Qazaqstannyń alǵashqy Konstıtýsııasy 1926 jyly 18 aqpanda RKSFR-diń 1925 jylǵy Konstıtýsııasyn eskere otyryp qabyldandy. Ol kezde biz Reseı Federasııasy quramyndaǵy avtonomııalyq respýblıka edik. Al 1936 jyly 20 tamyzda Qazaqstan odaqtas respýblıka mártebesin ıelendi. 1937 jylǵy 26 naýryzda Qazaq KSR-niń kezekti Konstıtýsııasy qabyldandy. 125 bapty qamtyǵan bul qujatta KSRO Konstıtýsııasynyń 14-babynan tys QazKSR óziniń egemen quqyqtaryn tolyq saqtaı otyryp, memlekettik bılikti derbes júzege asyratyny málimdelgen. Ekonomıkalyq, saıası qorǵanys jelileri boıynsha ózara kómekti júzege asyrý maqsatynda ózge de teń quqyly respýblıkalarmen erikti birikkeni, QazKSR-niń aýmaǵy onyń kelisiminsiz ózgermeıtindigi, sot prosesiniń qazaq tilinde júrgiziletini t. b. s. s. kóptegen mańyzdy memlekettik-quqyqtyq qaǵıdalar bekigen.
Sodan 1978 jylǵy 20 sáýirde respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń kezekten tys VII sessııasynda 19 taraý, 173 baptan turatyn jańa Konstıtýsııa qabyldandy. Barsha bılik taptyq turǵydan jumysshy, sharýa jáne eńbekshi ıntellıgensııaǵa jikteletin halyqqa tıesili dep jarııalaǵan bul Konstıtýsııa memlekettik, kooperatıvtik-kolhozdyq jáne qoǵamdyq uıymdardyń menshigin ekonomıkalyq júıeniń negizi dep tanydy. 1990-jyldary osy Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgerister nátıjesinde atqarýshy jáne ókim etýshi bıliktiń basshysy retinde Prezıdent laýazymy bekitildi. Mınıstrler Keńesi Mınıstrler Kabıneti bolyp, El Qazaqstan Respýblıkasy dep atalatyn boldy. Odan ári táýelsizdiktiń quqyqtyq negizin «Qazaq KSR Memlekettik egemendigi týraly» 1990 jylǵy 25 qazandaǵy Deklarasııa, 1991 jylǵy 16 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań saldy. Bulardy ázirleýdiń, qabyldaýdyń basy-qasynda zańger-ǵalymdar S.Zımanov, Ǵ.Saparǵalıev, S.Sartaev, M. Baımahanov, qoǵam qaıratkerleri Sh. Murtaza, M.Shahanov bolǵany málim. Sonda ózge ulttyń keıbir ókilderi qazaqtyń múddesin qoldap jatqanda, ózimizden shyqqan bazbireýler bóten minez kórsetti. Degenmen, atalǵan Deklarasııada qazaq halqynyń taǵdyryna jaýapkerlikti seziný, onyń ózindik mádenıeti men tilin qaıta jańǵyrtý men damytýǵa memlekettik qamqorlyq kórsetý qajettiligi respýblıkanyń mindeti retinde kórsetildi. Ulttyq memlekettikti saqtaý, qorǵaý jáne nyǵaıtý máseleleri alǵa qoıyldy. 1993 jylǵy 28 qańtarda Qazaqstannyń Joǵarǵy Keńesi IX sessııasynda táýelsiz eldiń tuńǵysh Konstıtýsııasyn qabyldady. Parlamenttik respýblıka úlgisi negizge alyndy. 