Sýret: instagram.com/rizzmans/
Biri konstıtýsııalyq normalardy tek qana qazirgi bılikke qarym-qatynasy turǵysynan baǵalap, rejimge qatysy joq, biraq memlekettiliktiń negizi sanalatyn erejelerdi synap jatsa, ekinshisi saıası rejimdi retteıtin normalardy máńgilik, qol suǵýǵa bolmaıtyn nárse dep teris túsindirip otyr.
Bul ekeýi, negizinen, memleket qurylymynyń ártúrli deńgeıleri. Saıası rejim – qubylmaly. Ol belgili bir kezeńderde kúsheıýi, álsireýi, reformalanýy nemese keri sheginýi múmkin. Qazaqstan tarıhynda mundaı ózgerister boldy jáne bul qalypty saıası úderis sanalady.
Al memlekettilik – kez kelgen rejimniń irgetasy. Oǵan egemendik, aýmaqtyq tutastyq, ınstıtýttardyń sabaqtastyǵy, memlekettiń sheshim qabyldaý men júzege asyrý qabiletteri kiredi. Bul irgetasty joǵaltý salystyrmaly túrde ońaı bolǵanmen, ony qaıta qalpyna keltirý asa kúrdeli, keı jaǵdaıda tipti múmkin emes.
Osyǵan baılanysty konstıtýsııalyq normalardy «bul naqty kezeńde qoldanystaǵy bılikti kúsheıte me?» degen ólshemmen baǵalaý durys emes dep esepteımin. Bılik te, saıası tulǵalar da ýaqyt óte ózgeredi. Al memleket tarıhı turǵyda jeke tulǵalardan da, saıası kezeńderden de uzaq ómir súrýge tıis. Konstıtýsııa – bir ǵana saıası kezeńge arnalǵan qural nemese sol kezdegi jaǵdaıǵa qaraı qabyldanatyn qujat emes. Sondyqtan qoǵamdyq pikirtalastar barysynda biz saıası rejimniń parametrlerin talqylap otyrmyz ba, álde memlekettiliktiń irgeli negizderin qarastyryp otyrmyz ba – osyny naqty aıyra bilý qajet.
Nazar aýdaratyn bir jaıt, usynylǵan jobada «Zań men tártip» qaǵıdaty aıqyn kórsetilgen. Jalpy, halyqaralyq tájirıbede ıdeologııalyq baǵdarlar men júıe quraýshy ustanymdardy Konstıtýsııaǵa bekitýge jol beriledi. Mundaǵy basty shart – olardyń quqyqtyq normalardyń ornyn baspaýy. Jańa Konstıtýsııa jobasynda, tutastaı alǵanda, bul tepe-teńdik saqtalǵan. Áleýmettanýlyq zertteýler otandastarymyzdyń zańdylyq pen tártip máselelerine basa nazar aýdaryp kele jatqanyn kórsetip otyr. Byltyr júrgizilgen QQDI zertteýine sáıkes, respondentterdiń 67,6%-y Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bastamashy bolǵan «Zań men tártip» qaǵıdatymen tanys ekeni belgili boldy.
Jańa jobada ózgeris kóp. Bárine toqtalý múmkin emes. Degenmen «shynaıy tejemeli ári tepe-teń júıe ornatý – basty maqsat» deıtin bolsaq, «Prezıdent – Parlament», «Parlament – Úkimet» qatynastaryn jeke-jeke qarastyrý qajet dep oılaımyn. Máselen, Prezıdent usynǵan kandıdattardy Quryltaı eki márte keri qaıtarǵan jaǵdaıda, Prezıdenttiń Quryltaıdy taratý quqyǵy kózdelgen. Bul tetik tepe-teńdikten góri bir taraptyń basymdyǵyn kúsheıtetindeı áser qaldyrady. Negizinde, bizdiń saıası tájirıbemizde ýaqyt óte kele umyt qalǵan, biraq ınstıtýsıonaldyq turǵydan áldeqaıda ádiletti bir tásil boldy. Jańaǵydaı ınstıtýsıonaldyq tyǵyryqqa tirelgende, eki tarap ta qaıta saılaýǵa túsetin. Menińshe, osy naǵyz tejemeli mehanızm. Bul tásil eki jaqty ymyraǵa ıtermeleıdi. Al eger ymyra bolmasa, táýekel týyndaıdy. Demek, jaýapkershilik te joq emes. Árıne, naqty sheshim referendým arqyly qabyldanady. Sondyqtan jobany áli de keńinen talqylaýǵa múmkindik bar.
Rızzat TASYM,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty Qoǵamdyq úderisterdi zertteý ortalyǵynyń basshysy
