Konstıtýsııa – memlekettiń ózegi, qoǵam qundylyǵynyń negizi, bılik pen halyq arasyndaǵy kelisimniń quqyqtyq kórinisi. Ǵylymı turǵydan alǵanda, Konstıtýsııa memlekettiń saıası-fılosofııalyq bolmysyn quqyq arqyly bekitetin keshendi qujat. Sondyqtan ony jańartý jekelegen baptardy túzetý ǵana emes, qoǵamdyq damýdyń jańa sapalyq kezeńin quqyqtyq turǵydan rásimdeý degen sóz.
Qazirgi kezeńde memleketterdiń básekege qabilettiligi jańa ólshemder arqyly baǵalanady. Sıfrlyq tehnologııalar ekonomıkany túbegeıli ózgertip, jasandy ıntellekt óndiris pen eńbek naryǵynyń qurylymyna yqpal etip jatyr. Al geosaıası úderister ishki turaqtylyq pen ınstıtýsıonaldyq tıimdilikti kúsheıtýdi talap etedi. Osy kezeńde Negizgi zań strategııalyq basymdyqtardy aıqyn kórsetip, eldiń uzaqmerzimdi damý baǵdaryn naqtylaýǵa tıis. Ásirese ǵylym men bilimdi konstıtýsııalyq deńgeıde bekitý mańyzdy.
XXI ǵasyrda memlekettiń qýaty tabıǵı resýrstarymen emes, zııatkerlik áleýetimen ólshenedi. Ekonomıkalyq ósimniń basty faktory – sapaly bilim, ozyq ǵylym men ınnovasııalyq oılaý. Demek, ǵylym men bilimdi Negizgi zańda basymdyq retinde bekitý – ulttyq damýdyń ózegine adam kapıtalyn qoıý degen sóz. Ǵylym men bilimge berilgen konstıtýsııalyq mártebe olardyń turaqty ári júıeli damýyna quqyqtyq negiz qalyptastyrady. Bul akademııalyq erkindikti nyǵaıtýǵa, ǵylymı ınfraqurylymdy jetildirýge, jas zertteýshilerdi qoldaýǵa, halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyqty keńeıtýge múmkindik beredi. Nátıjesinde ıntellektýaldyq damý memlekettik saıasattyń strategııalyq tiregine aınalady.
Referendým qarsańyndaǵy qoǵamdyq kóńil kúı: jańa Konstıtýsııaǵa pikir qandaı?
Álemdik tájirıbe bul ustanymnyń tıimdiligin aıqyn dáleldeıdi. Máselen, Garvard ýnıversıteti – jahandyq ǵylym men bilimniń jetekshi ortalyqtarynyń biri. Bul ýnıversıtettiń tabysy uzaqmerzimdi ǵylymı ınvestısııaǵa, akademııalyq derbestik pen erkin oılaý mádenıetine negizdelgen. Osyndaı model ǵylymı ıdeıalardy naqty tehnologııalyq, ekonomıkalyq nátıjege aınaldyrýǵa múmkindik beredi. Tarıhı tájirıbe kórsetkendeı, bilim men ǵylymdy ulttyq saıasattyń basymdyǵyna aınaldyrǵan elder sapaly serpilis jasap, jahandyq deńgeıde básekege qabiletti memleketke aınaldy. Qazaqstan úshin bul – naqty damý baǵdary. Konstıtýsııada ǵylym men bilimniń basymdyǵyn bekitý ulttyq zertteý ýnıversıtetterin nyǵaıtýǵa, jahandyq ǵylymı keńistikke tereń yqpaldasý men tehnologııalyq táýelsizdikti kúsheıtýge jol ashady. Innovasııalyq ekonomıka qalyptastyrý – joǵary ónimdi eńbek pen sapaly jumys oryndarynyń negizi, al bul óz kezeginde halyq ál-aýqatynyń artýyna yqpal etedi. Sonymen qatar bilim men ǵylymnyń damýy quqyqtyq memleket pen demokratııalyq ınstıtýttardyń sapasyna tikeleı áser etedi. Synı oılaıtyn, kásibı bilimi joǵary, jaýapkershiligi qalyptasqan azamat – ornyqty qoǵamnyń tiregi. Osy turǵydan alǵanda, referendým halyq egemendiginiń naqty kórinisi, ıaǵnı eldiń bolashaq damý modelin qoǵam aıqyndaıdy.
Búgin qabyldanatyn sheshim Qazaqstannyń uzaqmerzimdi damý traektorııasyn belgileıdi. Eger Negizgi zańda ǵylym men bilimge strategııalyq basymdyq berilse, bul eldiń ıntellektýaldyq, tehnologııalyq jańǵyrýynyń berik quqyqtyq negizine aınalady. Sonda Qazaqstannyń qýaty tabıǵı baılyq kólemimen ǵana emes, bilim sapasymen, ǵylymı jetistikterimen, ınnovasııalyq áleýetimen ólshenedi.
Referendým – tarıhı jaýapkershilik. Bul búgingi býynnyń keleshek urpaq aldyndaǵy tańdaýy. Jańartylǵan Konstıtýsııa bilimge, ǵylymǵa, ınnovasııaǵa súıengen, tehnologııalyq turǵydan qýatty, ádiletti ári básekege qabiletti memleketti qalyptastyrýdyń berik ınstıtýsıonaldyq negizi bolýǵa tıis.
Rahmetolla ZAKARIа,
Garvard ýnıversıtetiniń (AQSh) shaqyrylǵan professory,
PhD doktory
