23 naýryz kúni búkil álemniń aqparat keńistigin «Sıngapýr ekonomıkalyq keremetiniń ákesi» atanǵan uly saıasatker Lı Kýan Iýdyń jasy 92-ge qaraǵan shaǵynda aýyr naýqastan keıin ómirden ótkeni jaıyndaǵy habar kezip kete bardy. Lı Kýan Iýdyń qaıtys bolýyna baılanysty Sıngapýrda jeti kúndik (23-29 naýryz aralyǵynda) aza tutý jarııalandy. El halqy ult kósemimen sársenbiden beri úsh kún boıy qoshtasýda. Jerleý rásimi jeksenbi kúnine, 29 naýryzǵa belgilengen.
«Álemge áıgili» avtorlyq aıdarynyń aıasynda dúnıe dıdarynda iri isterimen izin qaldyrǵan qandaı tulǵa týraly jazsaq ta jarasady, árıne. Al Lı Kýan Iýdyń jóni tipti bólek. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Postındýstrııalyq qoǵamdy zertteý ortalyǵynyń dırektory Vladıslav Inozemsevtiń: «Lı Kýan Iýdyń ómirden ótýimen dúnıe júzi HH ǵasyrdyń asa kórnekti reformatorynan aıyryldy – teginde, onymen tek Den Sıaopın ǵana qatar tura alatyn bolar», dep jazýy, Búkilálemdik bank prezıdenti Djım Ion Kımniń: «Az ǵana jyldardyń ishinde ol Sıngapýrdy artta qalǵan ulttan álemdegi eń tabysty da baı elderdiń birine aınaldyrdy. Ol bilimniń, keshendi túrde josparlaýdyń jáne joǵary kásibı qoǵamdyq qyzmettiń arqasynda tabıǵat resýrstaryna óte kedeı qala-memlekettiń ózi álemdik saýda jáne qarjy habyna aınala alatynyn dáleldep berdi» deýi kóp jaıdy ańǵartady. Sıngapýrdyń sátti tájirıbesi osydan jarty ǵasyrdaı ǵana ýaqyt buryn erkegi de, áıeli de maqta kúpáıke kıip, velosıpedke minse avtokólikke otyrǵandaı kúpıip júretin Qytaıdyń búginde álemdegi ekinshi ekonomıkaǵa aınalǵanyndaı, Hırosıma men Nagasakı apatynan keıin arada otyz jylǵa da jetpeıtin ýaqyt ishinde «japon keremetiniń» dúnıeni tań-tamasha qaldyrǵanyndaı, koreı elektronıkasynyń barsha jurtqa aýyz ashqyzyp, kóz jumdyrǵanyndaı, bir kezde atyn bireý bilip, bireý bilmeıtin Malaızııanyń ekonomıkalyq reformalarynyń álem ýnıversıtetterinde zerdelene bastaǵanyndaı qubylystardyń qataryna<
/em> qosylady, bul elderdiń tamasha tabystary baılyqtan basy aınalǵan Batystyń bir kezdegi «artta qalǵan Azııa» týraly tozyńqy, tar túsiniginiń tas-talqanyn shyǵardy. AQSh Prezıdenti Barak Obamanyń Sıngapýr úkimetiniń tuńǵysh basshysyn «tarıh tıtany» ataýy sonyń bir dáleli.
Lı Kýan Iýdyń memleket qurýdaǵy qajyr-qaıraty qaıran qaldyrady, ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrýdaǵy biliktiligi, batyldyǵy tánti etedi, onyń ultty uıystyrýdaǵy ulylyǵy úlgi tutarlyqtaı. Jer júzine jaıylyp ketken myna bir sózderine nazar aýdaraıyqshy. «Meni azamattardyń jeke ómirine aralasady dep jıi kinálap jatady. Sony jasamaǵanymda ǵoı biz búginde qolymyz jetkenniń eshqaısysyn da jasaı almas edik. Eger men adamdardyń jeke ómirine aralaspaǵanymda mundaı ekonomıkalyq ilgerileýge jetpes edik degendi eshqandaı ókinishsiz aıta alamyn. Kórshińiz kim, qalaı ómir súrip jatyrsyz, nege ýlap-shýlaısyz, nege túkiresiz, qaı tilde sóıleısiz – osynyń bárinde neniń durys, neniń burys ekenin biz sheshemiz. Adamdardyń ne oılaıtynynyń mańyzy shamaly», dedi ol elde baqylaý tym kúsheıip ketken dep sanaıtyndarǵa. 