalyq platformalar, naqty aıtqanda, Sarapshylar klýby, Senatorlar keńesi, Inklıýzııa jónindegi keńes, «Ulttyq múdde» dıalog alańy belsendi jumys istep keledi. Bul saraptamalyq formattar tuıyq sheńberde emes, kerisinshe, keri baılanys arqyly jumys isteıdi. Sonyń nátıjesinde, qoǵamnyń suranysy, kásibı baǵalaý, óńirlik problemalar aqparattyq keńistikte qalyp qoımaı, zańdarda, túzetýlerde, parlamenttik usynymdarda aıqyn kórinis tapty.
Sonymen qatar Senat Ornyqty damý maqsattarynyń kún tártibindegi negizgi draıverleriniń birine aınaldy. Búginde qos palatanyń ókilderinen quralǵan ODM-nyń iske asyrylýyna monıtorıng júrgizý jónindegi Parlamenttik komıssııa ornyqty damýdy ulttyq qaýipsizdik pen ómir sapasynyń irgetasy retinde qarastyratyn alań retinde júıeli jumys istep keledi.
Qazaqstan Parlamentiniń Senaty dinaralyq jáne mádenıetaralyq dıalogtyń biregeı jahandyq alańyna aınalǵan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin ótkizý isinde de sheshýshi ról atqarýdy jalǵastyryp keledi. Búginde Sezd dinder dıalogy, beıbitshilik qundylyqtaryn jáne adamzat birligin jańa deńgeıge shyǵarý arqyly halyqaralyq «rýhanı dıplomatııa» ınstıtýttarynyń biri retinde tanylyp, moıyndaldy.
Osy oraıda eń basty baılyǵymyz – adam kapıtalyna jeke toqtalyp ótýdi jón kórip otyrmyn.
Romýl zamanynan beri Rım dástúrindegi Senat rýhanı jáne saıası yqpalǵa ıe parasatty azamattardyń keńesi boldy. Bul dástúr Qazaqstan Parlamentiniń Senatynda da qalyptasty deýge ábden bolady. Joǵary palatanyń tóreshi, baısaldylyq pen tepe-teńdik ınstıtýty retindegi róli senatorlarymyzdyń bedeli men ómirlik tájirıbesiniń arqasynda qamtamasyz etildi. Sondyqtan Senat tarıhy – oǵan adamı ólshem men moraldyq bedel bergen adamdardyń tarıhy.
Árıne, bul rette Senatty zań shyǵarýdyń joǵary dárejedegi kásibı jáne yqpaldy ortalyǵyna aınaldyrǵan Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń esimin birinshi kezekte atap ótemiz. Sol kezeńde joǵary palata aýqymdy reformalardy únemi qoldap otyrdy, óz bedelimen bılik tarmaqtarynyń tepe-teńdigin qamtamasyz etti. BUU, EQYU, Parlamentaralyq assambleıalar alańdarynda Qazaqstannyń atynan ókildik ete otyryp, parlamentaralyq yntymaqtastyqty belsendi túrde damytty.
Halyq jazýshysy, kórnekti memleket qaıratkeri, ulttyq jańǵyrýdyń jarshysy, senatorlar arasynda orny bólek tulǵa – Ábish Kekilbaev. Onyń qazaq tiliniń joǵary mártebesine, halyqtyń mádenı murasyna, Táýelsizdiktiń rýhanı negizderine qatysty batyl ustanymy parlamenttik talqylaýlardyń mazmunyn bıik deńgeıge kóterdi.
Senattyń qalyptasýyna onyń birinshi tóraǵasy О́mirbek Baıgeldiniń de sińirgen eńbegi zor. Ol parlamentarızm endi aıaqqa nyq turyp kele jatqan shaqta joǵary palatany naryqqa, quqyqtyq memleketke jáne jańa saıası mádenıetke aqylmen kóshýdi qamtamasyz etken jasampaz alańǵa aınaldyra bildi. Ol sot júıesi, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres, azamattyq qoǵam ınstıtýttary týraly mańyzdy zańnamaǵa aıtarlyqtaı úles qosty.
