Biletinder, Aýǵan soǵysynda Qabdolda Melqumov degen bir tamasha ári erjúrek, batyl da qaıratty adam qyzmet etken deıdi. Bilmeıtinder, onyń ózgeler sekildi qatardaǵy qarapaıym ınjener-mehanık bolǵandyǵyn ǵana aıtady. Biraq ol týraly taraǵan ańyzdarǵa qaraǵanda, ofıser Melqumov kezinde Aýǵanstan prezıdenti bolǵan Hafızýlla Ámındi taqtan taıdyrýǵa atsalysyp, onyń ornyna kelgen prezıdent Babrak Karmaldyń oqqaǵaryna aınalypty deıdi. Ondaı adam bolsa, bar bolǵan shyǵar. Alaıda, bir nárse aqıqat: oqıǵanyń tap osylaı órbigeni tarıhı shyndyq. Al aty ańyzǵa aınalǵan deıtin Melqumovtyń kim ekendigi týraly keıin «О́mir – kúres» atty derekti kitapta ashyq aıtyldy. Qazirgi kúni Melqumovty eshkim de izdemeıdi, oǵan hat ta jazbaıtyn kórinedi... Erligin eshkim eskermegeni me, qalaı? Álde belgisiz jan bolǵan Qabdolda umytyldy ma eken?
Sóz basy
Iá, talaı jandy jalmaǵan, talaıdy múgedek etip, talaı adamnyń janyn jaralaǵan Aýǵan soǵysy umytylmastaı tarıhta qaldy. Árıne, soǵystyń aty – soǵys. Aýǵan soǵysyn da jurttyń bári biledi. Biraq ony kópshilik Uly Otan soǵysymen salystyra almaıdy. Salystyrý da múmkin emes. О́ıtkeni, munda «men jaýmyn» dep kózge kórinip turatyndar bolǵan joq deıdi. Kimniń kim ekenin eshkim bilmeıdi. Dos pa, dushpan ba, ony tek myltyq atylǵanda ǵana biledi, biraq ol kezde bári kesh bolatyn. Kúndiz qarapaıym kóringen dıqanshynyń ketpeni túnde ajal sebetin qarýǵa aınalyp shyǵa keledi. Sondyqtan, munda aldymen jasyryn ajaldy aýyzdyqtaý úshin de jasyryn qyzmet etý asa qajet boldy. О́ıtkeni, keıin qansha ásker kirgizilse de olardyń kútpegen qaterden kóz ashpaýy ábden múmkin edi.
Bul oraıda KSRO basshylyǵy sol kezdegi Aýǵanstan jaıyn aldyn ala bilý úshin ol jaqqa áýeli naǵyz maman jansyzdardy attandyrýdy josparlady. Olardyń bári arnaıy uzaq daıyndyqtan ótip, kez kelgen tosyn jaǵdaıdan jol taýyp shyǵa alatyn bıik dárejege jetken sardarlar bolatyn. Al sol kezde, senseńiz de, senbeseńiz de osyndaı saıdyń tasyndaı iriktelgen irilerdiń basshysy KSRO-nyń MQQ kapıtany Qabdolda Eshenuly edi.
Árıne, bulaı dep erekshe atap aıtyp otyrǵanymyzdyń ózindik jóni bar. Keńes áskeri Aýǵanstanǵa 1979 jyldyń aıaǵynda engizilgeni belgili. Muzdaı qarýlanǵan ásker negizgi kúsh ekeni ras. Biraq ondaı alyp kúsh kózsiz áreket ete almaıtyny taǵy bar. Kimmen, qalaı, qaı tusta, ne úshin soǵysý kerektigin jetik bilý qajet. Bir sózben aıtqanda, Keńes áskeri kirgizilmesten buryn ondaǵy shynaıy ahýaldy jetik zertteıtin jáne qajetti jaǵdaıdy barynsha talapqa laıyqtaı alatyn adamdardyń alda júrgeni, qaýipsiz alań týǵyzǵany kerek. Olar, en aldymen, keńestik ókildikterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etip, jergilikti jerdiń naqty jaǵdaıyn anyqtaý men jedel baılanystardy retke keltirýleri tıis boldy. Bul kezde, ásirese, Aýǵanstannyń Ǵaznı aımaǵynda múlde adam túsinip bolmaıtyn alasapyran ýaqyt edi. Onda kóptegen banda uıymdary dıversııalyq jáne terrorıstik áreketterdi uıymdastyryp, partııa belsendilerin, sharýalardy, dárigerlerdi, áıteýir ne kerek, kózderine osy qalaı bolyp túsken beıbit jandardy atý, asýmen shekten shyqqan edi. Tipti, eshkimge esh zııany joq mektepter de, oǵan qosa elektr stansııalary da jarylyp jatty. Al bárinen buryn kópshilik jappaı paıdalanatyn aýyzsý kózderi ýlanyp, turǵyndarǵa asa qaýipti jaǵdaı týdy. Aıta berse, aıaq attap basqan saıyn kezdesetin mundaǵy qıyn ahýaldyń ushy-qıyry joq.
Mine, osyndaı kimniń kim ekenin aıyrý múmkin emes, jergilikti turǵyndar úshin «baıtal túgil, bas qaıǵy» bolyp jatqan shaqta keńestik barlaýshylar aldyna úlken mindet qoıyldy. Bir qaraǵanda ondaı mindetterdi oryndaýdyń esh qısyny joqtaı kórinetin. Ne úshin? Kim úshin? Qandaı maqsatpen? Alaıda, ózgelerge jumbaq bolyp kóringen amaldar syry barlaýshylarǵa túsinikti edi. Al negizgi mindet aıqyn bolǵanda, ony oryndaý joldary da ashyla túsetindigi sózsiz. Barlaýshy bárin bilýge tıis. Áıtpese, ol kózdelgen maqsattyń oryndalýy úshin qajetti málimetterdi naqty ekshep ala almaıdy jáne soǵan saı tıisti áreket te ete almaıdy. Sondyqtan, barlaýshylardyń ózgelerden artyqshylyǵy da, basymdylyǵy da naqty jaǵdaıdyń syryn anyq bilýinde jatyr deımiz.
Daıyndyq
Osyndaı asa astarly oıdy júzege asyrý maqsatyn qamtamasyz ete alatyn arnaıy toptar jasaqtaýda kadrlardyń da aıryqsha tańdalǵany jasyryn emes. Biraq barlaýshy da adam. Adam balasyna pendeshilikten aıyryla qoıý da qıyn. Demek, osy jaǵdaı da qatań eskerilgendikten sonaý 1980-jyly Qazaqstannyń Memlekettik qaýipsizdik komıtetinde asa mańyzdy mindetti atqaratyn, joǵaryda aıtqanymyzdaı, arnaýly «Altaı» komandasy quryldy. Oǵan erekshe de, basty tapsyrma retinde – Aýǵanstanǵa attaný júkteldi. Al ol kezde Aýǵan jerinde ne bolyp jatqany belgili. Soǵan oraı eldiń sol kezdegi jaǵdaıyn Qabdoldadan artyq basqa bireý bile qoımaıtyn bolyp shyqty. Sebebi, ol sol kezge deıin Aýǵan jerinde bir emes, eki márte bolyp qaıtqan edi. Demek, asa astyrtyn tapsyrmany KSRO basshylyǵy kútkendegideı oryndaı alatyn Qabdoldadan asatyn adam joq. Onyń bilimi de, kúsh-qýaty men dene qaırattylyǵy da, tynshylyq daıyndyǵy men tájirıbesi de talapqa saı keldi. Osy artyqshylyqtardy tap basyp, aıyra bilgen basshylyq Aýǵan jerindegi qupııa tapsyrmany oryndaýǵa barlaýshy Qabdolda Eshenulyn jetekshi etip jiberdi.
