Atap aıtqanda, Konstıtýsııada Qazaqstanda jergilikti memlekettik basqarý men ózin-ózi basqarý tanylatyny jáne oǵan kepildik beriletini naqty kórsetilgen. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óńirlik ekonomıka men bıýdjet saıasatyna birneshe ret nazar aýdardy, óıtkeni dál osy salada búginde jınaqtalǵan júıelik teńgerimsizdikter barynsha aıqyn kórinedi. Qazirgi kezde jınaqtalǵan júıelik problemalar aıqyn kórinetin Aımaqtyq ekonomıka jáne bıýdjettik saıasat týraly áńgime erekshe ózekti bolyp otyr.
Sońǵy jyldary negizgi nazar makroekonomıkalyq kórsetkishterge aýdarylyp keldi. Alaıda, jalpyulttyq ádemi statıstıkalyq kórsetkishterdiń tasasynda óńirlerdegi naqty jaǵdaı nazardan tys qaldy. Elimizde búginde óńirlik ekonomıkalyq saıasattyń tolyqqandy mektebi qalyptaspaǵanyn aıtýǵa bolady.
Qarjy resýrstarynyń basym bóligi respýblıkalyq bıýdjette shoǵyrlanǵan. Sonyń saldarynan oblys ákimderi óz óńirlerine transfertter alý úshin elordaǵa jıi kelip, qarjy suraýǵa májbúr. Mundaı model damýdy yntalandyrýdyń ornyna táýeldilikti qalyptastyrady. Qazir respýblıkalyq bıýdjettiń donorlary nebári úsh óńir ǵana – Astana, Almaty jáne Atyraý oblysy. Qalǵan óńirler dotasııalyq kúıinde qalyp otyr. Tabystyń mundaı shoǵyrlanýy ýaqyt óte kele kúsheıe túsetin teńgerimsizdikke alyp keledi.
Bul másele oblystar deńgeıinde de qaıtalanady. О́ńirlerdiń ishinde oblystyq mańyzy bar qalalar donorǵa aınalsa, aýdan ortalyqtarynyń basym bóligi dotasııalyq kúıinde qalady. Osylaısha ortalyqqa táýeldilik modeli óńirlik deńgeıde de qaıtalanady. Mundaı jaǵdaıda ákimder keıde óz óńiriniń ekonomıkalyq bazasyn damytýǵa qaraǵanda, Úkimetpen jaqsy qarym-qatynasty saqtaýǵa kóbirek múddeli bolady. Ortalyqpen baılanysy myqty bolǵan saıyn qarjy da kóbirek bólinedi. Nátıjesinde ekonomıkalyq básekelestik ákimshilik resýrspen almastyrylady.
Búginde kóptegen óńirlerde basqarýdyń qosarlanǵan júıesi qalyptasqan. Bir jaǵynan, oblys ákimdigi qurylymyna kiretin basqarmalar jumys isteıdi. Ekinshi jaǵynan, respýblıkalyq komıtetter men mınıstrlikterge tikeleı baǵynatyn aýmaqtyq bólimsheler bar. Formaldy turǵydan olardyń mártebesi ártúrli bolǵanymen, is júzinde olar bir salada – ekologııa, jer qatynastary, aýyl sharýashylyǵy jáne ózge de baǵyttarda qatar qyzmet atqarady. Nátıjesinde basqarýdyń parallel vertıkali qalyptasady. Bir qurylym memlekettik saıasatty iske asyrýmen aınalyssa, ekinshisi baqylaý jáne retteý fýnksııalaryn oryndaıdy.
