Jeke parohod ıelengen qazaq

Jáńgir hannyń nemeresi

Ismaıylbek Ahmetkereıuly 1872 jylǵy aqpanda Vıatka gýbernııasynyń Elabuǵa ýezinde dúnıege kelgen. Ata­jurty­nan alysta ǵumyr keshse de, qazaq­qa tán myrzalyqty, jomarttyqty janyna serik etken. 1895 jyly Peter­bor­daǵy Nıkolaev kadet korpýsyn bitir­gen. Bul oqý ornynda orystyń ataqty aqy­ny Mıhaıl Lermontov, Buqar ámiri Seıit Álimhan da oqyǵan. Reseı de­rek­terinde Ismaıylbektiń aty-jóni Chıngız Izmaıl-Bek Ahmet-Gıreevıch dep jazylyp júr. Ony kóbine ataqty Tevkelevter áýletiniń urpaǵy dep tanystyrady. Alaıda ol – Tevkelevterge jıen. О́z ákesi – polkovnık Ahmetkereı sultan, atasy – Jáńgir han.

Tevkelevter áýleti ishindegi tanyma­ly – orys derekterinde «Petr Osıpo­vıch» degen atpen belgili Shahıngereı Júsipuly. Odan úsh ul – Sálimgereı, Batyrgereı jáne Seıitkereı tarasa, Batyrgereıden Qutlymuhamed pen Zýhra órbigen. Qutlymuhamed birneshe márte Dýma de­pýtaty atanǵany belgili. Zýhra Jáńgir hannyń uly Ahmetkereıge turmysqa shyqqan, sol sebepti qujat­tarda ony kóbine Zýhra Shyńǵys (orys derekterinde Zıýgra Chıngıs) dep jazady. Ahmetkereı men Zýhradan osy Ismaıylbek týǵan.

Tevkelevter han áýletine qyz berip qana qoımaı, kelin de alǵan. Jáńgir hannyń Zylıha degen qyzy – Shahıngereıdiń uly Seıitkereıdiń jary. Seıitkereı eki ret úılengen. Alǵashqy áıeli Zylıhadan Gúlsim, ekinshi áıeli Hadıshadan Sýfııa týǵan. Gúlsim Tevkeleva general-maıor Álı Sheıhalıevke uzatylǵan. Osy Álıdiń Ámına degen qaryndasy (Ibrahım Sheıhalıevtiń qyzy) – Alash qaıratkeri Muhammedjan Tynyshbaevtyń jary. Muhammedjan men Ámınadan Dáýlet tara­ǵan. Al Sýfııa Tevkeleva qazaqtyń taǵy bir aýqatty azamaty Sálimgereı Jan­tórınniń asyl jary atanǵan. Sálim­gereı men Sýfııadan Jáńgir, Sara, Zaıra taraǵany belgili. Zaıra Sálimgereıqyzy Alashtyń taǵy bir arysy Ǵazymbek Birimjanovqa kúıeýge shyqqan.

Jáńgir uldarynyń ishinde kópke belgilisi – Ǵubaıdolla men Ahmetkereı. Ekeýi de Peterbordaǵy Imperatorlyq paj korpýsyn bitirip, Reseı armııasynda qyzmet etken. Ahmetkereı 1878 jyly polkovnık sheninde zeınetke shyqsa, Ǵubaı­dolla 1894 jyly general shenin alyp do­ǵarysqa ketken. Ahmetkereı qaıy­rym­dy­lyqpen aınalysyp, oqý oryn­daryn­da bilim alǵan qazaq ba­la­la­ryn qarjylandyrǵan. Tipti ol bir kezderi Oryn­bor dinı basqarmasynyń múftıi qyz­metine de usynylǵan eken. Alaıda mıssıoner Ilmınskıı 1883 jyly Sınodtyń ober-prokýrory Pobe­do­nossevqa hat joldap, Ahmetkereı sul­tandy múftılikke jaqyndatpaýǵa tyrysqan. Ahmetkereı men Ǵubaıdolla ómiriniń sońǵy jyldarynda Iаltadaǵy ıeliginde turǵan. Ǵubaıdolla 1909 jyly ómir­den ótse, Ahmetkereı 1914 jyly baqılyq bolǵan.