Qaırattylyq demekshi, bul toptyń qaıda baratyny jáne onda ne atqaratyny, soǵan saı olardy qandaı qaýip-qater kútip turǵandyǵy beseneden belgili edi. О́mir men ajaldyń ortasynan jol taýyp shyǵa almasa – ózderine sert, daıyndyqtary osal tússe – ortalyqqa sert degendeı, ne ólim, ne ómir dep emes, tapsyrmany aman oryndap shyǵa alatyndaryna bek sendi. Sebebi, dene kúsh daıyndyǵy óte joǵary boldy. Jansyz retinde jaýdyń maqsatyn, oıyn anyqtaý, daıyndalyp jatqan terakt týraly bilip, onyń aldyn alý, sosyn ol aqparattardy aman-esen jetkizý jolynda meıli, qandaı kedergiler shyqpasyn, múmkin bolsa aınalyp, bolmasa qaq jaryp ótý qajet. Urysta ólmeý de úlken óner. Sonshama qıyndyqpen qupııa málimetterdi boıyna jıyp alyp, biraq ony tıisti jerine jetkize almasa, barlaýshynyń ne qundylyǵy bar? Mine, naǵyz barlaýshyny basqalardan aıryqsha aıqyndaıtyn aıyrmashylyq amaldarynyń artyqshylyǵy osynda.
Sondyqtan, urysta turys joq: oń kelgenin ońynan, sol kelgenin solynan jaıratyp júre berý kerek. Osy maqsatty toptyń ár múshesi oıdaǵydaı oryndaı alýy úshin olar en joǵary daıyndyqtan ótkizildi. Alǵashqyda topqa tańdalǵan jigitter arnaıy deneshynyqtyrý, áýe-desanttyq jáne taýly daıyndyq pen soǵys qımyldary jattyǵýlarynan ótip, qoıan-qoltyq urystyń nebir túrin meńgerdi. Barlaýshylar osyndaı kóptegen túrli jattyqtyrýlardan keıin ózderiniń belgili deńgeıge jetkenderin sezingende tula boılaryna bir senimdilik te paıda boldy. Kózdegenin qalt jibermeıtin, urǵanyn sileıtip túsiretin, qashqany qutyla almaıtyn, sen tur, men ataıyn deıtin qarýly sarbazdar, qajetti daıyndyqtyń bárinen ótedi. Olar topografııany da, mına qoıyp jarýdy da, ártúrli kólikterdi júrgizýdi de, júreginiń soǵysyn estirtpeı nebir ǵımarattarǵa enýdi de, kórgenin qaǵazǵa qaltqysyz túsirip berýdi de, sýda balyqsha júzip, qabaqtan qarǵyp qalyqtap, jerde elestep júrýdi de meńgerip aldy.
Biraq barlaýshy til bilmese eshteńe barlaı almaıtyny taǵy belgili. О́ıtkeni, Qabdolda bastaǵan topqa, eń aldymen, jergilikti turǵyndarmen til tabysyp, olardyń arasynda úgit-nasıhat jumystaryn júrgizý jáne túkpirdegi qyshlaqtarda tártip ornatý kerek edi. Al muny til bilmeı oryndaý múmkin be? Árıne, joq. Sondyqtan til bilgenniń órisi keń dep, olar bul mindetti de ıgerdi. Bir sózben aıtqanda, Qabdolda jigitterdi arnaıy daıyndyq kezinde olardyń bilýge, meńgerýge tıisti barlyq jaılarǵa asa muqııat ta jaýapty qaraýyn talap etti. Tipti, usaq qoı deıtin máselelerge deıin esh nárse nazardan tys qalmady. О́ıtkeni, soǵysta kez kelgen eleýsiz is ajal ákelýi múmkin. Al toptyń bir múshesiniń qatardan shyǵýy jedel tapsyrmanyń oryndalmaýyna soqtyrýy ábden kádik. Endeshe, toptaǵy ár barlaýshy ózin bólek retinde emes, bir deneniń múshesindeı sezine bilýleri kerek. Sonda ǵana olar bir judyryqtaı jumyla áreket ete alady, deıdi Qabdolda Eshenuly.
Qaterli sátter
Sóziniń rastyǵyn dáleldeý úshin Qabdolda jandy mysal da keltirip berdi. Máselen, sol 1980-jyly bular Ǵaznı aımaǵy gýbernatorynyń ótinishi boıynsha jergilikti belsendilermen birge túkpirdegi qyshlaqqa atanady. Taý shatqalynda bulardyń kolonnasyn baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan dushpandar kútip tur eken. Oq qardaı boraıdy. Birden kolonnany bastap kele jatqan kóliktiń júrgizýshisi oqqa ushty. Tar shatqalda aınalar oryn joq. Endi, sál keshikse tabada qýyrylar balyqtaı ottyń ortasynda qalmaq. Dushpandarǵa asyqpaı kózdep atýǵa qolaıly jer. Mine, osyndaı sát daǵdaratyn ýaqyt emes. Adamnyń daıyndyq áreketine saı oılanbastan qımyldaıtyn kez. Sol aıtqandaı bronetransporterden atyp shyqqan barlaýshy T.Boqajanov jaýdyń jaýdyrǵan oǵynyń astynda quıyndaı ushyp baryp, toqtap qalǵan bastapqy kólikke jetti. Kózdi ashyp, jumǵansha kólikke otyryp, ony tar shatqaldan alyp shyqty. Izinshe qalǵan kólikter de barynsha tez qozǵalyp, qaýipsiz tusqa ıek artty. Sóıtip, qas pen kózdiń arasynda iske asqan batyldyq pen shapshańdyq arqasynda birneshe adamy bar kolonna jaý qursaýynan aman qaldy.
Alǵashqyda Qabdolda qyzmet etken «Zenıt» otrıady Kabýldan oryn tepti. Ondaǵy aýyr jaǵdaı adam aıtsa sengisiz edi. Jaýlasqan toptar bir-birimen qyrqysyp, jaǵa jyrtysyp, tipti, birin-biri jep qoıýǵa ázir turdy. Al KSRO MQK basshylyǵy jáne ózi ǵana biletin negizgi tapsyrmany oryndaý úshin Qabdolda árli-berli júrip, tynym tappaıtyn. Onyń qasyndaǵy joldastary da bári birdeı azııalyq ulttan edi. Sonda qaladaǵy modjahedterdiń bári qoldaryna Kalashnıkov avtomatyn ustap júretin deıdi ol. Modjahedterge, eger sál kúdiktense: «Dresh! – Atamyn!» dep aıqaı salý jáne artynsha shúrippeni basyp qalý túk emes kórinedi. Mine, osyndaı bir jaǵdaıda Qabdolda bastaǵan top qalanyń syrtyna shyǵady. Endi qalaǵa qaıtar kezde dúnıe astan-kesten bolyp sala beredi. Sóıtse, bir áskerı garnızonda búlik shyǵypty. Bular qalaǵa kire beriste olardy toqtatyp, teksere bastaıdy. Kez kelgen adamnyń qujatyn tekserý degen tek betperde: eger ol kúdik týdyrsa, shetke alyp shyǵady da atyp tastaıdy. Adam joq bolsa, problema da joq degen sekildi, bul máseleni tez sheshýdiń eń qarapaıym amaly bolatyn.