1988 jyly, Premer-mınıstr qyzmetinen ketýine eki jyl qalǵanda: «Tabytta jatqan kúıimde de, meni beıitke tyǵyp tastaýǵa áreket jasap jatqan kezde de eger birdeńe kóńildegideı bolmaı turǵanyn sezsem men ornymnan turyp ketemin. Premer-mınıstr retinde úkimetten ketkennen keıin meni ómiriniń sońyna deıin zeınetker bolyp ótedi deıtinder tabylyp jatsa, ondaılardyń dárigerge kórinip, tekserilgeni durys», dep te aıtqany bar. Solaı etti de. О́zi qurǵan memleketti 31 jyl boıy basqarǵan Lı Kýan Iý ómirden ótkenshe «aǵa mınıstr» degen qurmetti laýazymdy atqaryp, el ómirine qatysty máselelerdiń bárine aralasyp, aqsaqaldyq aqylyn aıtýmen boldy. Sıngapýr keremeti – sol memleketti taqyr jerden quryp, qalyptastyryp, qýatty etip, qurmetti etip, dáýletti etip bergen saıasatkerge qoıylǵan eń ǵajaıyp eskertkish.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Sıngapýr Respýblıkasynyń Premer-mınıstri Lı Sıan Lýnǵa joldaǵan kóńil aıtý jedelhatynda Sıngapýr memlekettiliginiń negizin qalaýshy, jahandyq aýqymdaǵy kórnekti saıası qaıratker Lı Kýan Iýdyń qaıtys bolǵany týraly habarǵa jany kúızelgenin jazdy. «Biz jıi kezdesip turdyq. Men ony jaqyn dos sanadym, odan kóp tájirıbe aldym», delingen jedelhatta.
Elbasymyzdyń «Qazaqstan joly» kitabynda Lı Kýan Iýdyń egemendiktiń eleń-alańynda, táýelsizdikke deıin-aq Almatyǵa kelgeni aıtylady. Ol sonda Qazaqstanda bes kún bolyp, eldiń jaǵdaıymen tanysqan, Nursultan Nazarbaevtyń ótinishi boıynsha bir top jas ekonomısterdiń aldynda sóz sóılegen. «Sıngapýr Premer-mınıstri óziniń erekshe minezimen, jigerli sózimen jáne jarqyn beınesimen aýdıtorııany birden baýrap, úıirip áketti. Shyǵysqa tán bııazylyǵymen jáne órnekti oıymen Lı Kýan Iý úlken memleketti úlken kemege teńep, onyń ebdeıli qımyly úshin keń jer jáne qaýipsiz tereńdik qajet ekenin, áıtpese keme tóńkerilip qalatynyn aıtty. Basqasha aıtqanda, KSRO men Qytaı sekildi tuǵyrly memleketter úshin túbegeıli ekonomıkalyq reformalardy, sodan keıin saıası reformalardy júrgizýge uzaq ýaqyt jáne túbegeıli esepteýler qajet eken. Sonymen birge, Sıngapýr men Qazaqstan sekildi elderden Tarıh túbirli ózgerister men qatal tásilderdi talap etedi eken, uzaq oılaný men tolǵanýǵa ýaqyt bermeıdi eken», dep jazǵan bolatyn kitap avtory. «Tájirıbeli saıasatker jáne memlekettiń kóshbasshysy Lı Kýan Iý KSRO-nyń sózsiz qulaıtynyna, alaıda soǵan qosa, ol Qazaqstannyń bolashaǵy zor ekenine kúni buryn, taza senimde boldy. Degenmen, jurttyń kóbi sol kezde onyń bizdiń eldiń atyna aıtylǵan sózin tek shyǵystyq qonaqtyń dıplomatııalyq sypaıylyǵy dep qabyldady, alaıda Ýaqyt onyń kóregendikpen aıtylǵanyn kórsetti» – bizdi naýryzdyń merekeli kúnderinde buryn oqyǵan kitaptarymyzdy qaıtadan paraqtatqan, Internet shuqylatqyzyp, aqyry kompıýter aldyna otyrǵyzǵan osy sózder. Tarıhtyń tar kezeńinde elimizge kelip, kómegin kórsetken, bolashaǵymyzǵa boljaý aıtyp, baǵasyn bergen, tájirıbesinen taǵylym alǵan adamǵa bir iltıpatymyzdy bildireıik dedik. Maqalaǵa Lı Kýan Iýdyń álemdik saıası ádebıette bestseller sanalatyn «Sıngapýr hıkaıasy: 1965-2000 jyldar. Úshinshi álemnen – birinshi álemge» atty kitabyndaǵy, Tom Pleıttiń «Lı Kýan Iýmen suhbattaryndaǵy», qazaqstandyq «Erkin qoǵam» ınstıtýtynyń Astana klýby ázirlegen «Azıatskıı proryv» jınaǵyndaǵy derekter arqaý etilgen.