Ahmetkereı sultan dúnıeden ótkende «Qazaq» gazeti: «...Iаltada 70 jasqa jetip kináz Ahmet sultan Shyńǵyshan opat boldy. Marqum sońǵy qazaq hany Jahanger (Jáńgir) Bókeıhan balasy men birinshi múftı Muhamedjannyń qyzynan týǵan. Pajskı korpýsta oqyǵan, onan soń gvardııada polkovnık dárejesine jetken soń 1870 jyly Shyńǵys ataǵymen handyq gerbin alyp qyzmetten shyqqan, sońǵy ǵumyryn Qyrymdaǵy jerinde ótkizip edi. Marqum neshe musylman jámıǵat heırıelerinde fahrı aǵza edi, musylman isterinde esimi sırek ushyraıtyn edi. Musylmandarǵa bek qurmetti, qazaq halqynyń eń asyl tuqymnan hám bek baı bolýy sebepti dárejesi zor edi...», – degen qazanama jarııalaǵan («Kináz Shyńǵys hannyń opaty», «Qazaq» gazeti, №84, 1914 jyl). 

Han urpaǵynyń kásibi men qyzmeti

Ismaıylbek te ákesi sekildi áskerı oqý ornyn bitirgenimen, bul salada jumys istegen joq. Aldymen ózi týǵan Elabuǵa ýezinde ádilet salasynda qyzmet etip, keıin jeke kásippen aınalysyp, iri jer ıelenýshilerdiń biri atanǵan. Reseı memlekettik tarıhy arhıvinde saqtalǵan derekterde onyń Ýfa gýbernııasynyń Belebeı ýezinen 3 myń desıatına jer ıelengeni aıtylady. Reseı Ǵylym akademııasy janynan shyǵatyn «Voprosy ıstorıı» jýrnalyndaǵy «Tatarskoe dvorıanstvo Vıatskoı gýbernıı na rýbeje XIX–XX vekov» degen maqalada (№9, 2010 jyl) bul kezdegi baılardyń (dvorıan) negizgi kásibi jer ıelený ekenin aıta kelip: «1899 jyly Ismaıylbek Ahmetkereıuly sultan­­nyń menshiginde Elabuǵa ýezindegi Shar­sha­da derevnıasynda 10 582 desıatına jeri boldy», – dep jazylǵan. Osy málimettiń ózi-aq Ismaıylbekke qanshalyqty mol dáýlet daryǵanyn dáleldeıdi.

Sharshadadaǵy sultannyń ıeliginde birneshe turǵyn úıi men jeke sharýashyly­ǵy da bar edi. Sol kezdiń ózinde onyń sharýa­shylyǵynda sý dıirmenderi, shóp shabatyn, shóp bastyratyn, sý sebetin jáne un eleıtin mashınalar jumys istegen. Is­maıylbektiń egis alqabynda kóbine bı­daı, qara bıdaı, suly, kartop egilgen. Son­daı-aq jylqy, sıyr baǵatyn birneshe fer­manyń ıesi atanǵan. Joǵary­daǵy maqalada: «Sharshadadaǵy ıelikte Ahmetkereıdiń ákesi, aǵasy men jıenderi turǵan. Al dvorıannyń ózi turǵylyqty jeri retinde Peterbordy tańdaǵan jáne Vıatka gýbernııasyna otbasymen birge tek jaz mezgilinde ǵana kelgen», – degen málimet keltirilgen. Soǵan qaraǵanda Ahmet­kereı sultan Iаltaǵa kóshpes buryn uly­nyń janynda Elabuǵada biraz aıal­daǵan sekildi. Aǵasy degeni – Ǵubaı­dolla Jáńgiruly, al jıenderi Sheıha­lıevter otbasy shyǵar dep shamalaımyz. Sebebi Sheıhalıevter áýleti, sonyń ishinde Jáńgirdiń jıeni jer ıelenýshi Gúlsim Sheıhalıeva da Elabuǵa ýezinde turaqtaǵan edi. Sondaı-aq bul maqaladan Ismaıylbektiń óziniń de otbasy bolǵanyn baıqaımyz. Alaıda sultannyń otbasyna qatysty tolyq málimet taba almadyq.

