Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Júıeli usynystar engizildi
Otyrysta baıandama jasaǵan Memlekettik keńesshi – Konstıtýsııalyq komıssııa tóraǵasynyń orynbasary Erlan Qarın zańgerler men til mamandarynyń birlesken jumysynyń nátıjesinde jańa Ata zań mátini oqýǵa jeńil, túsinýge ońaı, quqyqtyq turǵydan naqty qujatqa aınalǵanyn aıtty. Jarty jyl boıy qoǵamdyq talqylaýlar negizinde daıyndalǵan jańa Konstıtýsııa mátini eki apta buryn jarııalanǵan soń, azamattardan 10 myńǵa jýyq usynys kelip túskenin tilge tıek etken ol budan keıin de jobaǵa qosymsha ózgerister engizilgenin jetkizdi.
«Qoıylǵan suraqtarǵa, aıtylǵan syn-pikirlerge komıssııa músheleri tarapynan birden jaýap ıa túsinikteme berilip otyrdy. Osylaısha, Memleket basshysynyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdaty negizinde qoǵammen keri baılanys ornatylyp, azamattardyń usynys-pikiri múmkindiginshe eskerildi», dedi E.Qarın.
Memlekettik keńesshiniń aıtýynsha, barlyq júıeli usynys Konstıtýsııa mátininen kórinis tapqan. Sondyqtan ár óńirden, túrli saladan jınalǵan 130 adamnan turatyn komıssııanyń ashyqtyǵy negizinde, myńdaǵan azamattyń mazmundy usynys-pikirlerin eskere otyryp ázirlengen jańa Konstıtýsııa jobasyn «Halyqtyq Konstıtýsııa» dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
«Osylaısha, biz memleket pen qoǵam tutastyǵynyń, birliginiń jańa úlgisin kórsettik. Bolashaqta jańa Konstıtýsııa azamattardyń qoldaýymen referendýmda qabyldanyp jatsa, bul tek quqyqtyq qujat emes, jalpyulttyq ıdeıa men qundylyqtar turǵysynan qoǵamdyq birliktiń irgetasyna aınalaryna senim bildirgim keledi», dedi ol.
Memlekettik keńesshi jańa Konstıtýsııa tuńǵysh ret qazaq tilinde – memlekettik tilde ázirlenip, memlekettik, eldik, ulttyq múdde turǵysynan jazylǵanyn eske saldy.
«Konstıtýsııa normalarynyń máni naqtylanyp, túrli sheshimderge negiz bolatyn kemshilikter joıyldy. Bul – kózge kórinbeıtin, biraq óte mańyzdy ári kúrdeli jumystardyń bir bóligi ǵana. Osyndaı jumystardyń nátıjesinde jańa Ata zańnyń mátini oqýǵa jeńil, túsinýge ońaı, quqyqtyq turǵydan naqty qujatqa aınaldy», dep sózin túıindedi E.Qarın.
Turǵyn úıge qol suqpaý kepildigi
Konstıtýsııalyq sot tóraǵasynyń orynbasary Baqyt Nurmuhanov usynystar negizinde jańa Ata zań jobasyna engizilgen qosymsha normalar týraly málimdedi. Onyń aıtýynsha, negizgi baǵyttyń biri – turǵyn úıge qol suǵylmaýshylyq kepildigin kúsheıtý. Ol 28-baptyń 1-tarmaǵynda turǵyn úıden aıyrýǵa ǵana emes, sottyń sheshiminsiz odan shyǵarýǵa da jol bermeıtin tolyqtyrý kózdelgenin atap ótti. Turǵyn úıge basa-kóktep kirýge, ony qarap-tekserýge, tintýge zańda belgilengen jaǵdaıda jáne kózdelgen tártippen jol beriledi.
Taldaý qorytyndylary boıynsha jańa Konstıtýsııanyń kúshine ený jáne 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń qoldanysyn toqtatý merzimderin reglamentteıtin normalar qosymsha kózdelgen. Jekelegen erejeler bir palataly Quryltaıǵa kóshý men onyń saılaýyn ótkizý máselelerin retteıdi. Spıker normalardyń basqa bóligi laýazymdy tulǵalardy taǵaıyndaý men jańa memlekettik organdardy qalyptastyrýǵa qatysty ekenin atap ótti.
«Konstıtýsııalyq keńes pen Konstıtýsııalyq sottyń buryn qabyldanǵan normatıvtik qaýlylary Ata zańǵa qaıshy kelmeıtin bóliginde zańdy kúshin saqtaıtynyn atap ótkim keledi», dedi B.Nurmuhanov.