Saýytbek ABDRAHMANOV.
Álem kartasyndaǵy eń kishkentaı elderdiń biri bolyp tabylatyn Sıngapýr – óz aımaǵyndaǵy alyp el ári álemdik ekonomıkalyq kóshbasshylardyń biri. Bir kezderi ózinen áldeqaıda áleýetti kórshileri qorshap turǵan shaǵyn memleket osyndaı tabystarǵa jetetinin eshkim elestete alǵan da emes. Osydan shamaly ǵana ýaqyt buryn óńirdegi eń kishkentaı eldiń aldynda qoldan kelmesteı kóringen eki mindet – óz memlekettiligin qurý jáne ekonomıkany damytý mindetteri turdy. Búginde barlyq qıyndyqtar eńserildi, muny Sıngapýrdyń qazirgi bet-beınesinen aıqyn kóre alamyz. Árıne, eldiń ósip-órkendeýi Sıngapýr halqynyń janqııarlyq eńbeginiń arqasynda múmkin boldy. «Aral-memleket» tarıhynda búgingi tabysy onsyz múmkin emes bolatyn bir adam bar. Ol adam – Lı Kýan Iý, Sıngapýr ǵajaıybynyń «sáýletkeri». Araldyń qazirgi zamanǵy tarıhy óz bastaýyn HIH ǵasyrdan alady. Shamamen 1860 jyldan, Sýes kanalynyń ashylýy nátıjesinde Sıngapýr Eýropa men Shyǵys Azııa aralyǵyn jalǵastyratyn kemeler úshin iri port mańyzyna ıe bolady. Port mártebesi Sıngapýr úshin paıdanyń basty kózderiniń birine aınalady. Turǵyndar sany artyp, olardyń ál-aýqaty da jyl saıyn óse túsedi. 1874 jyl men 1913 jyl aralyǵynda qalanyń saýda aınalymy segiz ese ulǵaıady. Sıngapýrdyń jańa tarıhynda ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy japon basqynshylyǵy kezeńi kóńil qulazytady. Japon basqynshylyǵy úsh jarym jylǵa sozylyp, soǵystan soń aǵylshyndar is júzinde basqa elge oralǵandaı boldy. Halyq óz taǵdyryn ózi sheshý quqyn talap etti. Ulttyq sana-sezimniń ósýi soǵystan keıingi kezeńdegi búkil Azııaǵa tán sıpat boldy. Bul táýelsizdik úshin, jańa saıası baǵyt úshin kúshti kúres jyldary edi. Malaızııa odaǵy osylaısha paıda boldy. Sıngapýr men Malaızııanyń aldynda óz memlekettiligin qurý mindeti turdy. Biraq Malaızııaǵa usynylǵan jospar, Brıtanııa óziniń osy qalaǵa yqpalyn saqtap qalǵysy kelgendikten, Sıngapýrdy tolyqtaı qanaǵattandyra qoımady. 1950-shi jyldary Sıngapýr zań shyǵarýshy jınalys saılaýǵa múmkindik beretin konstıtýsııaǵa ıe boldy. Sıngapýrdy basqarý qaǵıdaty sol kezden beri parlament qurýshy partııalar úlgisindegi brıtan yqpalyn saqtap keledi. Solardyń biri Lı Kýan Iý jetekshilik etken Halyqtyq Is-qımyl partııasy (HIP) boldy. Bul onyń úlken saıasatta alǵash kórinýi edi. 1955 jylǵy saılaýda HIP zań shyǵarýshy jınalysta úsh oryn alyp, óz saıasatyn ilgeri jyljytý úshin kúres bastady. Birte-birte brıtan ákimshiligi Sıngapýrǵa tolyq ózin-ózi basqarý tizginin berý týraly sheshimge kelip, 1959 jylǵy saılaýda HIP parlamenttegi 51 orynnyń 48-ine qol jetkizip, kabınet jasaqtaý múmkindigine ıe boldy. Bıleýshi partııa «Malaızııa malaılar úshin» degen urandy qos qoldap qoldady. Mundaı jaǵdaıda eń irisi qytaılar bolǵan ulttyq azshylyqtarǵa oryn joq edi. Tuıyqtan shyǵar jalǵyz