Ismaıylbektiń negizinen Peterborda turaqtaǵanyn «Gasyrlar avazy – Eho vekov» jýrnalynda jarııalanǵan maqala da rastaıdy. «Ismaıylbektiń qoǵamdyq qyzmeti týraly aıtqanda, onyń Vıatka gýbernııasyndaǵy tatar dvorıandary arasyndaǵy eń aýqattysy ekenin jáne Peterborda qalýǵa múmkindik alǵanyn atap ótýimiz qajet. Soǵan qaramastan sultan zemstvo jınalystarynyń sessııa­laryna qatysý úshin Elabuǵaǵa jıi keletin», – dep jazylǵan (A.Rafıkov, «Obshes­tvennaıa ı blagotvorıtelnaıa deıa­telnost tatarskogo dvorıanstva Vıatskoı gýbernıı v konse XIX – nachale XX v», «Gasyrlar avazy – Eho vekov», №4, 2023). Sondaı-aq osy maqalada Ismaıylbektiń 1906–1909 jyldary Vıatka gýbernııalyq zemstvosynyń Elabuǵa ýezi atynan túsken glasnyıy (depýtat) qyzmetin atqarǵany aıtylǵan.

Osy oraıda Ismaıylbek sultan­nyń atqarǵan qyzmetteri týraly aıta ketsek. 1903–1914 jyl­dar aralyǵynda Ah­met­kereı­uly túrli salada jumys is­te­gen. 1903–1907 jyldary Elabuǵa­nyń mı­rovoı sýdıa­sy, 1907–1908 jyl­dary jer­­ge or­nalastyrý komıssııasynyń mú­­shesi, 1908–1910 jyldary Elabuǵa ýezi­ zem­stvo basqarmasynyń múshesi ári tór­aǵasy qyzmetin atqarǵan («Istorııa v lısah. Elabýga» (ıllıýstrırovannyı sbornık), Ýlıanovsk, «Pechatnyı dvor», 2021). Ismaıylbek sultan 1909 jyly Elabuǵa ýezi zemstvo basqarmasynyń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan. Patsha óki­meti kezinde zemstvo isterimen zemstvo bas­qarmasy aınalysqany belgili. Jalpy, Reseıde ýezdik zemstvo basqarmalary 1864 jyly qurylsa, Elabuǵa ýezinde 1867 jyly ashylǵan. Basqarma bir tóraǵa jáne eki músheden quralsa, tór­aǵa­ny gýbernatordyń ózi bekitken. Ismaıylbektiń qandaı mańyzdy qyzmet atqarǵanyn osydan-aq baıqaımyz.

Qannan daryǵan qaıyrymdylyq

Ismaıylbek Ahmetkereıuly áke jolyn qýyp, oqý oryndaryna qarjylaı qoldaý bildirip, mesenattyǵymen de aty shyqty. 1906–1908 jyldary Elabuǵadaǵy soqyrlarǵa arnalǵan er balalar ýchı­lı­shesiniń, 1908–1914 jyldary Alek­sandrov kásiptik mektebiniń quryl­taı­shysy atanǵan. Osylaısha, bir emes, eki mek­teptiń shyǵynyn jabýǵa jár­dem­desken. Ol ýaqytta mektepterdi qar­jy­landyrýǵa memlekettiń kúshi jete ber­meıtin. Máselen, Elabuǵa ýezi­niń zem­stvosy bóletin 1 myń som mektep­terdi ustaýǵa jetkiliksiz edi. Sol sebepti zemstvo basqarmasynyń atsa­lysýymen 1908 jyly ýezde mektepterdi ustaýǵa, oqý quraldaryn alýǵa arnalǵan qarajatty bólý jáne taratý jónindegi komıssııa qurylǵan. Osy komıssııa­nyń quramyna Elabuǵa ýeziniń glasnyı­lary Ahmat-Shakır Zaıtov, Ismaıylbek Ahmetkereıuly jáne Elabuǵa meshiti­niń ımamy Zákı Hýzıahanov kirgen («Sta­novlenıe nasıonalnogo obrazo­va­nııa v Vıatskoı gýbernıı vo vtoroı polovıne XIX – nachale XX v», «Vestnık Chelıa­bınskogo gosýdarstvennogo ýnıversıteta», №41, 2009).