Sondaı bir asa qaýipti jaǵdaıdyń týǵandyǵyn Qabdolda ishteı sezdi. Iá, onyń ózinde eshqandaı qujat joq edi. Alaıda, bular júrer aldynda komandırdiń saıası máseleler jónindegi orynbasary V.Glotov óziniń jeke kýáligin oǵan bergen bolatyn. Al ol kýálikti posttaǵy aýǵan áskerıleri kórer bolsa, mámilege kelip jatpaıtyndyǵy belgili. Qabdolda bul qujattyń ózine ne úshin qajet bolýy múmkin ekenin o basta-aq túsinbegen. О́ıtkeni, ondaǵy sýret myń ret qarasań da buǵan múlde uqsamaıdy ǵoı. Degenmen, qaltasyna salyp alǵan bolatyn. Endi postta kúdigi rasqa aınalyp, «Dresh! – Atamyn!» degen tula boıdy titirkenter ámirli úndi estigende jedel qımyldamasa kesh qalatynyn anyq sezdi. Kólikten shyqpastan bóten kýálikti sarbazdyń tumsyǵyna taqap óte senimdi túrde: «Shýravı! – Keńestikpiz!» dep qabaǵyn túıe aıqaı saldy. Ana sarbaz qolyna qujatty alyp qaramaq túgil, qarýynan qos qolyn ajyrata almaı qalyp, keri shegindi. Sóıtip, bótenniń qujatyn kórsetken qazaq barlaýshysy shuǵyl áreket etýiniń arqasynda bolýy múmkin qaýipti jaǵdaıdyń aldyn aldy. Árıne, qandaı qaýipke bolsa da aldyn ala daıyn júretin kóliktegi qalǵan sardarlar da qarýlarynyń shúrippesine suq saýsaǵyn tıgizip turǵan. Ábúıir bolǵanda, bul joly keleńsizdik qantógiske ulaspaı qaldy.
Shabýyl
Aqyry Qabdolda Eshenuly úshin negizgi tapsyrmany oryndaıtyn da ýaqyt kelip jetti. Bul endi, árıne, tapsyrmanyń tapsyrmasy bolatyn. Mańyzdylyǵy da, jaýaptylyǵy da óte joǵary edi. Ol tapsyrma – el prezıdenti Hafızýlla Ámın otyrǵan Táj Bek saraıyna basyp kirý. Bul tapsyrmany oryndaýǵa da Qabdolda jetik daıyndyqpen keldi. О́ıtkeni, kezinde ol da ózgeler sekildi bir kúnderi barlaýshy atanarmyn-aý dep oılaǵan joq. Ákesiniń jolyn qýyp, temirjolshy bolýdy ǵana qalady. Bul úmiti aqtalyp, sonaý Máskeý qalasyndaǵy Kólik ınjenerleri ınstıtýtyn oıdaǵydaı bitirip shyqty. Sóıtip, ol sol kezdegi Selınograd oblysyndaǵy Atbasar beketine jumysqa ornalasty. Ári salamatty ómir saltyn ustanyp, ári aǵylshyn tilin jetik biletin, ári sportpen shuǵyldanyp, ári qyzmetin oıdaǵydaı atqaryp júrgen oǵan bir kúni arnaıy qyzmettiń adamdary jolyqty. Siz sekildi jany da, ary da taza adamdar qoǵamǵa ádil qyzmet etýi úshin kerek dedi. Sondyqtan, onyń memlekettik qaýipsizdik qyzmeti qataryna qosylýyn qalady.
Biraq Memlekettik qaýipsizdik komıteti qataryna tolyqqandy qosylý úshin qaıta oqý kerek ekendigi belgili. Sondyqtan, ony KSRO MQK Máskeýdegi shet tilin biletin jedel qyzmetkerlerge arnalǵan Qyzyltýly joǵary mektepke eki jyldyq oqýǵa jiberdi. Rasynda, Qabdoldany mundaı oqýǵa taǵdyrdyń ózi tartqandaı edi. MQK arnaıy oqýyn bitirgen soń ol Selınograd oblysynda qyzmet atqarýǵa kirisken. Joǵaryda taǵdyrdyń jazýy dep beker aıtpaǵan shyǵarmyz. Eger oǵan taǵy da bir qolqa salynbaǵanda osy bir qyzmetinde qala berer me edi. 1978 jyldyń kúzinde ony Selınograd oblysy boıynsha MQK basqarmasyna shaqyrtyp aldy. Bul naǵyz synaqtyń ózi bolǵanyn Qabdolda keıin túsindi. Oǵan Stepnogor qalalyq MQK bólimine basshylyq laýazymǵa barýyna usynys bar ekeni, sonymen qatar, Máskeýden arnaıy qysqa kýrstyq oqýǵa laıyqty sardardy jiberý týraly telegramma bar ekenin aıtty. Ekeýiniń birin tańdaý erki ózine buıyrady. Qyzmetine adal kirisken ári shynaıy ádil eńbek etýge bekingen Qabdolda Stepnogordegi jyly kreslony tańdamaı, oqýǵa attanǵysy keletindigin bildirdi.
Mine, osylaısha Qabdolda ómirine barlaýshylyq qyzmetti máńgilikke qosaqtap aldy. Onyń sol kezde barǵan oqýy týraly MQK jumys istep júrgen jandardyń birqatary bilmeıtin de edi. Bul sol kezdegi halyqaralyq alasapyran jaǵdaıǵa baılanysty qupııa túrde shuǵyl ashylǵan jasyryn oqý orny bolatyn. Rasynda, onyń qandaı maqsatty kózdeıtinin eshkim bilgen emes. Syrttaı sardarlardyń bilimin jetildirý kýrsy dep atalǵanymen, onda soǵys, qajet bolsa beıbit kezeńde jaý tylynda arnaıy tapsyrmalardy oryndaıtyn top komandırlerin daıyndaý júrgizildi. О́ziniń maqsaty men máni bildirip turǵandaı, munda barlaýshylardyń barlaýshysy ǵana daıyndalatyn edi. Sóıtip, osy oqý ordasynda sen tur, men ataıyn deıtin saıdyń tasyndaı iriktelgen jigitterden quralǵan alǵashqy «Zenıt» atty ataqty arnaıy bólimshe jasaqtaldy.
Onyń mindetine, joǵaryda aıtqanymyzdaı, Aýǵanstan prezıdenti saraıyn basyp alý júkteldi. Bul arnaıy operasııa «Shtorm-333» dep ataldy. Oǵan negizinen sardarlardyń bilimin jetildirý kýrsynyń ofıserleri qatysty. Olardyń barlyǵy da aýǵan kıimderin kıip, áýe desanty áskeriniń 9-rotasy jáne arnaıy maqsattaǵy batalon jaýyngerlerimen birge kúsh biriktirdi. Al Ámın saraıyn oǵan shyn berilgen dep sanalǵan eki myńǵa jýyq adam qorǵap turdy. Saraıǵa barar joldar saýytty áskerı tehnıkalarmen qorshalyp, aınala alaqanǵa salǵandaı anyq kóringendikten ushqan qus, jybyrlaǵan ań óte almaıtyn. Solardyń arasynan saraıǵa bir tar jol ǵana aparatyn. Onyń ózi oqtyn-oqtyn oqtyń astyna alynyp turatyn. Sondyqtan, ol jerge kózge túspeı barý, tipti, jaqyndaý múmkin emes edi. Sonda da bolsa Ámın eshkimge senbegen kórinedi. О́ziniń áskerine senbeýiniń saldarynan ózin taqtan taıdyrýdy maqsat etken Keńes Odaǵynan da kómek surapty. Osyny utymdy paıdalana bilgen barlaýshylar kómek kórsetemiz degen syńaımen resmı túrde saraıǵa enip, ózderine ne kerektiń bárin bilip alǵan.