jol bólinip, óz memleketin qurý bolatyn. Lı Kýan Iýdyń alysty boljaıtyn aqylman saıasatker retinde muny túsinbeýi múmkin emes edi. Ol óziniń ǵumyrbaıanynda bylaı dep jazady: «Bizde tańdaý jasaıtyn shama qalmady». Lı Kýan Iý moınyna aýqymyn ózi de naqty boljaı almaǵan úlken júk artty. Táýelsizdik jańa memleket qurýdyń tek basy ǵana boldy. Barlyq qıyndyq alda tur edi. «Bizdiń derbes tirshilik etý múmkindigimiz óte-móte az edi» – bul Lı Kýan Iýdyń óz sózi. Sol ýaqytta Sıngapýr qandaı el edi? Jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 400 AQSh dollary shamasynda araldaǵy kishkentaı el bolatyn. Sıngapýrda is júzinde eshteńe bolmady. Tipti aýyz sýǵa deıin syrttan ákelindi. Ekonomıka qulaǵaly turdy. Indonezııa men Malaızııa sekildi burynǵy áriptester saýda-sattyq operasııalaryn Sıngapýrdy aınalyp ótip júrgizdi. Al endi damý úshin Sıngapýrdyń qolynda ne bolǵanyna qaraıyq. Lı Kýan Iý: «Ol shıkizat ta, aqsha da, syrttan kómek te emes edi. Bizdiń eń qundy aktıvterimiz adamdardyń senimi boldy», dep jazady. Senimniń úmitpen tyǵyz baılanysty ekeni belgili, al bul sol kezde Lı Kýan Iý basshylyqqa alǵan basty sezim edi. Onyń ornynda bolsa, talaı adamnyń saly sýǵa keter edi, biraq optımızm men óz halqyna senim reformatordy qoldap qana qoımaı, eldi qazirgi deńgeıge jetkizgen utymdy úlginiń negizine jatty. Lı Kýan Iý halyqqa arqa súıep, onyń múmkindigin paıdalanýda bir qaraǵanda oǵash, tipti saıası turǵydan sypaıylyqqa jata qoımaıtyn sheshimder qabyldady. Soǵan qaramastan, olar halyq talap etken tıimdilik berdi. Aıtarlyqtaı keıin, 1980-shi jyldary ol jurtshylyqtyń jaǵasyn ustatqan, sonymen birge, basshylyqtyń eldi damytýdyń jańa baǵytyna jaqyndyǵyn jarqyn kórsetken málimdeme jasady. Televızııadan tikeleı efır kezinde Lı Kýan Iý bylaı dep málimdedi: «Eger bizdiń er adamdarymyz – joǵary oqý oryndarynyń túlekteri – ózderiniń balalary da ómirde ózderi sııaqty bir nársege qol jetkizsin dese, bilimi jáne ıntellektýaldyq deńgeıi tómen áıel tańdaý olar tarapynan asqan aqymaqtyq bolar edi». Lı Kýan Iýdyń sózinen keıin ol jasaǵan málimdemege «Uly neke pikirsaıystary» degen aıdar taǵylyp, el kóshbasshysynyń usynysy jurtshylyq arasynda talaı-talaı áńgime týǵyzdy. Shıkizat resýrstary men ónerkásip joq kezde tek adamdarǵa jáne olardyń sana-sezimindegi ózgeriske ǵana ıek artýǵa bolatyn edi. Bilimdi jáne eńbeksúıgish halyq el damýynyń negizgi qaınar kózine aınaldy. Sonymen birge, básekege qabiletti ekonomıka qurý úshin talantty adamdar talap etildi. Lı Kýan Iý ondaǵan jyldar boıy túrli ulttardan turatyn kásibı mamandardy izdep, tartýǵa jáne Sıngapýrda jumys bastaýǵa jaqsy jaǵdaılar týǵyza otyryp, damyǵan Batys elderine qonys aýdarǵan óz azamattaryn qaıtarýǵa erekshe nazar aýdardy. Kórshi elderdegi talantty stýdentterdi izdeýmen aınalysatyn arnaıy toptar quryldy. 