Alaıda, tájirıbede bul qurylymdardyń ókilettikteri jıi qıylysyp jatady. Sonyń saldarynan kelisý rásimderi kóbeıip, qaıtalanatyn tekserýler bolady, al jaýapkershilik aıqyn bolmaı qalady. Nátıjesinde naqty nátıjege kim jaýap beretini túsiniksiz kúıde qalady: oblys ákimdigi me, álde respýblıkalyq vedomstvo ma. Mundaı model jergilikti deńgeıdegi basqarý tıimdiligin tómendetedi. О́ıtkeni óńirlik bılik keı jaǵdaıda tolyq ókilettikke ıe bolmasa da, turǵyndar barlyq suraqtar men shaǵymdardy eń aldymen solarǵa baǵyttaıdy. Muny qarapaıym mysaldan da kórýge bolady. Alys aýyldaǵy mektepte qandaı da bir tótenshe jaǵdaı bolsa, qoǵam birden «mınıstr qaıda qarap otyr?» degen suraq qoıady. Al, mınıstr ol aýyldyń qaı jerde ornalasqanyn da bilmeýi múmkin. Jergilikti jerde jaýapty adamdardan suraýdyń ornyna nazar ortalyqqa aýysady. Nátıjesinde ákimderdiń róli ekinshi orynǵa yǵystyrylady. Mundaı júıe yńǵaıly – jaýapkershilikti bólisýge nemese bireýge júkteýge bolady. Biraq tıimdi basqarý úshin bul qaýipti. О́ıtkeni, fýnksııalar bólingen saıyn jaýapkershilik te bulyńǵyrlana túsedi: ortalyq baqylap otyrady, oblys iske asyrady, al túpki nátıje naqty eshkimge tıesili bolmaı qalady. Ortalyq pen óńirler arasyndaǵy ókilettikterdi – ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan – naqty bólý oblys basshylarynyń jeke jaýapkershiligin kúsheıtedi. Retteý, baqylaý jáne baǵdarlamalardy iske asyrý bir basqarý júıesinde shoǵyrlanǵan kezde «bul basqa organnyń quzyreti» degen syltaýlar joıylady, óńirdegi jaǵdaıǵa kim jaýapty ekeni aıqyn bolady.
О́ńirlerdiń damýy men ákimderdiń jaýapkershiligin arttyrý maqsatynda basqarýshylyq jáne baqylaýshylyq fýnksııalardy oblys deńgeıine berý máselesin qarastyrý qajet. О́kilettikterdi tolyqtaı oblys ákimdigine berý birtutas basqarý júıesin qalyptastyrýǵa, qaıtalanatyn qurylymdardy joıýǵa jáne óńir basshylarynyń jeke jaýapkershiligin kúsheıtýge múmkindik beredi.
Mundaı jaǵdaıda óńir basshysy «respýblıkalyq quzyret» degen ýájge súıene almaıdy. Kerisinshe, ol strategııadan bastap nátıjeni baqylaýǵa deıingi barlyq kezeń úshin tolyq jaýapty bolady, al bul óz kezeginde basqarýdyń tıimdiligin arttyrady.
Sonymen qatar óńirlerde kásipkerlik áleýet óte joǵary. Kóptegen oblys jáne aýdan ortalyqtarynda jer alyp, óndiris ashyp, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa daıyn kásipkerler bar. Alaıda bıýrokratııalyq kedergiler men júıeli qoldaýdyń jetkiliksizdigi bul úderisterdi tejeıdi. Eger ákimderge naqty KPI – mysaly, dotasııalyq mártebeden shyǵý, salyq túsimderin arttyrý, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, ınvestısııa tartý – belgilense, jaǵdaı túbegeıli ózgerýi múmkin. Aldaǵy bir-eki jyl ishinde sýbsıdııalarǵa táýeldilikti azaıtý mindeti qoıylsa, ákimderdiń ózi ınvestor izdeýge jáne jańa óndirister ashýǵa múddeli bolar edi.