Osynyń arqasynda Qabdolda joldastaryna qalaı, qaıtip shabýyl jasaý qajettigin ábden útir, núktesine deıin ejiktep elep, ekshep aldy. Aqyry saraıǵa shabýyl jasaıtyn ýaqyttyń sońǵy sekýndy soǵyldy. Sol-aq eken, úsh BTR birden yshqyna alǵa umtyldy. Jalǵyz tar jolǵa shyqqan birinshi BTR birden jalynǵa orandy. Ekinshi BTR kireberiske týra tartty. Saraıdaǵylar da salǵannan barynsha qarsylasyp baqty. Olar da ońaı jańǵaq emes ekendikterin kórsetti. Sonda, shyny kerek, alǵashqyda josparlanǵan shabýyl úzilip qalardaı kórindi. Biraq tap osy kezde «Zenıt» sardarlary men musylman batalony lap qoıǵanda urystyń beti ózgerip sala berdi. Nátıjesinde, Ámın saraıyn alý bar-joǵy 42 mınýtke ǵana sozyldy. Sóıtip, tamasha uıymdastyrylǵan shabýyl áskerı ǵylym tarıhyna endi.
Karmaldy kúzetý
Budan keıin «Zenıt» toby jańadan qaıta jasaqtalýyna baılanysty ózgertildi. Qabdolda Selınograd oblysyndaǵy MQK basqarmasyndaǵy burynǵy qyzmetine oraldy. Osymen tar jol, taıǵaq keshý toqtaǵan shyǵar dep alańsyz jumysyn isteýge endi bet burǵanda 1980 jyly ony qaıtadan Máskeýge shaqyrtty. Ony taǵy da Aýǵanstan kútip tur eken. Bul joly kezinde ózi joldastarymen qarýly shabýyl jasap, taqtan taıdyrǵan Ámınniń ornyna kelgen prezıdent Babrak Karmaldyń jeke qaýipsizdigin qamtamasyz etýi kerek boldy. Qanshalyqty qaýipti qyzmet bolsa da, Qabdolda muny da oıdaǵydaı oryndaıtynyna kúmán keltirmedi. Baıaǵy «Zenıt» tobyndaǵy otyz shaqty adam ishki qaýipsizdikti qamtamasyz etip, prezıdent Babrak Karmaldy kúzetýge kiristi. Olardyń bári saraıda turdy. Al saraıdyń ishki beınesi, bólmelerdiń keńdigi, órilgen ásemdigi, qoıylǵan túrli zattardyń mazmuny shyǵystyń ǵajaıyp qundylyǵymen astasyp janǵa jaılylyq týǵyzady. Atshaptyrym bólmeler, jaǵalaı kóz súrinetin túgi qulpyra jaınaǵan kilemder, typ-tynysh tynyshtyq, ne kerek, tamasha edi deıdi. Al tysta aınalada qandy qyrǵyn júrip, ártúrli jikke bólingen adamdar birin-biri keskilep, soǵysyp jatty. Prezıdent rezıdensııasy syrtynda keńestik desantshylar, odan keıin aýǵandyq top, olardyń syrtynda aýǵan mılısııasy – sarando boldy. Mine, Babrak Karmaldy osylaısha tórt sheńber qurǵan qarýly jandar kúni-túni kúzetip turdy. Sondyqtan, saraıdaǵy ishki jaǵdaı múlde basqasha bolatyn. Qabdoldalar eki aı boıyna dalaǵa da shyqpaǵan. Tamaqqa tańerteń – palaý men «fanta», túste – taǵy palaý men «fanta» jáne keshki asqa da palaý men «fanta» sýsyny berilgen. Osy palaýdyń dámi áli kúnge aýzymda tur, deıdi eken Qabdolda Eshenuly.
«Altaıdyń» aty ozdy
Eki aıdan keıin elge qaıtyp oralǵan Qabdolda «Kaskad» atty arnaıy maqsattaǵy bólimshe negizinde qazaqstandyq «Altaı» tobyn jasaqtaýǵa tapsyrma aldy. Ot pen oqtyń ortasynda bolyp, talaıdy kórgen Qabdolda bul topqa naǵyz myqtylardy ǵana irikteıdi. Irikteý óte qatań júrgizilgeni sonsha 700 áskerı qyzmetshiler arasynan bar bolǵany 43 adam ǵana tańdap alynǵan. Jáne osy adamdardyń basym kópshiligi qaýipsizdik organdary qyzmetiniń kadrlary bolǵan eken. Otrıad Qabdoldanyń jetekshiligimen taǵy da jedel arnaıy daıyndyqtan ótkiziledi. Sosyn sátti saǵat týǵanda jasyryn túrde Almaty – Ferǵana – Kabýl baǵyty boıynsha ushaqpen jiberildi. Odan ári Kabýl – Kandagar arqyly eldiń ońtústik shyǵysyndaǵy Ǵaznı aımaǵyna jetti. Jańa toptyń maqsaty da, burynǵysha, ıaǵnı jańa bılikke jańa qoǵam ornatýda kómektesý, banda uıymdarymen kúres, áskerı shabýyldarǵa qatysý jáne basqa mindetter boldy.
«Altaı» Ǵaznı aımaǵyna jete bergende jaýdyń orasan shabýylyna ushyrady. Qabdolda mundaıdyń talaıyn kórdi ǵoı, biledi. Tek urys dalasyna jańadan jetken jaýyngerlerdi ajal tisin aqsıtyp, qandy tyrnaǵyn batyra qarsy alǵanda olar daıyndyqtarynyń qandaı ekenin dálelder shaq týǵanyn sonda ǵana túsindi. Sóıtip, osylaısha ómir men ólim arpalysqan shaqta aman qalýdyń amalyn qarastyratyn qundy tájirıbe de birtindep jınaldy. Tek sol tájirıbeniń adam shyǵynynsyz kelmeıtindigi ókinishti-aq deıdi. Alaıda, munyń bári uzaq jyldar boıy asa qupııa málimetter qatarynda jasyryn qaldy.
Melqumov kim?
Iá, 22 myń qazaqstandyq qatysqan Aýǵan soǵysy on jylǵa sozyldy. Myńǵa jýyq adam opat bolyp, 21 adam ushty-kúıli joǵaldy. Áskerı boryshtaryn óteý kezinde batyldyq pen erlik kórsetken myńdaǵan qazaqstandyq memlekettik nagradalarǵa usynylyp, onyń beseýi Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn aldy. Mine, osy jyldary «Zenıt», «Altaı», «Vympel» sekildi arnaıy maqsattaǵy áskerı bólimshelerde asa mańyzdy qupııa tapsyrmalardy oryndaǵan chekısterdiń úlesi zor boldy. Uzaq ýaqytqa deıin bul taqyryp «múlde qupııa» belgisimen ashylmaı jatty. О́ıtkeni, joǵaryda aıtqanymyzdaı, bul arnaıy maqsattaǵy áskerı bólimshe jaýyngerleri Aýǵan jerine ásker kirgizilgenge deıin o jaqqa jiberilgen bolatyn. Olardyń kim ekenin o jaqtaǵy adamdar da bilgen joq. Sebebi, búrkenshik esim jamylyp, jasyryn qyzmet etti. Solaı júrip memlekettik qaýipsizdik komıteti alǵa qoıǵan tapsyrmalardy oryndaı bildi. Solardyń qatarynda Qabdoldanyń da sińirgen eńbegi az emes eken. Alaıda, ony bári Melqumov dep tanydy. Qaltasynda basqa qujat ta bolmady. Eger kenetten jaý qolyna túsip qalsa nemese kim biledi, ajaly jetse, rasynda, onyń kim ekenin eshkim bilmeýi kerek-tuǵyn. Ásirese, keńestik tyńshy ekenin eshkim sezbegeni durys. Melqumovtyń anketasynda ekonomıkalyq ókildik quramyndaǵy «ınjener-mehanık» degen mamandyǵy ǵana jazyldy. Osylaısha, Melqumovtyń asa mańyzdy ári eń basty mindetti júzege asyrýǵa atsalysqany qattala berdi.
