Halyqaralyq Fact.MR konsaltıngtik kompanııasynyń esebine súıensek, 2020-2025 jyldar aralyǵynda álemdik energetıkter naryǵy 63,2 mlrd dollardan 87,8 mlrd dollarǵa deıin, ıaǵnı 38,9%-ǵa ulǵaıǵan. Aldaǵy on jylda bul kórsetkish eki esege jýyq ósip, 170 mlrd dollarǵa jetýi múmkin. Ortasha jyldyq ósim – 6,8%.
Sergitkish sýsyn sergeldeńge salmasyn
Sarapshylar mundaı ósimdi ınternet arqyly satý, tabıǵı quramdy jańa ónimderdiń shyǵýy jáne iri óndirýshilerdiń belsendi jarnamalyq saıasaty qamtamasyz etip otyrǵanyn aıtady. Iаǵnı energetıkter qazir «fýnksıonaldy sýsyn» retinde keńinen nasıhattalyp jatyr.
Alaıda suranys artqan saıyn, alańdaýshylyq ta kúsheıdi. Densaýlyq saqtaý salasynyń mamandary kofeıni joǵary gazdalǵan sýsyndardyń zııany týraly jıi eskertip júr. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Ulttyq qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ortalyǵy energetıkterdi shamadan tys tutyný qant dıabetine, júrek aýrýlaryna, psıhıkalyq buzylystarǵa jáne semizdikke ákelýi múmkin ekenin atap ótedi.
Álem men Qazaqstan energetıkterdi qalaı shektep otyr?
Kóptegen elder energetıkalyq sýsyndardy balalar men jasóspirimderge satýǵa tyıym salý jolyn tańdaǵan. Keı memleketterde jarnamaǵa da qatań shekteýler qoıylǵan. Biraq bári birdeı bul baǵytty ustanbaıdy. Máselen, Avstralııada energetıkterdi satýǵa jas shekteýi joq, tek qaptamada «balalarǵa arnalmaǵan» degen eskertý jazylýy tıis. AQSh-ta da federaldy deńgeıde tyıym salynbaǵan, shekteýler keıbir shtattarda ǵana bar.
Al Qazaqstan bul turǵyda eń qatań talap qoıǵan elderdiń qataryna qosyldy. 2025 jylǵy qarashadan bastap 21 jasqa tolmaǵan azamattarǵa energetıkalyq sýsyn satqan kásipkerlerge aıyppul salý normasy kúshine endi. Endi mundaı zań buzýshylyq úshin 30-dan 400 aılyq eseptik kórsetkishke deıin (shamamen 130 myńnan 1,7 mln teńgege deıin) aıyppul qarastyrylǵan. Zańnyń ózi 2025 jylǵy qańtarda qabyldanǵanymen, jaýapkershilik naqty engizilgenine nebári eki aıdaı ǵana ýaqyt ótti.
Resmı statıstıka boıynsha, 2025 jylǵy jeltoqsanda osy bappen bar bolǵany tórt quqyqbuzýshylyq tirkelgen. Biraq bul kórsetkish naqty jaǵdaıdy tolyq ashpaıdy. Sebebi atalǵan bapta temeki ónimderi de qamtylǵan, ári energetıkterdi jasyryn túrde satyp alý keń taraǵan. Jasóspirimder kóbine eresekterden alyp berýin suraıdy nemese shaǵyn dúkenderden satyp alady.
Zertteýlerge qaraǵanda, energetıkterdi tutynatyndardyń arasynda 15-19 jáne 20-24 jas aralyǵyndaǵy jastar áli de kóp. Qazaqstanda bul baǵytta júıeli memlekettik zertteý joq, tek kommersııalyq kompanııalardyń derekteri bar. Mysaly, KResearch Central Asia zertteýine sáıkes, 2024 jyly iri qalalar turǵyndarynyń 27% energetıkalyq sýsyn ishken. Iаǵnı ár tórtinshi qala turǵyny.
Odan bólek, suralǵandardyń 72%-y energetıkterdi aptasyna keminde bir ret tutynatynyn aıtqan. Bul 2020 jylmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı ósim. Al 8% respondent mundaı sýsyndy kún saıyn ishetinin moıyndaǵan.
Eń belsendi tutynýshylar – 15 pen 34 jas aralyǵyndaǵy jastar. Úlken jastaǵylar arasynda energetık ishetinder azaıǵanymen, naryqtaǵy jalpy suranys tómendep otyrǵan joq. Onyń ústine, el turǵyndary sapaly ónim úshin kóbirek tóleýge daıyn, túrli brendterdi jıi baıqap kóredi. Sońǵy tórt jylda energetık óndirýshileriniń jarnama bıýdjeti 8%-ǵa, al jarnama berýshiler sany eki esege artqan.
Qysqasy, energetıkalyq sýsyndar naryǵy qarqyndy damyp keledi. Biraq bul ósim densaýlyqqa tónetin qaýippen qatar júrip otyr. Sondyqtan kóptegen elder sııaqty Qazaqstan da sergektik «baǵasyn» zań arqyly shekteýge kóshti.