Digital Nauryz: О́ńirlerde JI boıynsha oqytý is-sharalary ótedi
Búginde keıbir aqparattyq portaldar ákimderdiń qyzmetin salystyryp, túrli reıtıngter jarııalap jatatynyn jıi kóremiz. Alaıda mundaı baǵalaýlar qanshalyqty ádil degen suraq týyndaıdy. О́ıtkeni óńirlerdiń ekonomıkalyq jaǵdaıy bastapqydan ártúrli. Qazirgi tańda respýblıkalyq bıýdjetke donor bolyp otyrǵan nebári úsh óńir ǵana bar, al oblystardyń basym bóligi dotasııalyq kúıinde qalyp otyr. Sondyqtan olardyń bastapqy múmkindikterin eskermeı, bárin birdeı ólshemmen salystyrý tolyq obektıvti bola bermeıdi. Onyń ústine tıimdiliktiń basty kórsetkishi bólingen qarajatty ıgerý emes, óńirdiń óz tabys kózin qalyptastyrý qabileti bolýy tıis. «Memlekettik aqsha degen bolmaıdy, ol – salyq tóleýshilerdiń aqshasy» dep kezinde Margaret Tetcher aıtqan bolatyn. Bul sózder óńirlik basqarý jaǵdaıynda erekshe mánge ıe. Bıýdjettegi árbir teńge – azamattar men bıznestiń eńbeginiń nátıjesi. Sondyqtan bıliktiń basty mindeti qarajatty jaı ǵana ıgerý emes, ony tıimdi paıdalanyp, óndiris, jumyspen qamtý jáne kásipkerlik arqyly ekonomıkaǵa qaıta qaıtarý.
Ákimderdiń qyzmetin baǵalaý naqty ári ólshenetin kórsetkishterge negizdelýi tıis. Olar bıýdjet qarajatyn formaldy ıgerýdi emes, óńirdiń naqty ekonomıkalyq damýyn kórsetýi kerek. Eń aldymen negizgi krıterıılerdiń biri – tirkelgen jáne naqty jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany. Munda tek kásiporyndardyń tirkelý statıstıkasy emes, naqty jumys istep, jańa jumys oryndaryn ashyp, salyq bazasyn qalyptastyryp otyrǵan kompanııalardyń sany mańyzdy. Shaǵyn jáne orta bıznestiń ósýi – óńir ekonomıkasynyń saýlyǵyn kórsetetin basty ındıkator.
Ekinshi mańyzdy kórsetkish – tarıftik saıasattyń dınamıkasy. О́ńirde kommýnaldyq jáne basqa da qyzmetter tarıfteriniń negizsiz ósýine jol berilgen-berilmegenin taldaý qajet. Ekonomıkalyq damý halyq pen bızneske shamadan tys júkteme túsirmeýi tıis. Teńgerimdi tarıftik saıasat bıliktiń saýatty basqarýyn jáne áleýmettik jaýapkershiligin kórsetedi.
Sonymen qatar jumyspen qamtý deńgeıine erekshe nazar aýdarý qajet. Jumyssyzdyqtyń tómendeýi – óńirlik ekonomıkalyq saıasattyń tıimdiliginiń tikeleı kórsetkishi. Jańa jumys oryndary neǵurlym kóp ashylǵan saıyn, óńir soǵurlym turaqty damıdy jáne halyqtyń ómir súrý deńgeıi artady.
Mańyzdy krıterıılerdiń biri – munaı-gaz sektorynan tys óndiris kóleminiń ósýi. Munaı men gaz – negizinen respýblıkalyq deńgeıdegi saıasat pen iri ulttyq jobalardyń salasy. Al óńirlik bıliktiń negizgi mindeti – bazalyq salalardy damytý: aýyl sharýashylyǵy, mashına jasaý, qurylys ındýstrııasy, qaıta óńdeý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý jáne t.b. Dıversıfıkasııalanǵan ekonomıka ǵana óńirdi syrtqy ekonomıkalyq ózgeristerge tózimdi etedi.