Qabdolda Melqumov degenniń naqty kim ekeni otyz jyldan keıin belgili boldy. Osy jaılardyń bárin ashyq málimdeıtin «О́mir – kúres» atty derekti kitap shyqqan soń barlaýshy polkovnık Qabdolda Bekjanovtyń erekshe erlikteri de pash etildi. Sóıtip, Qabdolda Eshenuly Bekjanov «Melqumov» degen búrkenshik atty jamylyp jasaǵan asa astyrtyn da erlik pen batyldyqqa toly qyzmeti úshin KSRO MQK men qazaqstandyq talaı nagradalarǵa ıe boldy. Búginde Melqumovty eshkim izdemese de, polkovnık Qabdolda Bekjanovty el umytar emes. Oǵan hattar da jazylady, marapattar da berilýde. О́ıtkeni, joǵarydaǵy erlik isterdi kim jasaǵanyn halyq endi biledi.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».
Sóz basy
Iá, talaı jandy jalmaǵan, talaıdy múgedek etip, talaı adamnyń janyn jaralaǵan Aýǵan soǵysy umytylmastaı tarıhta qaldy. Árıne, soǵystyń aty – soǵys. Aýǵan soǵysyn da jurttyń bári biledi. Biraq ony kópshilik Uly Otan soǵysymen salystyra almaıdy. Salystyrý da múmkin emes. О́ıtkeni, munda «men jaýmyn» dep kózge kórinip turatyndar bolǵan joq deıdi. Kimniń kim ekenin eshkim bilmeıdi. Dos pa, dushpan ba, ony tek myltyq atylǵanda ǵana biledi, biraq ol kezde bári kesh bolatyn. Kúndiz qarapaıym kóringen dıqanshynyń ketpeni túnde ajal sebetin qarýǵa aınalyp shyǵa keledi. Sondyqtan, munda aldymen jasyryn ajaldy aýyzdyqtaý úshin de jasyryn qyzmet etý asa qajet boldy. О́ıtkeni, keıin qansha ásker kirgizilse de olardyń kútpegen qaterden kóz ashpaýy ábden múmkin edi.
Bul oraıda KSRO basshylyǵy sol kezdegi Aýǵanstan jaıyn aldyn ala bilý úshin ol jaqqa áýeli naǵyz maman jansyzdardy attandyrýdy josparlady. Olardyń bári arnaıy uzaq daıyndyqtan ótip, kez kelgen tosyn jaǵdaıdan jol taýyp shyǵa alatyn bıik dárejege jetken sardarlar bolatyn. Al sol kezde, senseńiz de, senbeseńiz de osyndaı saıdyń tasyndaı iriktelgen irilerdiń basshysy KSRO-nyń MQQ kapıtany Qabdolda Eshenuly edi.
Árıne, bulaı dep erekshe atap aıtyp otyrǵanymyzdyń ózindik jóni bar. Keńes áskeri Aýǵanstanǵa 1979 jyldyń aıaǵynda engizilgeni belgili. Muzdaı qarýlanǵan ásker negizgi kúsh ekeni ras. Biraq ondaı alyp kúsh kózsiz áreket ete almaıtyny taǵy bar. Kimmen, qalaı, qaı tusta, ne úshin soǵysý kerektigin jetik bilý qajet. Bir sózben aıtqanda, Keńes áskeri kirgizilmesten buryn ondaǵy shynaıy ahýaldy jetik zertteıtin jáne qajetti jaǵdaıdy barynsha talapqa laıyqtaı alatyn adamdardyń alda júrgeni, qaýipsiz alań týǵyzǵany kerek. Olar, en aldymen, keńestik ókildikterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etip, jergilikti jerdiń naqty jaǵdaıyn anyqtaý men jedel baılanystardy retke keltirýleri tıis boldy. Bul kezde, ásirese, Aýǵanstannyń Ǵaznı aımaǵynda múlde adam túsinip bolmaıtyn alasapyran ýaqyt edi. Onda kóptegen banda uıymdary dıversııalyq jáne terrorıstik áreketterdi uıymdastyryp, partııa belsendilerin, sharýalardy, dárigerlerdi, áıteýir ne kerek, kózderine osy qalaı bolyp túsken beıbit jandardy atý, asýmen shekten shyqqan edi. Tipti, eshkimge esh zııany joq mektepter de, oǵan qosa elektr stansııalary da jarylyp jatty. Al bárinen buryn kópshilik jappaı paıdalanatyn aýyzsý kózderi ýlanyp, turǵyndarǵa asa qaýipti jaǵdaı týdy. Aıta berse, aıaq attap basqan saıyn kezdesetin mundaǵy qıyn ahýaldyń ushy-qıyry joq.
Mine, osyndaı kimniń kim ekenin aıyrý múmkin emes, jergilikti turǵyndar úshin «baıtal túgil, bas qaıǵy» bolyp jatqan shaqta keńestik barlaýshylar aldyna úlken mindet qoıyldy. Bir qaraǵanda ondaı mindetterdi oryndaýdyń esh qısyny joqtaı kórinetin. Ne úshin? Kim úshin? Qandaı maqsatpen? Alaıda, ózgelerge jumbaq bolyp kóringen amaldar syry barlaýshylarǵa túsinikti edi. Al negizgi mindet aıqyn bolǵanda, ony oryndaý joldary da ashyla túsetindigi sózsiz. Barlaýshy bárin bilýge tıis. Áıtpese, ol kózdelgen maqsattyń oryndalýy úshin qajetti málimetterdi naqty ekshep ala almaıdy jáne soǵan saı tıisti áreket te ete almaıdy. Sondyqtan, barlaýshylardyń ózgelerden artyqshylyǵy da, basymdylyǵy da naqty jaǵdaıdyń syryn anyq bilýinde jatyr deımiz.
Daıyndyq
Osyndaı asa astarly oıdy júzege asyrý maqsatyn qamtamasyz ete alatyn arnaıy toptar jasaqtaýda kadrlardyń da aıryqsha tańdalǵany jasyryn emes. Biraq barlaýshy da adam. Adam balasyna pendeshilikten aıyryla qoıý da qıyn. Demek, osy jaǵdaı da qatań eskerilgendikten sonaý 1980-jyly Qazaqstannyń Memlekettik qaýipsizdik komıtetinde asa mańyzdy mindetti atqaratyn, joǵaryda aıtqanymyzdaı, arnaýly «Altaı» komandasy quryldy. Oǵan erekshe de, basty tapsyrma retinde – Aýǵanstanǵa attaný júkteldi. Al ol kezde Aýǵan jerinde ne bolyp jatqany belgili. Soǵan oraı eldiń sol kezdegi jaǵdaıyn Qabdoldadan artyq basqa bireý bile qoımaıtyn bolyp shyqty. Sebebi, ol sol kezge deıin Aýǵan jerinde bir emes, eki márte bolyp qaıtqan edi. Demek, asa astyrtyn tapsyrmany KSRO basshylyǵy kútkendegideı oryndaı alatyn Qabdoldadan asatyn adam joq. Onyń bilimi de, kúsh-qýaty men dene qaırattylyǵy da, tynshylyq daıyndyǵy men tájirıbesi de talapqa saı keldi. Osy artyqshylyqtardy tap basyp, aıyra bilgen basshylyq Aýǵan jerindegi qupııa tapsyrmany oryndaýǵa barlaýshy Qabdolda Eshenulyn jetekshi etip jiberdi.