Oralbaı Ábdikárimov – zamanaýı parlamentarızm tarıhyndaǵy negizgi tulǵalardyń biri. Ol Senatty aýqymdy qaıta qurylymdaý kezinde basqaryp, reformalardy normatıvtik turǵydan sapaly súıemeldeýdi, sonyń ishinde sot, qarjy jáne áleýmettik salalarda júıeli zańdardyń qabyldanýyn uıymdastyra bildi. Onyń qatysýymen eldiń odan ári damýyn aıqyndaıtyn irgeli zańnamalyq baza qalyptasty.
Qýanysh Sultanov – joǵary palatada kásibı sheberliktiń ozyq úlgisin kórsetken tulǵa. Ol qyzmette akademııalyq mekteptiń saıası tereń paıymdaýyn adamdyq kórkem kelbetimen úılestire bildi. Senatta jumys isteı júrip Qýanysh Sultanuly negizgi komıtetterdi, onyń ishinde Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetin basqardy. Sol kezeńde myqty saıası tulǵalardy bir komıtetke jınap, olardyń úılesimdi, kásibı jumysyn qamtamasyz etken qaıratker.
Qazaqstandaǵy iri oıshyldardyń biri bolǵan, qazaqstandyq dıalektıkalyq logıka mektebiniń negizin qalaǵan, QR Ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, qoǵam qaıratkeri jáne ǵalymdardyń birneshe býynyn tárbıelegen tálimger – Jabaıhan Ábdildın de Senattaǵy zııalylyq sımvolyna aınaldy.
Táýelsiz Qazaqstannyń bastaýynda turǵandardyń qatarynda Zınaıda Leontevna Fedotovanyń esimin erekshe ataýǵa bolady. Ol memlekettilikti qalyptastyrýdyń mańyzdy jyldarynda Senattyń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraıymy boldy.
Bul tizimdi ári qaraı jalǵastyra berýge bolady. Qazaqstan senatorlary óz tájirıbesimen, kásibıligimen jáne parasat-paıymymen elimizdiń damyp, nyǵaıýyna orasan zor úles qosty. Olar ózderiniń qajyr-qaıratynyń arqasynda joǵary palatany memlekettiń ornyqtylyǵy men dástúrler sabaqtastyǵynyń basty faktoryna aınaldyrdy.
Qazaqstannyń jańarǵan saıası kelbetinde Senat saıası tepe-teńdiktiń bedeldi tetigi, óńirlerdiń múddesin qorǵaıtyn ortalyq bılik ınstıtýty jáne zııatkerlik saraptamalyq orta bolyp qalyp otyr.
Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev atap ótkendeı, Senat elimizde kúrdeli ári turaqsyz saıası jaǵdaı bolyp turǵan sátte quryldy, ol memleket qurý isindegi turaqtylyqty qamtamasyz etý boıynsha tarıhı mıssııany otyz jylda abyroımen atqaryp shyqty. Joǵary palata zań shyǵarý úderisiniń, basqa da negizgi reformalardyń aıryqsha mańyzdy tetigi ári kepili boldy.
Bir palataly jáne kóp partııaly
Platonnan bastaý alǵan jáne «geosaıasat» termıniniń avtory Rýdolf Chellen tujyrymdaǵan «Memleket – tiri aǵza» degen kóne metafora, eger keńistik aspektisin nazarǵa almasaq, barlyq elementtiń úılesimdi jumys isteýin talap etetin, daǵdarysqa den qoıa otyryp, damı alatyn, ishki qajettilikterge jáne qorshaǵan ortanyń jaǵdaıyna qaraı ósýge, ózgerýge beıim ózara baılanysty kúrdeli júıeni bildiredi. О́sý men ózgerý – ómir, toqyraý men toqtaý – ólim.
Otyz jyl ishinde bizdiń tiri aǵzada kóp ózgeris boldy. Biz burynǵy mejelerden asyp tústik jáne jańa normalardyń qalyptasý satysynda turmyz. Keıingi jyldarda qazirgi ósý daǵdarysyn eńserý úshin júıeli reformalar júrgizilip jatqany belgili. Desek te, bul memlekettiliktiń qalyptasý kezeńindegi daǵdarystan múldem bólek. Ol kezde másele qatań dara basshylyq arqyly memlekettiń turaqty ómir súrý qabiletin ornyqty qalyptastyrýmen baılanysty bolǵan edi. Al jańa jaǵdaıda bılikti ortalyqsyzdandyrýǵa degen qoǵamdyq suranys bılik tarmaqtary arasyndaǵy tejemelik ári tepe-teńdik júıesin qaıta oı eleginen ótkizýdi jáne teńgerim formýlasyn ózgertýdi talap etedi.