Joǵaryda Ismaıylbektiń birneshe kásiptiń basyn ustaǵanyn aıttyq. Sultan­nyń on myńdaǵan desıatına jerinen bólek, sharýa qojalyqtary, jeke saýda úıleri bar edi. XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XX ǵasyrdyń basynda Kama, Edil ózenderi boıymen jolaýshy jáne júk tasymaldaıtyn parohodtar qatynaǵan. Osyndaı kemeniń birin Ismaıylbek te ıelenip, qosymsha kásip kózine aınaldyrǵan. Onyń ıeligindegi №3676 parohod «Dına» dep atalǵan. Reseıdegi parohodtar týraly málimetter jınaqtalǵan oldriver.ru saıtyndaǵy derek­ke súıensek, «Dına» parohody 1902 jyl­dan keıin júk, al 1914 jyldan keıin jolaýshy tasymaldaǵan. «Dına» parohody – palýbasyz, ıaǵnı ústińgi jaǵy jabylmaǵan jeńil qury­lymdy keme. Búıirindegi nemese artqy jaǵyndaǵy dóńgelekter arqyly qoz­ǵalǵan. Kemeniń súıegi temirden jasal­ǵan. Kemeniń ózi 1899 jyly Men­zelın ýezindegi Katkov zaýytynda quras­ty­rylsa, qazandyǵy sol jyly Vıatka gý­ber­nııasyndaǵy Vot­kınsk zaýy­tynda quıylǵan. Parohodtyń uzyn­dy­ǵy – 33 metr, eni – 8 metr, bıiktigi – 1,32 metr. Qýaty 25 nomınaldy at kúshi, 100 ın­dıkatorlyq at kúshine teń. Janarmaı re­tinde munaıdy qoldanǵan. Saǵatyna 5 put munaı jaqqan. Bul – qazirgi bizdiń ólshemmen alǵanda 20 lıtrdeı.

Kemedegi ekıpaj sany 10-11 adamnan quralǵan. Bir ýaqytta 11-16 tonna araly­ǵynda júk tasymaldaǵan. Parohod 1902 jyldan Kama ózeniniń boıymen júrip otyryp Perm men Ýfa qala­lary ara­­lyǵynda júk tasymaldasa, 1908 jyl­­­­dan bastap Edil ózeni men onyń sa­la­larynda júk tasymalyn júr­giz­­gen. 1914 jyldan bastap keme negizi­­nen jolaýshy tasymaldaǵan. Bul kezde kemeni Neshataev degen kisi ıe­lenip, ataýy da «Osıp» dep ózgergen. Soǵan qaraǵanda Ismaıylbek osy kezde ómir­den ótken sekildi. Orys, tatar, bash­­qurt derekteriniń eshqaısysynda Isma­ıylbektiń qaı kezde, qaı jerde, qalaı ómirden ótkeni týraly derek joq. 1914 jyly ákesi Ahmetkereı ómirden ótken soń anasy Zýhranyń záýlim úıde jal­ǵyz qal­ǵany belgili. Anasynyń keıingi ǵumyryn jalǵyz ótkergenine qaraǵanda, ákesi­nen keıin kóp uzamaı Ismaıylbek te ómir­den ozǵan sekildi. Sol sebepti bul taqyryp áli de tyńǵylyqty zertteýdi qajet etedi.

Ýfa saparynda biz tatar-bashqurt arasynda Sálimgereı Jantórın, Isma­ıyl­­bek Ahmetkereıuly sekildi qaıy­­rym­­dylyǵymen aty shyqqan qazaq aýqat­tylarynyń boı kórsetkenine, jat jerde júrse de myrzalyǵymen, márt­tigimen kózge túsip, qazaq atyn shy­ǵar­ǵa­nyna kóz jetkizdik. Mol baılyqqa kene­lip, alǵash avtokólik minse de, tipti paro­hodqa qol jetkizse de masattanbaı, ke­risinshe kópke úlgi kórsetken osyndaı qazaq me­senattary qashan da qurmetke laıyq.