Taǵy bir mańyzdy kórsetkish – tartylǵan ınvestısııalar kólemi jáne naqty iske qosylǵan óndiristerdiń sany. Munda qol qoıylǵan memorandýmdar nemese jarııalanǵan jobalar emes, shyn máninde iske qosylyp, ónim shyǵaryp, jumys oryndaryn ashqan kásiporyndar týraly sóz bolyp otyr. Investısııalar naqty ekonomıkalyq nátıje berýi tıis, tek jospar deńgeıinde qalyp qoımaýy kerek. Osyndaı krıterııler ákimderdiń jumysyn óńir ekonomıkasy men turǵyndardyń ómirinde kórinis tabatyn naqty nátıjeler arqyly ádil baǵalaýǵa múmkindik beredi.
Bul másele aýdan ákimderin saılaý júıesine de qatysty. Eger aýdan ákimi qarjy bólý jónindegi sheshimderde oblys basshylyǵyna tolyq táýeldi bolsa, ol shynaıy derbes bola almaıdy. Kóbinese oblys ákiminiń jumysy oblys ortalyǵynyń jaǵdaıymen baǵalanady. Alaıda ortalyq qalany abattandyrý eń aldymen qala ákiminiń jaýapkershiligine jatady. Al aýdandardaǵy ınfraqurylym ózgerissiz qalýy múmkin. Sondyqtan baǵalaý búkil oblys aýmaǵyn qamtıtyn keshendi sıpatta bolýy tıis.
Oblys ákiminiń negizgi mindeti – qarajatty jaı ǵana bólý emes, óńirdiń tabys bazasyn qalyptastyrý. Bul shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, ónerkásipti órkendetý, aýyl sharýashylyǵyn qoldaý, jańa jumys oryndaryn ashý jáne ınvestısııalar tartý arqyly júzege asýy kerek. О́ńirler dotasııalyq sanattan donorlyq deńgeıge kóshýge umtylýy tıis. Eger basqarý júıesi belgili bir merzim ishinde óńirdiń dotasııaǵa táýeldiligin azaıtyp, ózin-ózi qamtamasyz etýge shyǵýyn talap etetindeı bolyp qurylsa, bul ekonomıkalyq ósýdiń qýatty yntalandyrýshysyna aınalady. Mundaı jaǵdaıda ákimshilik resýrs basty qural bolýdan qalady, onyń ornyna basqarýdyń tıimdiligi, básekege qabilettilik jáne ár óńirdiń naqty ekonomıkalyq damýy aldyńǵy qatarǵa shyǵady.
2026 jylǵy 15 naýryzda qabyldanǵan jańa Konstıtýsııa óńirlerdiń rólin kúsheıtý jáne jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý baǵytyn bekitedi. Alaıda, naqty nátıjelerge qol jetkizý úshin bul normalar óńirlerdiń qarjylyq táýelsizdigimen, ókilettikterdi naqty ajyratýmen jáne ekonomıkalyq damýǵa baǵdarlanýmen qamtamasyz etilýi tıis. Qasym-Jomart Toqaev «Kúshti óńirler – qýatty el» qaǵıdatyn 2022 jylǵy 1 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda memleket damýynyń strategııalyq baǵyty retinde atap ótken bolatyn. Búginde el aldynda óńirlerdi ekonomıkalyq ósýdiń tolyqqandy ortalyǵyna aınaldyratyn basqarý júıesin qalyptastyrý mindeti tur. Kúshti óńir – transfertti kóp alatyn óńir emes, jańa jumys oryndaryn ashyp, ınvestısııa tartyp, óz tabys bazasyn qalyptastyra alatyn óńir. О́kilettik pen jaýapkershilik ózara úılesip, basqarý tıimdiligi naqty nátıjelermen ólshengen jaǵdaıda ǵana onyń ıgiligin turǵyndar da, memleket te kóredi.
Derbes ári ekonomıkalyq turǵydan turaqty óńirlerdi damytý arqyly ǵana kúshti ári básekege qabiletti Qazaqstannyń berik negizi qalyptasady.
Rústem Bektrumov,
Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýtynyń etnomedıatory