1990-shy jyldardyń ortasynda mamandardyń ımmıgrasııasy 1970-shi jyldary oryn alǵan «aqyldy bastar aǵynynan» úsh ese asyp tústi. Búginde el turǵyndarynyń 75%-yn – qytaılar, 14%-yn – malaılar, 8%-yn – úndiler, qalǵandaryn – armıandar, ındonezııalyqtar, arabtar jáne basqalar quraıdy. Sıngapýrda tórt resmı til bar, aralaryndaǵy aǵylshyn tili bıznes pen ákimshilik tili bolyp tabylady. Jańa adamdar ultyn qurýda, meıli ol bilim berýde bolsyn, meıli ol shylym shegýge qarsy kúreste jáne aınalańa bet-aldy túkirýge nemese saǵyz shaınaýǵa tyıym salýda bolsyn, Lı Kýan Iý úshin usaq-túıek degen joq edi. Bul sharalar batystyq saıasatkerler tarapynan kelemej týdyrǵanymen, el kóshbasshysy óz ustanymynan tanǵan emes. Búginde Sıngapýr – álemdegi eń kútip-baptalǵan jáne taza qalalardyń biri. Ádemi parkter men gúlzarlar, toǵandar men kanaldar – Sıngapýr ǵajaıyby sáýletkeriniń jeke eńbegi. Zamandastary ony Uly kóshbasshy jáne Sıngapýrdyń Ákesi dep atady. Lı Kýan Iýdyń esimi qytaıshadan erkin aýdarǵanda «aınalasynyń bárine shýaq shashatyn shapaq» degen uǵymdy bildiredi. Lı Kýan Iý 1923 jyldyń 16 qyrkúıeginde dúnıege keldi. Ol sol kezdiń ózinde sıngapýrlyqtardyń tórtinshi urpaǵy boldy. Onyń babasy Gýandýndaǵy týǵan okrýgi – Dapýdy 16 jasynda tastap shyqqan eken. Lıdiń atasy Hýn Leong aǵylshyn mektebine túsip, dárihanashy bolady. Lıdiń ákesi Chın Kýn zergerlik dúńgirshek ustaǵan. Bul balalaryn oqytýǵa qarjysy bar kópestik, saýdagerlik otbasy edi, oǵan qytaılyqtar qashanda úlken mańyz beredi. Bolashaq el basshysynyń atasy ósıet etkenindeı, ol qazirgi zamanǵy eýropalyq bilim aldy. Rafflzdaǵy kolledjdi támamdaǵannan keıin Lı Kýan Iý Kembrıdjde quqyqtanýdy oqyp, bilimin jalǵastyrdy. Onyń Anglııadaǵy oqýǵa kesh túsýi soǵystyń bastalýymen baılanysty. Oqýdy erekshe daryndylyǵy úshin berilgen juldyz belgisimen úzdik aıaqtaǵan ol 1949 jyly Sıngapýrǵa oralyp, tanymal «Leıkok jáne Ong» fırmasynda zańgerlik tájirıbesin bastady. Lı Kýan Iýdyń saıası qyzmeti 50-shi jyldardan bastalady. 1951 jylǵy saılaýda ol Progress partııasyna úndedi. Aqyr aıaǵynda Lıdiń jaqtastary degenderine jetti – olar HIP-te ústem pozısııaǵa ıe bolyp, partııany kóshbasshylyqqa alyp shyqty jáne 1959 jyly Lı Kýan Iýdy premer-mınıstr qyzmetine jetkizdi. Osy sátten bastap Lı solshyldarmen qatynasyn úzip, onyń toby partııany da, úkimetti de jeke baqylaýyna aldy. Bılikke tolyqtaı qol jetkizgen Lı óz ómiriniń basty maqsaty – qýatty Sıngapýr qurý isine jumyldy. Bir saıasatkerdiń dóp basyp aıtqanyndaı, ol Sıngapýrdy «áýeli el jasady, sodan keıin ony baı el jasady». Lıdiń ıntellektisi men kúsh-qýaty Sıngapýr ultyn, «sıngapýrlyq birtektilik» túsinigi aıasyna birikken kópultty jáne kóptildi qoǵam qurýda aıqyndaýshy jaǵdaıǵa aınaldy. Ol basshylyqqa alǵan negizgi ıdeıalardyń biri onyń oıynan qashanda shyqpaıtyn «Azııany qaıta jańǵyrtý» ıdeıasy edi deýge bolady. Lı saıasatynyń nátıjesinde Sıngapýr ómirdiń barlyq derlik salasynda tamasha tabystarǵa jetti. Ekonomıkalyq ósý deńgeıi 8,5% bolyp, jan basyna shaqqandaǵy tabys Ulybrıtanııadaǵy kórsetkishten asyp tústi. Álem onyń tabysyn joǵary baǵalady. Lı Kýan Iý Tynyq muhıt jaǵalaýynyń Tomas Djeffersony, júz jyldyqtyń ekinshi jartysyndaǵy asa jaryq ta qýatty ıntellekt ıesi, tipti «Azııa Moıseıi» atandy. Lı úshin ekonomıkalyq