О́kildi bıliktiń turaqtandyrý fýnksııasy búginde qos palatanyń áleýetin bir pármendi kúshke jumyldyryp, Qazaqstan halqynyń barlyq áleýmettik tobynyń pikirin tutas bildiretin bir palataly Parlamentke biriktirýdi talap etedi. Bul – atqarýshy bılikke yqpaldy teńgerim bolatyn qadam. Halyq – parlamenttik reformanyń negizin qalaýshy. О́ıtkeni bul joly ózgeristiń basty tapsyrys berýshisi burynǵydaı bılik emes, halyq bolyp otyr.
Sebebi osy 30 jylda halyqtyń ta, qoǵamnyń da óresi bıiktep, biregeıligimiz nyǵaıdy, qundylyqtarymyz, saıası mádenıetimiz ben kózqarasymyz ózgerdi, naryqtyq ózgeristerden qorqatyn burynǵy keńes zamanynyń adamdarynan Qazaqstan halqy egemendiktiń ıesi ǵana emes, saıası sýbekt retinde de qalyptasty.
Sondaı halyq saılaǵan Memleket basshysy áleýmettiń suranysyna naqty nazar aýdaryp, zań shyǵarýshy bıliktiń ókildik fýnksııasyn kúsheıtý arqyly qaıta formattaýdy usyndy. Prezıdentimiz usynǵan jańa Parlamentti partııalyq qaǵıdat boıynsha qalyptastyrý ıdeıasy osydan týyndap otyr.
Saıası partııalardyń rólin ıdealdandyrýǵa nemese erekshe kótermeleýge jol bermeı, biz bul – ókildi demokratııa men jalpyǵa birdeı saılaý quqyǵyn júzege asyrýdyń negizgi tetigi, azamattardyń bılikpen áleýmettik kelisimshartynyń naqty jumys isteıtin nysany, ony uzaqmerzimdi zańdastyrýdyń jalǵyz múmkin ádisi ekenin moıyndaýymyz kerek.
Bul rette, partııalyq ortalyqsyzdandyrý turǵysynan alǵanda, partııalyq alańy tıisti deńgeıde damymaǵan, bir partııa ústemdik etetin Qazaqstan úshin proporsıonaldy júıe majorıtarlyq júıege qaraǵanda qolaılyraq. Dıýverje zańyna sáıkes majorıtarlyq ókildik júıesi jańa shaǵyn partııalardyń Parlamentke ótý múmkindigin kúrt tómendetedi. Al proporsıonaldy júıe kóp partııalylyqqa, ıaǵnı, elektorattyń túrli toptarynyń múddesin barynsha keń qamtýǵa yqpal etedi.
Sonymen birge Qazaqstandaǵy partııalardyń saıası róli reformalar men partııalyq keńistiktegi jańa aktorlardyń paıda bolýyna qaramastan, tutastaı alǵanda áli de tómen ekeni jasyryn emes. Osy ýaqytqa deıin bizdiń partııalar, «AMANAT» partııasyn qospaǵanda, saılaýaralyq kezeńde gıbernasııa rejıminde bolǵany belgili. Tipti, dástúrli elektoraldyq belsendiliktiń ózi baıaý qarqynmen este qalatyn.
О́kildi bıliktiń búkil áleýetin óz qolyna shoǵyrlandyratyn bir palataly yqpaldy Parlamenttiń paıda bolýy jańa saıası kóshbasshylardyń ambısııasyn oıatýǵa jáne básekege qabiletti partııalyq demokratııany qalyptastyrýǵa keń múmkindikter bermek. О́z saılaýshylarynyń múddelerin qorǵaıtyn jáne biryńǵaı ókildi organ júıesine engizilgen kúshti saıası partııalarsyz naǵyz Ádiletti Qazaqstan qurý múmkin emes.