Májilis depýtaty Aıdos Sarym jańa Konstıtýsııa jobasy sarapshylar men qoǵam ókilderiniń uzaq ári tııanaqty eńbeginiń nátıjesinde ázirlengen biregeı tarıhı qujat ekenin, sondaı-aq respýblıkalyq referendýmǵa shyǵarýǵa tolyq daıyn ekenin atap ótti.
«Birlese jáne úılesimdi atqarylǵan jumystyń arqasynda qajetti quqyqtyq normalar men tujyrymdardy taba aldyq. Olar jýyrda azamattarymyzdyń ómirin oń baǵytta ózgertip, memleketimiz ben qoǵamnyń jańa kelbetin qalyptastyrýǵa yqpal etedi», dedi depýtat.
Onyń aıtýynsha, jańa Ata zań jobasy elimizdiń tarıhı damý jolyn jan-jaqty eskerip, memlekettiliktiń sabaqtastyǵyn aıqyndaıdy.
«Tarıhshy ári muraǵatshy retinde mundaı ustanym men úshin aıryqsha qundy. Biz jańa taǵdyrdyń, ortaq bolashaqtyń Konstıtýsııasyn jasadyq dep shynaıy senimmen aıta alamyn», dedi A.Sarym.
Al Májilis depýtaty Azat Perýashev jobadaǵy kásipkerlik quqyǵyn qorǵaý, menshik nysandarynyń alýan túrliligi men kepildikterin saqtaý, sondaı-aq bank jáne kommersııalyq qupııany qorǵaý týraly erejeler jańa Konstıtýsııadaǵy ózge de jańashyl normalarmen birge kásipkerlerdiń zańdy quqyqtaryn qorǵaýǵa, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý men jeke bıznestiń damýyna oń áser etetinine toqtaldy.
«Elimizge jaı ǵana ınvestısııa emes, eń ozyq tehnologııalardy ákelýge múmkindik beretin «jedel damıtyn qalalarǵa» erekshe mártebe berý múmkindigin asa mańyzdy dep sanaımyz. О́ıtkeni jańa ónimder, taýarlar men qyzmet túrleri paıda bolǵanda, olardy retteý tetikteri árdaıym úlgere bermeıdi», dep atap ótti ol.
Qoǵam suranysyna jaýap beredi
Májilis depýtaty, «Aýyl» partııasynyń tóraǵasy Serik Egizbaev bul qujattyń eldegi ózekti qoǵamdyq suranystarǵa tolyq jaýap beretinin, azamattardyń talap-tilegi eskerilgenin aıtty.
«Talqylaý barysynda azamattardan kelip túsken myńdaǵan usynys eskerilgen, elimizdiń bolashaqtaǵy damý barysyn, azamat pen memlekettiń ózara qarym-qatynasynyń jańa modelin, memlekettik basqarýdyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn jańa Konstıtýsııamyzdy halyqtyń sheshimine usynǵaly otyrmyz», dedi ol.
S.Egizbaevtyń aıtýynsha, qujattyń negizinde adam men adamı qundylyqtar, bılik tarmaqtarynyń teńgerimi, zań ústemdigi men áleýmettik ádilettilik qaǵıdattary jatyr. Buǵan qosa spıker «Aýyl» partııasynyń tarapynan respýblıka óńirlerinde Konstıtýsııa jobasyn túsindirý boıynsha keń aýqymdy jumystardyń júrgizilgenin jetkizdi.
Májilis depýtaty Aıdarbek Qojanazarov óz sózinde jańa Konstıtýsııa elimizdiń ári qaraı damýy úshin strategııalyq mańyzǵa ıe ekenin atap ótti. Qujattyń mazmunyna toqtalǵan ol egemendiktiń ıesi ári bıliktiń birden-bir bastaýy halyq ekenin, memlekettiń turaqtylyǵy kelisim men yntymaqqa negizdeletinin aıtty. Onyń pikirinshe, bolashaq damý baǵyttary men sıfrlyq transformasııaǵa erekshe kóńil bólingen. Sonymen qatar ol basqarý qurylymyndaǵy ózgeristerge de toqtaldy.
«Bir palataly Parlament – Quryltaı qalyptastyrylady, onyń baqylaý fýnksııalary kúsheıtiledi. Partııalardyń mańyzy artyp, olardyń qoǵam aldyndaǵy saıası jaýapkershiligi artady. Bul qadamdar ınstıtýsıonaldyq tepe-teńdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan», dedi depýtat.