saıasat bárin de aıqyndaıtyn faktorǵa jatpaıdy. Azııalyq qundylyqtar – ózin-ózi bekem ustaý, uqyptylyq, úlkenderge, otbasy qundylyqtary men bılikke qurmet, bátýaǵa kelýge beıim turatyndyq, bilimniń bedeli – shyn máninde adamdardyń óndiristik qyzmetine aıtarlyqtaı psıhologııalyq serpin berdi. Lı sondaı-aq ultty damytý tujyrymdamasyna óziniń jeke arman-ańsarlary men ómir týraly uǵym-túsinigin engizdi. Mine, naq osy jaıt oǵan jańa Sıngapýrdy qurýǵa múmkindik berdi. Ol opponentterine óziniń durystyǵyn dáleldeý úshin Batystaǵy teris áleýmettik jáne ekonomıkalyq úderisterdi jıi salystyratyn. Lı Kýan Iýdyń jaqtastary batystyq qundylyqtardy tikeleı ákelý Azııa qoǵamy úshin zııandy ekenine senimdi-tin ári bul kózqarastaryn olardy qabyldaý qoǵam ómirine qater tóndiretindigine, sondyqtan olardan bas tartylýy tıistiligine negizdeıtin. Qoǵam – birinshi orynda, óıtkeni, aqyr aıaǵynda qoǵam ıgiligi – ony quraıtyn adamdar ıgiligi. Mine, sondyqtan da dástúrli Azııa qoǵamyna demokratııalyq quqyqtar men erkindikti tyqpalaý úderisi sonshalyqty qajetti emes. «Eger batystyq úlgidegi demokratııany qabyldaıtyn bolsaq, bizdi ne kútedi?» dep suraıdy Lı Kýan Iý. Bul suraǵyna ózi jaýap beredi: «Esirtki, qylmys, jalǵyzilikti analar… sany arta túsetin bolady». Lı Kýan Iý óziniń estelikterinde bylaı dep jazady: «Azııada aq tústilerdiń basqarý dáýiri aıaqtaldy». Sonymen birge, tutas bir kezeń kelmeske ketti. Soǵystan sońǵy álem áý bastan jańa joldar men sheshimder talap etken qaterli qarqynmen jáne jedel damýǵa baǵyttaldy. Sıngapýr ekonomıkany damytýdyń burynǵy joldary kókeıkestiliginen aıyrylǵan syndarly kezeńde turdy. Indýstrııalandyrý qajettilikke aınalyp, bul ustanymmen barlyq úkimet músheleri kelisti. Ekonomıkalyq problemalardy sheshý úshin barlyq ádis-tásilder qarastyryldy. Aıtqandaı, tyǵyryqtan shyǵýdyń joldaryn izdep sharq urýdyń bir nátıjesi Sıngapýrdy álemdik týrıstik ortalyqqa aınaldyrý boldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap Lı Kýan Iý eldegi kásiporyndar úshin qolaıly jaǵdaı týǵyzyp, ınvestısııalar tartýdyń strategııasyn jasaýǵa kiristi. Áýeli Sıngapýrda óndirilgen avtomobılder, tońazytqyshtar, kondısıonerler, radıoqabyldaǵyshtar, teledıdarlar men magnıtofondardy qorǵaý úshin qoltyqqa alyp qoldaý sharalary engizildi. Biraq mundaı óndiris elde áli joq edi, sondyqtan bári de «bolashaqta olardy biz ózimizde óndire alamyz degen úmitpen» jasaldy. Ázirshe azǵa qanaǵat etýge, máselen, ósimdik maıy, kosmetıka, shybyn-shirkeı aýlaıtyn torkóz, shash kremi, oıynshyq, toqyma ónimderi, t.b. óndirýmen shektelýge týra keldi. Sıngapýr Ońtústik Azııadaǵy mesheý qalǵan otarly el degen qatyp-semgen qasańdyqty buzý ońaıǵa soqqan joq. Mysaly, ınvestorlardy órkenıetti de keleshegi bar elge kelgenderine sendirý úshin áýejaıdan qonaqúıge jáne Lı Kýan Iýdyń ofısine deıingi joldar turaqty túrde tazalyqta ustaldy. Joldardyń qos qaptalyna aǵashtar otyrǵyzyldy. Lı Kýan Iýdyń saıası ádis-tásilderin kórsetetin keıbir qyzyqty sátterge toqtalaıyq. Ol bylaı dep jazady: «1961 jyldyń shildesi