Sıfrlyq demokratııa
Memleket basyshysynyń sıfrlyq transformasııa arqyly mańyzdy mindetterdi iske asyrýǵa arnalǵan Joldaýynda parlamenttik reforma týraly aıtýy kópshilikke túsiniksiz bolýy ábden múmkin. Alaıda bul eshqandaı kezdeısoqtyq emes edi. Sebebi aldaǵy ýaqytta tyń múmkindikterge jol ashqan jańa tehnologııalarmen úılestirmeı ókildi bılikti túbegeıli jańǵyrtý múmkin emes.
Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev reformanyń osy tusyn ashyp kórsete kele, «sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellektini engizý búkil álemde memlekettik basqarý júıesin ózgertetini sózsiz», dep atap ótken bolatyn. Sondyqtan biz de dáýir trendinen qalmaýdy kózdeımiz.
Jalpy, Qazaqstan bul salaǵa barynsha tereń den qoıyp otyr. Búginde jasandy ıntellektimen jumys istemeıtin birde-bir memlekettik nemese kvazımemlekettik organ joq. Tipti, «Samuryq» daýys berý quqyǵy bar neırojúıeni dırektorlar keńesiniń quramyna qosty. Bizge bul jat dúnıe bolyp kórinýi múmkin. Keıbir adamdarda «JI-di Parlament sııaqty dástúrli jáne konservatıvti ınstıtýtpen qalaı baılanystyramyz? Qansha degenmen, bul jerde korporatıvtik máseleler emes, adam taǵdyry sheshiledi ǵoı», degen saýal da týyndaýy oryndy.
Alaıda biz kezinde ózgelerden buryn ómirimizge e-government-ti engizgenimizdi umytpaýymyz qajet. Shyny kerek, búginde bul bastamanyń ómirimizdi qalaı ózgertkeni jaıly kóp oılana bermeımiz. Al eger burynǵy qalpymyzǵa qaıta oralatyn bolsaq, úlken aıyrmashylyqty baıqar edik.
Elektrondyq úkimetten elektrondyq Parlamentke deıin bir-aq qadam. E-parliament-ti ázirleý 2023 jyly bastalyp ketti. Búginde atalǵan prosesterge qatysty tujyrymdamalyq túsinik qalyptasty. Jýyrda ony tolyq kólemde tehnıkalyq turǵydan aprobasııadan ótkizýge daıyn bolamyz dep oılaımyn.
Biraq, árıne, Parlament jaǵdaıynda bul tek ádetke nemese taza tehnıkalyq sheshimderge qatysty emes. Qalaı desek te, biz búginde adam faktorynyń burmalanǵan áserin eselep tómendetetin matematıkalyq algorıtmderdiń jansyz adaldyǵy men ashyqtyǵyna negizdelgen sıfrlyq demokratııanyń tabaldyryǵynda turmyz. Árıne, bul – tetik. Soǵan qaramastan ol shynaıy ómirdiń ajyramas bólshegine aınalǵan, ony tolyqtyratyn jáne ózgertetin mańyzǵa ıe.
Qazir búkil álemde parlamenttik júıeler transformasııanyń jańa kezeńin ótkerip jatyr. Bul ózgerister ıdeologııamen nemese saıası daǵdaryspen baılanysty emes. Ol saıasattyń tabıǵatyn ózgertetin tehnologııalyq revolıýsııanyń sapaly serpilisimen baılanysty.
Buryn Parlamenttiń ókildik etý fýnksııasy baılanys jasaýdyń dástúrli nysandaryna negizdeletin. Saılaýshylar depýtattarǵa «amanatyn» aıtatyn, al parlamentarııler zań shyǵarýshy organnyń qabyrǵasynda elektorattyń únin jetkizip, Úkimettiń aldyna tıisti mindetter qoıatyn.
Búginde bári ózgerýde. Parlamenttik qyzmet otyz jyl burynǵyǵa qaraǵanda múldem basqa ortada júrip jatyr.
Sıfrlyq dáýir qoǵam men bılik arasyndaǵy shekarany buzdy. Kez kelgen adam áleýmettik jeli arqyly kún tártibin qalyptastyrýǵa, pikirtalas uıymdastyrýǵa qatysa alady. Mınıstrler men ákimderge júginip, óz ustanymyn tikeleı ári dereý aıtý múmkindigine ıe. Qoǵamdyq pikirtalas shynaıy ýaqyt rejıminde ómir súretin sıfrlyq keńistikke yǵysty.