Al Májilis depýtaty Magerram Magerramov jańa jobanyń óńirlerde keńinen qoldaý tapqanyn jetkizdi.
«Joba alǵash ret Preambýla men jalpy erejeler deńgeıinde memlekettik damýdyń irgeli baǵdary retinde «Ádiletti Qazaqstan» qundylyǵyn belgiledi. Bul Qazaqstan Halyq partııasy tolyq qoldaıtyn áleýmettik ádildikti bildiredi. Ádiletti Qazaqstan – «Zań men tártip» qaǵıdatyn sózsiz ustanatyn el; teń múmkindikter eli, kepildendirilgen quqyqtar men bostandyqtar eli», dedi ol.
Sondaı-aq depýtat tarıhı sabaqtastyq pen ulttyq qundylyqtarǵa nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, jańa Konstıtýsııanyń preambýlasynda qoǵamdyq beıbitshilik pen ornyqty damýdyń jalǵyz qolaıly joly retinde etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimge aıtarlyqtaı kóńil bólingen.
Ornyqty damýdy qalyptastyrady
Jańa Konstıtýsııa jobasy memlekettiń áleýmettik sıpatyn kúsheıtip, saıasattyń ózegine adamdy qoıa otyryp, azamattardyń qoǵamdyq ómirge belsendi qatysý múmkindigin keńeıtedi. Bul týraly Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııasynyń tóraǵasy Ashat Rahymjanov málimdedi. Ol Konstıtýsııa jobasy eń aldymen ádildikke, teńdikke, quqyqtardy qorǵaý men memlekettiń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrýǵa baǵyttalǵanyn atap ótti.
«Qoǵamdyq birlestikterdiń qyzmet etý erkindigin bekitý jáne azamattardyń qoǵamdyq ómirge qatysý aıasyn keńeıtý naǵyz azamattyq qoǵamdy damytýǵa jol ashady. Mundaı qoǵamda kásipodaqtar, qoǵamdyq uıymdar men bastamashyl toptar eńbek adamdarynyń, jastardyń jáne áleýmettik osal sanattaǵy azamattardyń múddelerin erkin qorǵaı alady. Bul teń múmkindikter men memlekettiń áleýmettik jaýapkershiligi qaǵıdattarymen tikeleı baılanysty», dedi JSDP tóraǵasy.
Sondaı-aq otyrysta baıandama jasaǵan Májilis depýtaty Sergeı Ponomarev jańa joba birtutas, teńdestirilgen jáne jete pysyqtalǵan qujat ekenin aıtty.
«Qoǵamdyq jáne parlamenttik jumysta adamdar memleketten túsinikti erejeler, bárine birdeı qarym-qatynas pen erteńgi kúnge degen senimdilikti kútedi. Bul úmit Ata zańda qandaı qundylyqtar men qaǵıdattar bekitilgenine tikeleı baılanysty. Usynylǵan túzetýlerdiń máni – adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý. Jańa Konstıtýsııanyń jobasy dál osy logıkaǵa qurylǵan. Ol adam quqyqtary kepildikteriniń birtutas júıesin qalyptastyrady jáne deklarasııalarmen shektelmeı, olardy qorǵaýdyń naqty tetikterin jasaıdy», dep atap ótti ol.
Saıasattanýshy Marat Shıbutovtyń aıtýynsha, konstıtýsııalyq damýdyń tarıhı evolıýsııasyn jáne qoǵam men álemdegi ózgeristerdi eskere otyryp, Ata zańdy jańartý – durys qadam. Ol Qazaq KSR-de alǵashqy Konstıtýsııa 1937 jyly Odaqtyq Konstıtýsııadan keıin qabyldanyp, 40 jyl qyzmet etkenin, sodan keıin kelesi Konstıtýsııa 1978 jyly qabyldanyp, 1993 jylǵa deıin 15 jyl jumys istegenin eske saldy.