men 1962 jyldyń qyrkúıegi aralyǵynda Sıngapýrda 153 ereýil oryn aldy, bul Sıngapýr úshin «rekord» edi, al 1969 jyly ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵannan keıingi kezeńde alǵash ret birde-bir ereýil bolǵan joq. Biz buǵan qalaı jettik?». Tabys sebebi mynada edi: Lı Kýan Iý qoǵamdaǵy jikke bólinýshilik jedel ekonomıkalyq damý ıdeıalarymen úılespeıtinin túsingendikten áý bastan qatań saıasat ustandy. Mysaly, kásipodaqtar týraly zań ózgertilip, oǵan eńbek qarym-qatynasynyń naqty reglamentterimen qatar, ereýilder ótkizýge tyıym salý engizildi. Onyń 1960-1970-shi jyldardaǵy Sıngapýr qoǵamyndaǵy ómirden alǵan áserin «mádenıetti túrde esten tandyrý» túsinigimen aıqyndaıtyny kezdeısoq emes. Qala qazirgi qalpynda endi-endi qalyptasa bastaǵan-tyn, onyń jańa turǵyndary qala ómiri jabaıy kórinetin, óziniń ózgesheligimen ashyq úreılendiretin kúni keshegi sharýalar, fermerler bolatyn. Júzdegen jyldar boıy olardyń ata-babalary ózgermeıtin ortada ómir súrip kelse, endi bárinen bas tartý qajet boldy. Lı Kýan Iý bylaı dep eske alady: «Jańa jaǵdaılarǵa ıkemdelý ońaıǵa soqpady, olar keıde ezýge kúlki úıiretin, tipti sandyraq degizetindeı nátıjelerge alyp keletin… Shoshqa ósiretin birneshe fermer ózderiniń maldarynan aıyrylǵysy kelmeı, olardy kóp qabatty úılerine birge kirgizgen. Olardyń keıbireýleriniń shoshqalaryn kóp qabatty ǵımarattyń baspaldaqtarynda qýalap júrgenin kózben kórý kerek edi… Uzaq ýaqyt boıy kóptegen qytaılar, malaılar men úndister lıftilerdi paıdalanbady, boı jazýǵa degen qushtarlyqtan emes, árıne, lıftilerden qoryqqandyqtan. Elektr jaryǵynyń ornyna kerosın shamdaryn paıdalanǵan adamdar da boldy. ...Bul adamdardyń barlyǵy da mádenıetti túrde esten tandyrýdan zardap shekti». Lı Kýan Iýdyń kelesi jetistigi úkimet pen endi búrshik jara bastaǵan bıznes óte qajet etken mamandar daıyndaý isinen kórindi. Eldiń qazirgi zamanǵy bıleýshi elıtasy Lı Kýan Iýdyń reformalary jyldarynda ósip shyqqandardan turdy jáne ómirlik qalyp shuǵyl aýysqan ortada qalyptasty. Úkimet jastarǵa basymdyq berdi. Sondyqtan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan jas talanttardy shet elderde oqytý jónindegi memlekettik baǵdarlama jumys isteı bastady. Mektepterdiń úzdik túlekteri Ulybrıtanııa, Germanııa, Fransııa, Japonııa ýnıversıtetterine jiberildi. Osy jastardyń arasynan Sıngapýrdyń qazirgi saıası jáne ekonomıkalyq elıtasy ósip shyqty. Jastarǵa bilim berý úkimettiń uzaq merzimdi negizgi baǵytyna aınaldy. Lı Kýan Iý ózimen birge reformalar júrgizýge qatysqan óz kabıneti músheleriniń ishinde mektepten keıin Sıngapýrda oqyǵan jalǵyz adam ózi bolǵanyn aıtady. Basqalarynyń bári bilimdi shet elderden alǵan. Demografııalyq problema Lı Kýan Iýdy qashanda tolǵantatyn. Ol elge jaı ǵana halyq ósimi kerek emes, eldiń damýy úshin aqyldy da talantty adamdar qajet dep eseptedi. Ol adamnyń tulǵa retinde qalyptasýynyń 80 paıyzy tabıǵattan, tuqym qýalaýshylyqpen beriledi, al tek 20 paıyzy ǵana tárbıeleýdiń nátıjesi bolyp tabylady degen teorııany ustandy. Sondyqtan el paıdasy