Salamatty aýyldyń sybaǵasy
Zerli Zerendiniń kórkem bir pushpaǵyna qazyq qaqqan Qanaı bı aýylynyń turǵyndary bir jyldan beri ishimdikten ada. Aýyl turǵyndarynyń aıtýyna qaraǵanda, sodan beri tirshiliktiń aqbas tolqyndarymen alysqan ǵumyr kemesi oń jolǵa túsken.
Shoq juldyzdaı shaǵyn aýylda jetpis shańyraq bar. 250-ge jýyq adam kún keship jatyr. Jaıly ómirge qajetti dúnıe birsydyrǵy jetkilikti. Negizgi mektep bar, medısınalyq pýnkt jumys isteıdi. Imandylyq oshaǵy – meshit pen aýyldyq klýbqa at izin salatyndar az emes. Mektepte jap-jaqsy sport zal jumys istep tur. Aýyl jastary jumystan qoldary qalt etkende osy jerde sportpen aınalysyp, densaýlyǵyn shyńdaıdy. Dál irgede balalardyń oıyn alańy.
Eń bastysy, turaqty jumys bar. Aýyldyq okrýg ákimi Medet Aqmaǵanbetovtiń aıtýyna qaraǵanda, aýyldaǵy úsh sharýa qojalyǵy men «Qanaı bı-1» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi 10 myń gektar egistik alqapqa dándi daqyldar egip, el ıgiligin molaıtýǵa úles qosyp júr. At shaptyrym jerde Kishi Túkti orman sharýashylyǵy.
– Aýylda bos júrgen adam joq. Keıbireýler tipti eki jerde jumys isteıdi. Tórt túlik maldyń súmesimen kún kórip otyrǵandar da jetkilikti. Ishimdikten bas tartqaly urlyq-qarlyq sap tyıylǵan. Shańyraqtyń shaıqalýy da sırek. Salamatty ómir saltyna dendep engeli sybaǵamyz molaıyp-aq tur, – deıdi okrýg ákimi.
Surastyra kele, aýyl turǵyndaryn bul qadamǵa eshkimniń jetelemegenine kóz jetkizdik. El uıytqysy aqsaqaldar osylaı uıǵarǵan. Keleshegin oılaǵan kókórim jastar birden kelisken. Birlik bar jerde tirlik mindetti túrde bolady emes pe? Eńkeıgen kári men eńbektegen balaǵa deıin biraýyzdy bolǵan soń eshkim bura tartpaǵan. Ýchaskelik ınspektor, polısııa kapıtany Rýstam Oqapov salamatty aýyl sybaǵasyn saýsaǵyn búgip turyp sanap berdi. Aýyldaǵy barlyq otbasy baqýatty, keıingi jyldary eshbir qylmys tirkelmegen, polısııa esebinde turatyn balalar joq.
– Kóptegen turmystyq qylmystyń ishimdik saldarynan bolatyny jasyryn emes qoı. Zalaly kópke tıip jatady. Oılanbaı istegen soń opyq jep, temir tordyń ar jaǵyna túsetinder de boldy. Endi mine, «Zııaly qaýym» baǵdarlamasyna oraı ıgilikti is qolǵa alynyp jatyr. Polısııa qyzmetkerleri qoǵammen, jergilikti bılikpen nátıjeli jumys istep keledi, – deıdi Zerendi aýdandyq polısııa bólimi bastyǵynyń orynbasary Bahtııar Chokparov.
Onyń aıtýyna qaraǵanda, bastamany barsha jurt qoldaǵan. Osy aýdannyń ózinde 11 aýyl ishimdikten bas tartyp otyr. Jalpy, jurttyń jaqsy isti qoldap, ónege alyp, jaman ádetten arylýy tutas qoǵamdy dert sheńgelinen alyp shyǵý degen sóz.
Osy aýyl turǵyndarynyń biri Jibek Mahambetova – úsh bala tárbıelep otyrǵan ana. Ol úıdiń dastarqanyna ishimdik qoıylǵan emes. Jibektiń aıtýyna qaraǵanda, aýyl dúkeninde ishimdik satý toqtatylyp, jastar jaǵy úlkenderdiń aqylyn tyńdap, kókirek kózderin tazalap, salamatty jolǵa túskeli el ishine bereke kirip qalǵan.
– Erterekte ara-tura kezdesýshi edi. Kórshi-qolań soǵan júz shaıysyp qalýshy edik. Endi bári sabasyna tústi. Turǵyndardyń qaı-qaısysy bolsyn adal eńbek etýge qushtar, – deıdi ol.
Aýyldaǵy dúkenniń ıesi Saltanat Sákenovanyń aıtýyna qaraǵanda, ishimdik satpasa da tabysy kemigen joq. Tutynýshylar sharýashylyq zattaryn, azyq-túlikterin alyp jatyr.
Osy arada salamatty ómir saltyn nasıhattap, jaman ádettiń aldyn alý jolyndaǵy jumysty júıeli júrgizip, el ishindegi jaqsy isterdiń uıytqysy bolyp júrgenderdiń biri – jergilikti meshittiń ımamy Rýslan Imanbaev. Ala jipten attamaıtyn aýyl turǵyndary ımandylyq pen adamgershiliktiń, kisilik pen kishiliktiń, parasattyń paıymyn dendep sińirip keledi.