Parlamentaralyq odaqtyń «Use cases for AI in parliaments» baıandamasynda aıtylǵandaı, sıfrlyq arnalar keri baılanys tetigin kúrt jedeldetti, al álem Parlamentteri statıkalyq ókildikten «turaqty dıalog» modeline kóshýde. Qazirdiń ózinde birqatar elde Parlament depýtattary qoǵamdyq pikirdiń sıfrlyq panelin, saýaldardy qadaǵalaý júıesin jáne taqyryptyq ótinishterdiń algorıtmdik analıtıkasyn qoldanady.
Munyń bári Parlamentterdi sózsiz ózgertedi. Sıfrlyq quraldarmen jumys isteı alatyn depýtat qoǵammen burynǵydan anaǵurlym tez, keń jáne tereń, tikeleı ári úzdiksiz dıalog ornata alady. О́kildik etý jaı ǵana quqyqtyq mártebe emes, ol kommýnıkatıvtik quzyretke aınalýda. Onsyz zamanaýı saıasatker qoǵammen baılanysyn joǵaltady.
Jasandy ıntellekt – ózgeristerdiń ekinshi jelisi.
Búginde aýqymdy derekter naqty ýaqyt rejıminde zańnyń oryndalýyn qadaǵalaýǵa múmkindik beredi. Jasandy ıntellektisi bar sıfrlyq júıeler paıda bolyp jatyr. Olar normatıvtik aktilerdi taldaýdy avtomattandyrýǵa, retteý saldaryn modeldeýge jáne olqylyqtardy anyqtap, túzetýler usynýǵa qabiletti.
Elektrondy Parlamentterdiń jahandyq tájirıbesinde jalpyǵa ortaq logıka qarastyrylady. Endi Parlamentter otyrys zaly ǵana bolyp qalmaıdy. Olar derekter, sıfrlyq tehnologııalar men saıası jaýaptylyq qosylǵan kúrdeli ekojúıege aınalyp barady. О́kildik etýdiń sapasy depýtattyq mandattyń sanymen ǵana ólshenbeıdi. Ol qoǵamnyń suranystaryna jaýap berý jyldamdyǵymen, sheshimderdiń ashyqtyǵymen, aqparattyń qoljetimdiligimen jáne Parlamenttiń zań formýlasynyń tilinde ǵana emes, azamattardyń tilinde jumys isteý qajettiligimen tarazylanady.
Aldaǵy jyldarda qýatty jasandy ıntellekt platformalaryna ıe iri korporasııalar zańǵa táýeldi retteýlerge bastamashy bolatynyn, tipti, daıyn normatıvtik sheshimder usyna alatynyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Bul memlekettiń, qoǵam men tehnologııalyq sektordyń ózara baılanys ornatýynyń jańa kelbetin qajet etedi.
Aldaǵy ýaqytta Parlamentte jyldamdyq pen sapa, ashyqtyq pen kásibılik, saıası básekelestik pen tehnologııalyq quzyrettilik bolýy qajet. Sıfrlyq Parlament osy jańa úlginiń negizi bola alady.
Memleket basshysy damýdyń jańa kezeńindegi mańyzdy maqsattardyń biri retinde Qazaqstandy aldaǵy úsh jylda jappaı sıfrlyq elge aınaldyrýdy mindet etip belgilep berdi. Prezıdentimiz atap ótkendeı, elimiz bolashaqta álemde qandaı orynǵa ıe bolatyny osyǵan baılanysty. Sondyqtan jańa birtutas Parlament óziniń qoǵamdyq mártebesi jaǵynan sıfrlyq demokratııanyń ózegi ári ozyq úlgisi bolýǵa tıis.
Sıpaty men mazmuny
Parlamenttik reforma – asa mańyzdy ózgeristerge serpin bere alatyn negizgi júıke túıini. Durys úılestirilgen jaǵdaıda saıası kommýtasııanyń barlyq kúsh-jigeri atalǵan túıinge kelip toǵysady jáne dál osy jerden taraıdy.