úshin birinshi kezekte joǵary bilimdi áıelder bosanýǵa tıis, dep eseptedi Lı Kýan Iý. Sol kezde onyń usynysymen úsh balasy bar joǵary bilimdi analarǵa ozyq mektepterdi tańdaý basymdyǵyn berý týraly sheshim qabyldandy. Pikirler ekige jarylyp, kópshilikke mundaı sharalar ádilettilik turǵysynan shyn máninde kemsitýshilik bolyp tabylatyndaı kórindi. Nátıjesinde ymyrashyl sheshim qabyldandy – turmysqa shyqqan áıelderge arnaıy salyqtyq jeńildikter qarastyrylyp, ol joǵary jáne arnaýly orta bilimi bar áıelderge de qatysty boldy. Osynyń nátıjesinde úsh-tórt balaly otbasylar kóbeıe tústi. El jahandaný úrdisteriniń poıyzyna basqalardan buryn «sekirip minýge» qol jetkize aldy. Lı Kýan Iý qashanda jańa álemdik úrdister men bastamalarǵa sergek qaraıtyn. Sıngapýrda qarjy ortalyǵyn qurýdyń bastamashysy naq Lı Kýan Iý bolyp tabylatyny da sondyqtan. Lı Kýan Iýdyń keńesshisi doktor Vınsemıýs 1968 jyly óziniń dosy, sol kezde Londonda júrgen «Benk of Amerıka» Sıngapýr banki bólimshesiniń vıse-prezıdentine telefon soǵyp: «Van Onen myrza, biz aldaǵy on jyl mólsherinde Ońtústik-Shyǵys Azııada qarjy ortalyǵy bolýyn qalaımyz», – dese Van Onen bylaı dep jaýap qaıtarypty: «Jaqsy, Londonǵa kelińiz. Siz buǵan bes jyldyń ishinde qol jetkizesiz». Vınsemıýs shuǵyl Londonǵa jetken kezde ony Van Onen májilis zalynda turǵan úlken globýsqa alyp kelip, bylaı deıdi: «Qarańyz, qarjy álemi Sıýrıhte bastalady. Sıýrıhtiń bankteri tańerteńgi 9.00-de ashylady, odan sál keıin Frankfýrttegi bankter, odan da keıinirek Londondaǵy bankter ashylady. Tústen keıin Sıýrıhtegi bankter jabylady, sodan keıin Frankfýrttegi jáne Londondaǵy bankter jabylady. Bul ýaqytta Nıý-Iorktegi bankter áli ashyq turady. Osylaısha London qarjy aǵynyn Nıý-Iorkke baǵyttaıdy. Tús qaıta Nıý-Iorktegi bankter jabylǵan kezde olar qarjy aǵynyn endi San-Fransıskoǵa aýdarady. Osy ýaqyt ishinde San-Fransıskodaǵy bankter jabylady da, shveısarııalyq bankter qaıtadan ashylatyn shveısarııa ýaqytymen tańerteńgi 9.00-ge deıin qarjy áleminde eshqandaı operasııalar júrmeıdi. Eger biz ortaǵa Sıngapýrdy ornalastyrsaq, San-Fransıskodaǵy bankter jabylǵanǵa deıin Sıngapýr olardan estafeta qabyldaı alady, al Sıngapýrdaǵy bankter jabylǵanda, olar qarjy aǵynyn Sıýrıhke aýdara alady. Osylaısha tarıhta tuńǵysh ret jahandyq táýlik boıǵy banktik qyzmet kórsetý múmkin bolady». Sıngapýrdyń álemdegi iri qarjy ortalyqtarynyń biri retindegi órkendeýi osy ıdeıadan bastalady. Sıngapýr jahandaný úderisterine qoıan-qoltyq aralasyp, joǵary tıimdilikti qoǵamdyq júıe qurýda kóshbasshylardyń biri boldy. Sıngapýr Azııadaǵy eń bir básekege qabiletti ekonomıkasy bar jáne sybaılas jemqorlyq deńgeıi asa tómen ári asa qaýipsiz elderdiń biri bolyp tanylǵan. Bul tabystardyń barlyǵy eń kishkentaı «Azııa aıdaharynyń» keleshegi mol múmkindikterin tamasha aıǵaqtaıdy. Áńgimemizdi túıindesek, Lı Kýan Iýdyń sańlaq saıasatkerligi neni kórsetedi? Jaýaptyń basy ashyq – Volterdiń «Memleketti memleket etý úshin bir uly adamnyń bolýy jetip jatyr» degen sóziniń durystyǵyn kórsetedi. Solaı. Dál solaı.