Qaırattylyq demekshi, bul toptyń qaıda baratyny jáne onda ne atqaratyny, soǵan saı olardy qandaı qaýip-qater kútip turǵandyǵy beseneden belgili edi. О́mir men ajaldyń ortasynan jol taýyp shyǵa almasa – ózderine sert, daıyndyqtary osal tússe – ortalyqqa sert degendeı, ne ólim, ne ómir dep emes, tapsyrmany aman oryndap shyǵa alatyndaryna bek sendi. Sebebi, dene kúsh daıyndyǵy óte joǵary boldy. Jansyz retinde jaýdyń maqsatyn, oıyn anyqtaý, daıyndalyp jatqan terakt týraly bilip, onyń aldyn alý, sosyn ol aqparattardy aman-esen jetkizý jolynda meıli, qandaı kedergiler shyqpasyn, múmkin bolsa aınalyp, bolmasa qaq jaryp ótý qajet. Urysta ólmeý de úlken óner. Sonshama qıyndyqpen qupııa málimetterdi boıyna jıyp alyp, biraq ony tıisti jerine jetkize almasa, barlaýshynyń ne qundylyǵy bar? Mine, naǵyz barlaýshyny basqalardan aıryqsha aıqyndaıtyn aıyrmashylyq amaldarynyń artyqshylyǵy osynda.
Sondyqtan, urysta turys joq: oń kelgenin ońynan, sol kelgenin solynan jaıratyp júre berý kerek. Osy maqsatty toptyń ár múshesi oıdaǵydaı oryndaı alýy úshin olar en joǵary daıyndyqtan ótkizildi. Alǵashqyda topqa tańdalǵan jigitter arnaıy deneshynyqtyrý, áýe-desanttyq jáne taýly daıyndyq pen soǵys qımyldary jattyǵýlarynan ótip, qoıan-qoltyq urystyń nebir túrin meńgerdi. Barlaýshylar osyndaı kóptegen túrli jattyqtyrýlardan keıin ózderiniń belgili deńgeıge jetkenderin sezingende tula boılaryna bir senimdilik te paıda boldy. Kózdegenin qalt jibermeıtin, urǵanyn sileıtip túsiretin, qashqany qutyla almaıtyn, sen tur, men ataıyn deıtin qarýly sarbazdar, qajetti daıyndyqtyń bárinen ótedi. Olar topografııany da, mına qoıyp jarýdy da, ártúrli kólikterdi júrgizýdi de, júreginiń soǵysyn estirtpeı nebir ǵımarattarǵa enýdi de, kórgenin qaǵazǵa qaltqysyz túsirip berýdi de, sýda balyqsha júzip, qabaqtan qarǵyp qalyqtap, jerde elestep júrýdi de meńgerip aldy.
Biraq barlaýshy til bilmese eshteńe barlaı almaıtyny taǵy belgili. О́ıtkeni, Qabdolda bastaǵan topqa, eń aldymen, jergilikti turǵyndarmen til tabysyp, olardyń arasynda úgit-nasıhat jumystaryn júrgizý jáne túkpirdegi qyshlaqtarda tártip ornatý kerek edi. Al muny til bilmeı oryndaý múmkin be? Árıne, joq. Sondyqtan til bilgenniń órisi keń dep, olar bul mindetti de ıgerdi. Bir sózben aıtqanda, Qabdolda jigitterdi arnaıy daıyndyq kezinde olardyń bilýge, meńgerýge tıisti barlyq jaılarǵa asa muqııat ta jaýapty qaraýyn talap etti. Tipti, usaq qoı deıtin máselelerge deıin esh nárse nazardan tys qalmady. О́ıtkeni, soǵysta kez kelgen eleýsiz is ajal ákelýi múmkin. Al toptyń bir múshesiniń qatardan shyǵýy jedel tapsyrmanyń oryndalmaýyna soqtyrýy ábden kádik. Endeshe, toptaǵy ár barlaýshy ózin bólek retinde emes, bir deneniń múshesindeı sezine bilýleri kerek. Sonda ǵana olar bir judyryqtaı jumyla áreket ete alady, deıdi Qabdolda Eshenuly.
Qaterli sátter
Sóziniń rastyǵyn dáleldeý úshin Qabdolda jandy mysal da keltirip berdi. Máselen, sol 1980-jyly bular Ǵaznı aımaǵy gýbernatorynyń ótinishi boıynsha jergilikti belsendilermen birge túkpirdegi qyshlaqqa atanady. Taý shatqalynda bulardyń kolonnasyn baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan dushpandar kútip tur eken. Oq qardaı boraıdy. Birden kolonnany bastap kele jatqan kóliktiń júrgizýshisi oqqa ushty. Tar shatqalda aınalar oryn joq. Endi, sál keshikse tabada qýyrylar balyqtaı ottyń ortasynda qalmaq. Dushpandarǵa asyqpaı kózdep atýǵa qolaıly jer. Mine, osyndaı sát daǵdaratyn ýaqyt emes. Adamnyń daıyndyq áreketine saı oılanbastan qımyldaıtyn kez. Sol aıtqandaı bronetransporterden atyp shyqqan barlaýshy T.Boqajanov jaýdyń jaýdyrǵan oǵynyń astynda quıyndaı ushyp baryp, toqtap qalǵan bastapqy kólikke jetti. Kózdi ashyp, jumǵansha kólikke otyryp, ony tar shatqaldan alyp shyqty. Izinshe qalǵan kólikter de barynsha tez qozǵalyp, qaýipsiz tusqa ıek artty. Sóıtip, qas pen kózdiń arasynda iske asqan batyldyq pen shapshańdyq arqasynda birneshe adamy bar kolonna jaý qursaýynan aman qaldy.
Alǵashqyda Qabdolda qyzmet etken «Zenıt» otrıady Kabýldan oryn tepti. Ondaǵy aýyr jaǵdaı adam aıtsa sengisiz edi. Jaýlasqan toptar bir-birimen qyrqysyp, jaǵa jyrtysyp, tipti, birin-biri jep qoıýǵa ázir turdy. Al KSRO MQK basshylyǵy jáne ózi ǵana biletin negizgi tapsyrmany oryndaý úshin Qabdolda árli-berli júrip, tynym tappaıtyn. Onyń qasyndaǵy joldastary da bári birdeı azııalyq ulttan edi. Sonda qaladaǵy modjahedterdiń bári qoldaryna Kalashnıkov avtomatyn ustap júretin deıdi ol. Modjahedterge, eger sál kúdiktense: «Dresh! – Atamyn!» dep aıqaı salý jáne artynsha shúrippeni basyp qalý túk emes kórinedi. Mine, osyndaı bir jaǵdaıda Qabdolda bastaǵan top qalanyń syrtyna shyǵady. Endi qalaǵa qaıtar kezde dúnıe astan-kesten bolyp sala beredi. Sóıtse, bir áskerı garnızonda búlik shyǵypty. Bular qalaǵa kire beriste olardy toqtatyp, teksere bastaıdy. Kez kelgen adamnyń qujatyn tekserý degen tek betperde: eger ol kúdik týdyrsa, shetke alyp shyǵady da atyp tastaıdy. Adam joq bolsa, problema da joq degen sekildi, bul máseleni tez sheshýdiń eń qarapaıym amaly bolatyn.