Aýylda sheshimin tabýdy tilep turǵan máseleler de bar. Onyń biri – jol jaıy. Jergilikti turǵyndar jyl saıyn ózderi jóndep alýǵa tyrysqanymen, shamalary jetpeı júr. «Kóp túkirse – kól» degen emes pe, jaqsy aýylǵa jetkizetin jol da jóndeler. Jazda mektep janynda jańa balalar alańy salynbaq, qurylysyna 17 mln teńge qarajat bólinip te qoıypty.
Kereǵar dúnıe kesiri
Ishimdiktiń saldarynan bolatyn qylmys bizdiń óńirde elimizdegi ortasha kórsetkishten kóp eken. Tıisti organdardyń sarapshylary munyń bir sebebi alkogoldi ishimdikterdi satý kezindegi zańbuzýshylyqtyń kóptiginen dep boljaıdy. Taıaýda osy másele kásipkerlerdiń óńirlik palatasynda kóterildi. Oblys prokýrorynyń orynbasary Marat Baqtybekulynyń aıtýyna qaraǵanda, óńirde ár jyl saıyn 600-den asa qylmys ishimdiktiń kesirinen tirkeledi eken.
– Qylmystyq is materıaldaryn saraptasańyz, «túnde dúkenge bardym, ishimdik satyp aldym, qylmystyq oqıǵaǵa uryndym» deıtin túsiniktemeden kóz súrinedi. Árıne, ishimdik ishý qylmyskerdi aqtaı almaıdy, jaýapkershilik júgin de jeńildetpeıdi, – deıdi ol.
Oblystyq prokýratýranyń aǵa prokýrory Aıym Altaı usynǵan derekke kóz salsańyz, kereǵar dúnıeniń kesiri kóz aldyńyzda qylań beredi. Aǵa prokýrordyń málimdeýinshe, óńirde 3 200 dúkenniń alkogoldi ishimdik satýǵa ruqsat beretin lısenzııasy bar. Tek bıyldyń ózinde zańsyz ishimdik satqan 289 kásipker jaýapqa tartylǵan. Olardyń 200-ge jýyǵyna belgilengen merzimnen tys ishimdik satqanyna aıyppul salynǵan. Áıtse de, paıda kózdegender aıyppuldan aıylyn tartar emes. 28-i qaıtadan zańbuzýshylyqqa barǵan.
– Bir kúnniń ishinde saǵat 21.00-den 21.15-ke deıin 22 bıznes nysany zań buzǵan. Satýshylardyń nazar aýdarmaýy, zeıin qoımaýy degen tárizdi syltaýlar jaýapkershilik júgin jeńildete almaıdy, – deıdi Aıym Altaı.
Onyń aıtýynsha, túıtkildi máseleniń túıinin sheshýdiń joly – túngi ýaqytta ishimdik satýdyń aldyn alý úshin kassalyq apparattardy belgilengen ýaqyttan keıin buǵattap, tekseris talabyn kúsheıte túsý.
Ishimdik saldarynan bolatyn kesirli kórinistiń tym etek alyp jatqany jóninde Oblystyq polısııa departamenti Qoǵamdyq qaýipsizdik basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Erbolat Qusaıynovtyń pikirinshe, táýlik boıy jumys isteıtin dúkenderdiń bul taraptaǵy «úlesi zor». Ishimdiktiń saldarynan bolatyn qylmystyq áreketterdiń basym kópshiligi túngi ýaqytta tirkeledi. Kóshedegi qylmystyń 40 paıyzǵa jýyǵy – ishimdiktiń kesirinen. Mundaı qylmystar óńirdiń Kókshetaý, Stepnogorsk, Qosshy qalalary men Atbasar jáne Býrabaı aýdandarynda jıi kezdesedi. Aýyr jáne óte aýyr qylmystardyń 70 paıyzǵa jýyǵy osy eldi mekenderde bolǵan.
Býrabaı aýdanyndaǵy egde áıeldiń erekshe qatygezdikpen óltirilgeni mysalǵa keltirildi. Qylmysker tún ishinde eki ret ishimdik satyp alǵan. Dál osyndaı qandy oqıǵa Balkashıno selosynda da boldy.
– О́tken jyly kóńil kóteretin oryndardan 800-den asa shaqyrtý tústi. Osyndaı oqıǵalardy saraptaı otyryp, polısııa qyzmetkerleri jeke bıznestiń kúzetshisine aınalyp bara jatqanyn ashyq aıtýymyz kerek. Eń jamany – ashy sýǵa aýyz salǵan jastardyń qatary kóp. Bul másele qoǵamdy oılandyrýy kerek, – dedi E.Qusaıynov.
Qazir kóp kásipker ózderiniń saýda núktelerine aqyldy júıeni engizgeli otyr. Osy ýaqytqa deıin áı deıtin áje, qoı deıtin qoja bolmaǵandyqtan, aýa jaıylyp ketken aǵaıyn tizginin tartsa deısiz. Kásipkerler palatasynda ótken jıynda kóterilgen máseleler óte ózekti. Ishimdik máselesi kásipkerlerdi de alańdatyp otyr. Endigi maqsat – kóp bolyp kórineý kózge kóbeıip bara jatqan keleńsiz kórinisti joıý.
Aqmola oblysy