«1993 jylǵy Konstıtýsııa bir jarym jyl ǵana qyzmet etti de, onyń ornyn 1995 jylǵy Konstıtýsııa basty. Áleýmettik jelilerde ony oqymaı-aq maqtap jatatyndar bar, biraq Táýelsiz Qazaqstanda ol 1978 jylǵy Konstıtýsııadan da az jumys istegenin jáne aýqymdy saıası daǵdarysqa ákelgenin esten shyǵarmaýymyz qajet. 1995 jylǵy Konstıtýsııa – 30 jyldan asa ýaqyt boıy qoldanysta. Bul – 90 jyldaǵy barlyq Ata zań arasyndaǵy ekinshi eń uzaq merzim. Sondyqtan onyń aýysýy – qalypty jaǵdaı», dedi M.Shıbutov.
Respýblıkalyq referendýmǵa shyǵarylady
Otyrys sońynda sóz alǵan Konstıtýsııalyq sot tóraǵasy – Konstıtýsııalyq komıssııa tóraǵasy Elvıra Ázimova jańa Konstıtýsııa jobasy boıynsha júrgizilgen jumystyń aldyn ala qorytyndysyn shyǵardy. Komıssııa músheleri men azamattardyń pikirlerin eskere otyryp, ol Ata zańdy respýblıkalyq referendýmǵa shyǵarýdy usyndy. Buǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qol qoıdy.
E.Ázimova azamattyq jáne zań qaýymdastyqtarynyń ókilderi, ǵalymdar, quqyqtanýshylar, lıngvıster, qoǵamdyq uıymdardyń múshelerine jáne Ata zańnyń taǵdyryna beıjaı qaramaı, óz usynystaryn bildirgen myńdaǵan azamatqa alǵys bildirdi.
«Biz árbir ýájdi jan-jaqty saralap, halyqaralyq tájirıbe men ulttyq múddeni ózara sabaqtastyra otyryp, salmaqty sheshimder qabyldaýǵa umtyldyq», dedi ol.
Konstıtýsııalyq komıssııanyń mıssııasy basynan bastap aıqyn bolǵanyn, ol azamattardyń kópshiliginiń erkin kórsetetin, quqyqtar men mindetterdiń tepe-teńdigin qamtamasyz etetin, memlekettilikti nyǵaıtyp, adam quqyqtarynyń kepildikterin qorǵaýǵa baǵyttalǵan úılesimdi, salmaqty Ata zań modelin ázirleý ekenin atap ótti E.Ázimova.
«Birneshe otyrys barysynda talqylanǵan mátin túbegeıli jetildirilip, túsken usynystar eskerildi. Azamattar, zańgerlik jáne azamattyq qaýymdastyqtar, saraptamalyq alańdardan túsken bastamalardyń basym bóligi jan-jaqty taldandy. Kóptegen bap tikeleı jobada kórinis tapsa, basqalary mátindik nusqada jáne konseptýaldyq sheshimderge áser etti», dedi komıssııa tóraǵasy.
E.Ázimovanyń aıtýynsha, Eýrazııa keńistiginde mundaı jumys alǵash ret tolyq ashyq rejimde júrgizildi. Sondaı-aq ol Konstıtýsııa normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń búkil júıesi úshin úlgi ekenin eske saldy: ol baǵyt-baǵdardy anyqtaıdy, bazalyq qaǵıdattardy, adam men azamattyń basty quqyqtary men bostandyqtaryn, memlekettilik jáne ulttyq múddelerdiń negizderin bekitedi.
«Konstıtýsııany shamadan tys júkteýge bolmaıdy. Qalǵan máselelerdi Parlament pen memlekettik organdar qabyldaıtyn zańdar men quqyqtyq aktiler arqyly retteý kózdelgen. Kóptegen ıdeıa aldaǵy zań shyǵarý jumysynyń negizine aınalyp, konstıtýsııalyq baptardy nyǵaıtyp, ári qaraı damytýǵa yqpal etedi», dep atap ótti E.Ázimova.
Onyń aıtýynsha, komıssııa músheleriniń basym kópshiligi jańa Konstıtýsııa jobasyn respýblıkalyq referendýmǵa shyǵarýdy qoldady.
E.Ázimova respýblıkalyq referendýmdy ótkizý árbir azamatqa óziniń konstıtýsııalyq quqyǵyn iske asyryp, jańa Konstıtýsııa jobasy boıynsha pikir bildirýge múmkindik beretinin atap ótti.
«Jańa Ata zań ádildik, turaqtylyq pen qoǵamdyq senimniń berik negizine aınalýǵa tıis. Ol memlekettilikti nyǵaıtyp, árbir adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaı otyryp, elimizdiń damýynyń senimdi baǵytyn aıqyndaıdy», dep otyrysty qorytyndylady komıssııa tóraǵasy.