Sondaı bir asa qaýipti jaǵdaıdyń týǵandyǵyn Qabdolda ishteı sezdi. Iá, onyń ózinde eshqandaı qujat joq edi. Alaıda, bular júrer aldynda komandırdiń saıası máseleler jónindegi orynbasary V.Glotov óziniń jeke kýáligin oǵan bergen bolatyn. Al ol kýálikti posttaǵy aýǵan áskerıleri kórer bolsa, mámilege kelip jatpaıtyndyǵy belgili. Qabdolda bul qujattyń ózine ne úshin qajet bolýy múmkin ekenin o basta-aq túsinbegen. О́ıtkeni, ondaǵy sýret myń ret qarasań da buǵan múlde uqsamaıdy ǵoı. Degenmen, qaltasyna salyp alǵan bolatyn. Endi postta kúdigi rasqa aınalyp, «Dresh! – Atamyn!» degen tula boıdy titirkenter ámirli úndi estigende jedel qımyldamasa kesh qalatynyn anyq sezdi. Kólikten shyqpastan bóten kýálikti sarbazdyń tumsyǵyna taqap óte senimdi túrde: «Shýravı! – Keńestikpiz!» dep qabaǵyn túıe aıqaı saldy. Ana sarbaz qolyna qujatty alyp qaramaq túgil, qarýynan qos qolyn ajyrata almaı qalyp, keri shegindi. Sóıtip, bótenniń qujatyn kórsetken qazaq barlaýshysy shuǵyl áreket etýiniń arqasynda bolýy múmkin qaýipti jaǵdaıdyń aldyn aldy. Árıne, qandaı qaýipke bolsa da aldyn ala daıyn júretin kóliktegi qalǵan sardarlar da qarýlarynyń shúrippesine suq saýsaǵyn tıgizip turǵan. Ábúıir bolǵanda, bul joly keleńsizdik qantógiske ulaspaı qaldy.
Shabýyl
Aqyry Qabdolda Eshenuly úshin negizgi tapsyrmany oryndaıtyn da ýaqyt kelip jetti. Bul endi, árıne, tapsyrmanyń tapsyrmasy bolatyn. Mańyzdylyǵy da, jaýaptylyǵy da óte joǵary edi. Ol tapsyrma – el prezıdenti Hafızýlla Ámın otyrǵan Táj Bek saraıyna basyp kirý. Bul tapsyrmany oryndaýǵa da Qabdolda jetik daıyndyqpen keldi. О́ıtkeni, kezinde ol da ózgeler sekildi bir kúnderi barlaýshy atanarmyn-aý dep oılaǵan joq. Ákesiniń jolyn qýyp, temirjolshy bolýdy ǵana qalady. Bul úmiti aqtalyp, sonaý Máskeý qalasyndaǵy Kólik ınjenerleri ınstıtýtyn oıdaǵydaı bitirip shyqty. Sóıtip, ol sol kezdegi Selınograd oblysyndaǵy Atbasar beketine jumysqa ornalasty. Ári salamatty ómir saltyn ustanyp, ári aǵylshyn tilin jetik biletin, ári sportpen shuǵyldanyp, ári qyzmetin oıdaǵydaı atqaryp júrgen oǵan bir kúni arnaıy qyzmettiń adamdary jolyqty. Siz sekildi jany da, ary da taza adamdar qoǵamǵa ádil qyzmet etýi úshin kerek dedi. Sondyqtan, onyń memlekettik qaýipsizdik qyzmeti qataryna qosylýyn qalady.
Biraq Memlekettik qaýipsizdik komıteti qataryna tolyqqandy qosylý úshin qaıta oqý kerek ekendigi belgili. Sondyqtan, ony KSRO MQK Máskeýdegi shet tilin biletin jedel qyzmetkerlerge arnalǵan Qyzyltýly joǵary mektepke eki jyldyq oqýǵa jiberdi. Rasynda, Qabdoldany mundaı oqýǵa taǵdyrdyń ózi tartqandaı edi. MQK arnaıy oqýyn bitirgen soń ol Selınograd oblysynda qyzmet atqarýǵa kirisken. Joǵaryda taǵdyrdyń jazýy dep beker aıtpaǵan shyǵarmyz. Eger oǵan taǵy da bir qolqa salynbaǵanda osy bir qyzmetinde qala berer me edi. 1978 jyldyń kúzinde ony Selınograd oblysy boıynsha MQK basqarmasyna shaqyrtyp aldy. Bul naǵyz synaqtyń ózi bolǵanyn Qabdolda keıin túsindi. Oǵan Stepnogor qalalyq MQK bólimine basshylyq laýazymǵa barýyna usynys bar ekeni, sonymen qatar, Máskeýden arnaıy qysqa kýrstyq oqýǵa laıyqty sardardy jiberý týraly telegramma bar ekenin aıtty. Ekeýiniń birin tańdaý erki ózine buıyrady. Qyzmetine adal kirisken ári shynaıy ádil eńbek etýge bekingen Qabdolda Stepnogordegi jyly kreslony tańdamaı, oqýǵa attanǵysy keletindigin bildirdi.
Mine, osylaısha Qabdolda ómirine barlaýshylyq qyzmetti máńgilikke qosaqtap aldy. Onyń sol kezde barǵan oqýy týraly MQK jumys istep júrgen jandardyń birqatary bilmeıtin de edi. Bul sol kezdegi halyqaralyq alasapyran jaǵdaıǵa baılanysty qupııa túrde shuǵyl ashylǵan jasyryn oqý orny bolatyn. Rasynda, onyń qandaı maqsatty kózdeıtinin eshkim bilgen emes. Syrttaı sardarlardyń bilimin jetildirý kýrsy dep atalǵanymen, onda soǵys, qajet bolsa beıbit kezeńde jaý tylynda arnaıy tapsyrmalardy oryndaıtyn top komandırlerin daıyndaý júrgizildi. О́ziniń maqsaty men máni bildirip turǵandaı, munda barlaýshylardyń barlaýshysy ǵana daıyndalatyn edi. Sóıtip, osy oqý ordasynda sen tur, men ataıyn deıtin saıdyń tasyndaı iriktelgen jigitterden quralǵan alǵashqy «Zenıt» atty ataqty arnaıy bólimshe jasaqtaldy.