Bul syrtqy kelbetin ǵana ózgertý degen sóz emes. Ol – bılik ǵımaratynyń tirek konstrýksııalarynyń birin kúsheıtý, sheshim qabyldaýdyń negizgi tetikteri qoǵamǵa túsinikti bolatyn anaǵurlym yqpaldy, ashyq jáne tıimdi júıege kóshý degen sóz. Bul qadam atqarýshylyq bılikti baqylaýdyń tıimdi, biraq tejemeler men teńgerimder júıesin turalatpaıtyn tetikterin qamtýǵa tıis.
Parlamenttik reformanyń oıdaǵydaı júrgizilýi jańa Parlamenttiń qýatty saıası kúsh retindegi ınstıtýsıonaldyq dızaınynyń negizgi qaǵıdalaryna baılanysty. Árıne, biz ókildi bıliktiń jańa arhıtektýrasy qandaı bolatynyn naqty boljaı almaımyz. Biraq aldymyzda turǵan mindetterdiń jalpyǵa túsinikti logıkasyna súıene otyryp, keıbir basymdyqtardy belgilep alýymyzǵa bolady.
Bul – birinshi kezekte, komıtettik júıeni kúsheıtý. Bir palataly Parlamentke tyńdaýlardy, tergeýlerdi júrgizý úshin bastamashy bolý jáne mınıstrler men ákimderdi shaqyrtý quqyǵyna ıe, úlken ókilettikteri bar myqty salalyq komıtetter qajet. Sondaı-aq turaqty salalyq keńseler, analıtıkalyq jáne zań qyzmeti de kerek.
E-parliament sıfrlyq platformasy myqty qural bolmaq. Ol e-government jáne e-otinish júıelerimen ıntegrasııalanýy da múmkin. Bul júıe úzdiksiz taldaý men zań jobalaryn basynan aıaǵyna deıin júrgizýge, múddeler qaqtyǵysyn, sybaılas jemqorlyq táýekelderin jáne qoldanystaǵy zańnamamen qaıshylyqtardy aıqyndaýǵa, zań shyǵarý prosesin tereńdetýge jáne jedeldetýge múmkindik beredi. Sıfrlyq Parlament zań shyǵarýdyń barlyq kezeńinde ashyqtyqty qamtamasyz etedi. Sondaı-aq eldegi suranystyń jáne ahýalǵa monıtorıng júrgizýdiń negizinde ózekti kún tártibin qalyptastyra alady.
Bir palataly Parlamentke kóshý óńirler palatasy retinde ulttyq deńgeıde aımaqtardyń múddelerin eskeretin Senat fýnksııalaryn almastyrý úshin kompensatorlyq tetikter qurýdy talap etedi. Memleket basshysy atap ótkendeı, mundaı tetik óńirlerdi damytý jónindegi salalyq komıtetten basqa, konsýltatıvtik-keńesshi organ formatynda Parlament janyndaǵy О́ńirler keńesi bolýy múmkin. Onyń quramyna Parlament depýtattarymen birge óńirlerdiń ókilderi, naqtyraq aıtqanda máslıhat tóraǵalary men qoǵamdyq uıym basshylary qosyla alady.
Bul máslıhattardyń nazardan tys, óz ortasynda ǵana qalyp qoımaýyna yqpal etedi. Olar ókildi bıliktiń jańa qurylymyna enip, tikeleı keri baılanysty, ıaǵnı halyq – máslıhat – ulttyq Parlament vertıkalin qurady.
Joǵary ókildi organdy básekege qabiletti proporsıonaldy negizde qalyptastyrý domıno áserine alyp keledi. Kóp partııaly Parlament elektorat múddelerin barynsha tolyq jáne tıimdi qorǵaýdyń alǵyshartyn qalyptastyrady. Partııalar anyq saıası ókildigi joq áleýmettik toptardyń shashyrańqy múddelerin daýys jınaý úshin naqty baǵdarlamalarǵa «toptastyrýǵa» májbúr bolady. Elektoratty ustap qalý úshin partııalar turaqty keri baılanys arnalaryn: jergilikti bólimsheler, qoǵamdyq qabyldaýlar, usynystardy jınaqtaý úshin onlaın-platformalar qurady.
Kóp partııaly Parlament básekege qabiletti zańnamalyq ortany qamtamasyz etedi: zań jobalary debattar, koalısııalyq kelisimder men ártúrli ıdeologııalyq platformalar arasyndaǵy ymyraǵa kelý partııalyq súzgiden ótedi. Bul qabyldanatyn sheshimderdiń sapasy men zańdylyǵyna aıtarlyqtaı áser etetini anyq.