4 bólik, 21 taraý, 131 bapta egemendik, memlekettiń táýelsizdigi, bılikti bólisý, qazaq tilin memlekettik til dep taný, Prezıdentti memleket basshysy dep taný jáne t. b. týraly qaǵıdalar bekidi. Sot júıesinde Joǵarǵy, Konstıtýsııalyq jáne Joǵary Arbıtrajdyq sottar kirdi. Árıne, eldiń táýelsizdigin, naryqtyq ekonomıka men demokratııalyq memlekettilikti qalyptastyrýǵa qajetti zańı negizderdi bekitken, qazaq parlamentarızminiń jarqyn betterin jazǵan bul Konstıtýsııanyń orny erek. Alaıda keshe ǵana totalıtarızm qursaýynda bolǵan qoǵam ashyq júıege erkin enýge áli daıyn emes edi. Qoǵam ótpeli kezeńniń qarama-qaıshylyqty ustanymdarynyń talqysynda turdy. Bılik júıesinde ókilettikterdi bólisý, quqyqtyq turǵydan memlekettiliktiń sıpaty, memlekettik til, azamattyq, ekonomıkada jerge menshik máseleleri daý-damaıǵa negiz boldy. Qoǵamda alǵa umtylýmen qatar, keritartpalar oryn aldy. Sanalýan kózqarastar talasy tolastamady. Ilgerileýshilik pen keritartpalyqtar shıeleniske tústi... Aqyry 1995 jylǵy 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda búgingi qoldanystaǵy Konstıtýsııa qabyldandy. 9 taraý, 98 bap. Oǵan úsh ret – 1998, 2007 jáne 2011 jyldar ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Prezıdenttiń, Senat pen Májilis depýtattarynyń merzimderi men ókilettikteri ózgerdi, proporsıonaldyq saılaý júıesi endi, Qazaqstan halqy Assambleıasy konstıtýsııalyq mártebege ıe boldy jáne ol kvota boıynsha óz ókilderin Májilis pen Senatqa jiberý quqyǵyna ıe boldy. Úkimet basshysyn taǵaıyndarda Prezıdent parlamenttik fraksııalarmen keńesýler ótkizý úrdisi jóninde, Premer-mınıstrdi Parlament bekitetini týraly erejeler endi. 2011 jyly Prezıdenttiń kezekten tys saılaýlaryn taǵaıyndaý men ótkizýdiń konstıtýsııalyq negizderi aıqyndaldy. Qazaqstan tarıhyndaǵy árbir Konstıtýsııanyń óz mıssııasy men atqarǵan qyzmeti boldy. Árqaısysynyń óz orny, ózindik boıaýy bar. Ishki-syrtqy alýan túrli qysymdarǵa qaramastan elimizdiń abzal uldary qazaq múddesine qatysty irgeli degen máselelerde tastúıin uıymdasa bildi. Ultyma bolsyn degen oılarynyń ózegin búginge jetkize aldy. Áıtpese, 1926 jyly avtonomııa alý, 1936 jyly odaqtas mártebesin ıelený, 1978 jyly ózindik erekshelikterdi shamamyzǵa qaraı saqtap qalý, damytý, al 1993 jyly kommýnıstik totalıtarızm túnegin jaryp shyǵý ońaı bolmady. Qazirgi Konstıtýsııamyz tek solardyń ǵana emes, olardyń aldyndaǵy konstıtýsııalyq aqyl-oılardyń da tunyǵynan nár alǵan. Solardyń bastaýlaryndaǵy danalyq kózderinen sýarylǵan. О́ıtkeni, Konstıtýsııalyq quqyq belgili bir quqyqtyq ıdeıa negizinde qalyptasady. Qoǵamdaǵy saıası turaqtylyq, baıandylyq belgili bir oń ıdeıalardyń halyqqa tán bolýynan, ult qursaǵyn jaryp shyǵýynan, qoǵamnyń sol ıdeıalardy qoldaýynan deımiz. Osy turǵydan alǵanda elimizdiń Konstıtýsııasynyń bastaýlary tym áride jatqanyn este ustaýymyz kerek. Bolat SYZDYQ, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent. QARAǴANDY.