Kúshti parlamenttik partııalar qurylyp, olarmen birge partııalyq elektorattyń múddeleri turǵysynan belsendi zań shyǵarý bastamasy paıda bolady. Parlament básekege qabiletti saıası dıskýssııalarǵa arnalǵan alań retinde qalyptasady. Osylaısha, parlamenttik debattar Qazaqstannyń bolashaǵyna qatysty der kezinde ártúrli kózqarastar toǵysatyn eldiń basty saıası arenasyna aınalmaq.
Árıne, munyń bári ýaqytty, saıası erik-jigerdi, partııalardyń shyńdalýyn, olardyń ymyraǵa jáne qoǵamdyq konsensýsqa kelýge daıyndyǵy men saılaýshylardyń sanaly belsendiligin talap etedi. Biraq nátıje osy joldaǵy eseli eńbekti aqtaıtyny sózsiz. Qazaqstanda naqty kóp partııaly Parlament qurý jańa saıası keńistikke jol ashady. Ol – barlyq áleýmettik toptyń ókildik etýine kepildik usyna otyryp, bılik tómennen joǵaryǵa qaraı beriletin turaqty, ınklıýzıvti jáne jaýapty saıası júıe qurylady degen sóz.
Bolashaqqa bastar jol
Jalpy, jańa model Qazaqstandaǵy parlamentarızmniń fılosofııasyn ózgertedi. Budan bylaı Parlament zań shyǵarý organy ǵana bolyp qala almaıdy. Ol adamdardyń únine qulaq asatyn, qoǵamnyń suranystaryn túsinetin jáne memlekettik damýdyń tyń baǵyttaryn qalyptastyratyn qoǵamdyq dıalogtyń ózegine aınalýy kerek. HHI ǵasyrdyń kásibı Parlamenti kóp partııaly, jınaqy, joǵary tehnologııalyq jáne qoǵamnyń tynys-tirshiligimen bite qaınasqan Parlament bolýǵa tıis.
Qazir búkil álem saıası ınstıtýttardyń baǵdary, basqarý logıkasy, azamattardyń qatysý tetikteri ózgergen dáýirge qadam basyp otyr. Bizdiń elimiz de osy prosesten shet qalmaıtyny túsinikti. Jańa kezeńde jańarǵan Parlament bıliktiń barlyq tarmaǵynyń tepe-teńdigin qamtamasyz etetin ortalyq tirek bolýy qajet. Osy jerde saıası júıeniń basty mindetteri tujyrymdalyp, abstraktili emes, kerisinshe, adamdardyń suranystary men úmitterine negizdelgen, naqty, túsinikti ornyqty damýdyń kún tártibi qalyptasady.
Sondyqtan parlamenttik reforma, eń aldymen, bizdiń shynaıy qundylyqtarymyzdy dáripteý tetigi ekenin aıryqsha atap ótken jón.
Shyn máninde, yqpaldy Parlament Táýelsizdik pen egemendiktiń tiregine aınalady. Al kóp partııaly júıe – saıası básekelestik pen ádilettiliktiń kepili. Bılik ishindegi ornyqty teńgerim turaqtylyq pen damýǵa jol ashady. Tepe-teńdik júıesiniń jańa úlgisi sybaılas jemqorlyq pen nepotızmniń jolyna tosqaýyl bolady. Sondaı-aq adam quqyqtarynyń qorǵalýyna jáne eldiń demokratııalyq damýyna kepildik beredi. Munyń bári – ár adamnyń baqýatty ómir súrýin qamtamasyz etetin mańyzdy qadamdar.
Osy qundylyqtardy qazaqstandyq arman dep atasaq, artyq bola qoımas. Parlamenttik reforma – soǵan jeteleıtin jol kartasy. Kóz aldymyzda erteńgi kúnniń araıly tańy atyp keledi. Birtutas myqty Parlament – sol jarqyn bolashaqqa qaraı jasalǵan nyq qadam. Armandy aqıqatqa aınaldyrý jolyndaǵy batyl qadam.
Máýlen ÁShIMBAEV,
Parlament Senatynyń Tóraǵasy