Onyń mindetine, joǵaryda aıtqanymyzdaı, Aýǵanstan prezıdenti saraıyn basyp alý júkteldi. Bul arnaıy operasııa «Shtorm-333» dep ataldy. Oǵan negizinen sardarlardyń bilimin jetildirý kýrsynyń ofıserleri qatysty. Olardyń barlyǵy da aýǵan kıimderin kıip, áýe desanty áskeriniń 9-rotasy jáne arnaıy maqsattaǵy batalon jaýyngerlerimen birge kúsh biriktirdi. Al Ámın saraıyn oǵan shyn berilgen dep sanalǵan eki myńǵa jýyq adam qorǵap turdy. Saraıǵa barar joldar saýytty áskerı tehnıkalarmen qorshalyp, aınala alaqanǵa salǵandaı anyq kóringendikten ushqan qus, jybyrlaǵan ań óte almaıtyn. Solardyń arasynan saraıǵa bir tar jol ǵana aparatyn. Onyń ózi oqtyn-oqtyn oqtyń astyna alynyp turatyn. Sondyqtan, ol jerge kózge túspeı barý, tipti, jaqyndaý múmkin emes edi. Sonda da bolsa Ámın eshkimge senbegen kórinedi. О́ziniń áskerine senbeýiniń saldarynan ózin taqtan taıdyrýdy maqsat etken Keńes Odaǵynan da kómek surapty. Osyny utymdy paıdalana bilgen barlaýshylar kómek kórsetemiz degen syńaımen resmı túrde saraıǵa enip, ózderine ne kerektiń bárin bilip alǵan.
Osynyń arqasynda Qabdolda joldastaryna qalaı, qaıtip shabýyl jasaý qajettigin ábden útir, núktesine deıin ejiktep elep, ekshep aldy. Aqyry saraıǵa shabýyl jasaıtyn ýaqyttyń sońǵy sekýndy soǵyldy. Sol-aq eken, úsh BTR birden yshqyna alǵa umtyldy. Jalǵyz tar jolǵa shyqqan birinshi BTR birden jalynǵa orandy. Ekinshi BTR kireberiske týra tartty. Saraıdaǵylar da salǵannan barynsha qarsylasyp baqty. Olar da ońaı jańǵaq emes ekendikterin kórsetti. Sonda, shyny kerek, alǵashqyda josparlanǵan shabýyl úzilip qalardaı kórindi. Biraq tap osy kezde «Zenıt» sardarlary men musylman batalony lap qoıǵanda urystyń beti ózgerip sala berdi. Nátıjesinde, Ámın saraıyn alý bar-joǵy 42 mınýtke ǵana sozyldy. Sóıtip, tamasha uıymdastyrylǵan shabýyl áskerı ǵylym tarıhyna endi.
Karmaldy kúzetý
Budan keıin «Zenıt» toby jańadan qaıta jasaqtalýyna baılanysty ózgertildi. Qabdolda Selınograd oblysyndaǵy MQK basqarmasyndaǵy burynǵy qyzmetine oraldy. Osymen tar jol, taıǵaq keshý toqtaǵan shyǵar dep alańsyz jumysyn isteýge endi bet burǵanda 1980 jyly ony qaıtadan Máskeýge shaqyrtty. Ony taǵy da Aýǵanstan kútip tur eken. Bul joly kezinde ózi joldastarymen qarýly shabýyl jasap, taqtan taıdyrǵan Ámınniń ornyna kelgen prezıdent Babrak Karmaldyń jeke qaýipsizdigin qamtamasyz etýi kerek boldy. Qanshalyqty qaýipti qyzmet bolsa da, Qabdolda muny da oıdaǵydaı oryndaıtynyna kúmán keltirmedi. Baıaǵy «Zenıt» tobyndaǵy otyz shaqty adam ishki qaýipsizdikti qamtamasyz etip, prezıdent Babrak Karmaldy kúzetýge kiristi. Olardyń bári saraıda turdy. Al saraıdyń ishki beınesi, bólmelerdiń keńdigi, órilgen ásemdigi, qoıylǵan túrli zattardyń mazmuny shyǵystyń ǵajaıyp qundylyǵymen astasyp janǵa jaılylyq týǵyzady. Atshaptyrym bólmeler, jaǵalaı kóz súrinetin túgi qulpyra jaınaǵan kilemder, typ-tynysh tynyshtyq, ne kerek, tamasha edi deıdi. Al tysta aınalada qandy qyrǵyn júrip, ártúrli jikke bólingen adamdar birin-biri keskilep, soǵysyp jatty. Prezıdent rezıdensııasy syrtynda keńestik desantshylar, odan keıin aýǵandyq top, olardyń syrtynda aýǵan mılısııasy – sarando boldy. Mine, Babrak Karmaldy osylaısha tórt sheńber qurǵan qarýly jandar kúni-túni kúzetip turdy. Sondyqtan, saraıdaǵy ishki jaǵdaı múlde basqasha bolatyn. Qabdoldalar eki aı boıyna dalaǵa da shyqpaǵan. Tamaqqa tańerteń – palaý men «fanta», túste – taǵy palaý men «fanta» jáne keshki asqa da palaý men «fanta» sýsyny berilgen. Osy palaýdyń dámi áli kúnge aýzymda tur, deıdi eken Qabdolda Eshenuly.
«Altaıdyń» aty ozdy
Eki aıdan keıin elge qaıtyp oralǵan Qabdolda «Kaskad» atty arnaıy maqsattaǵy bólimshe negizinde qazaqstandyq «Altaı» tobyn jasaqtaýǵa tapsyrma aldy. Ot pen oqtyń ortasynda bolyp, talaıdy kórgen Qabdolda bul topqa naǵyz myqtylardy ǵana irikteıdi. Irikteý óte qatań júrgizilgeni sonsha 700 áskerı qyzmetshiler arasynan bar bolǵany 43 adam ǵana tańdap alynǵan. Jáne osy adamdardyń basym kópshiligi qaýipsizdik organdary qyzmetiniń kadrlary bolǵan eken. Otrıad Qabdoldanyń jetekshiligimen taǵy da jedel arnaıy daıyndyqtan ótkiziledi. Sosyn sátti saǵat týǵanda jasyryn túrde Almaty – Ferǵana – Kabýl baǵyty boıynsha ushaqpen jiberildi. Odan ári Kabýl – Kandagar arqyly eldiń ońtústik shyǵysyndaǵy Ǵaznı aımaǵyna jetti. Jańa toptyń maqsaty da, burynǵysha, ıaǵnı jańa bılikke jańa qoǵam ornatýda kómektesý, banda uıymdarymen kúres, áskerı shabýyldarǵa qatysý jáne basqa mindetter boldy.
«Altaı» Ǵaznı aımaǵyna jete bergende jaýdyń orasan shabýylyna ushyrady. Qabdolda mundaıdyń talaıyn kórdi ǵoı, biledi. Tek urys dalasyna jańadan jetken jaýyngerlerdi ajal tisin aqsıtyp, qandy tyrnaǵyn batyra qarsy alǵanda olar daıyndyqtarynyń qandaı ekenin dálelder shaq týǵanyn sonda ǵana túsindi. Sóıtip, osylaısha ómir men ólim arpalysqan shaqta aman qalýdyń amalyn qarastyratyn qundy tájirıbe de birtindep jınaldy. Tek sol tájirıbeniń adam shyǵynynsyz kelmeıtindigi ókinishti-aq deıdi. Alaıda, munyń bári uzaq jyldar boıy asa qupııa málimetter qatarynda jasyryn qaldy.
Melqumov kim?
Iá, 22 myń qazaqstandyq qatysqan Aýǵan soǵysy on jylǵa sozyldy. Myńǵa jýyq adam opat bolyp, 21 adam ushty-kúıli joǵaldy. Áskerı boryshtaryn óteý kezinde batyldyq pen erlik kórsetken myńdaǵan qazaqstandyq memlekettik nagradalarǵa usynylyp, onyń beseýi Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn aldy. Mine, osy jyldary «Zenıt», «Altaı», «Vympel» sekildi arnaıy maqsattaǵy áskerı bólimshelerde asa mańyzdy qupııa tapsyrmalardy oryndaǵan chekısterdiń úlesi zor boldy. Uzaq ýaqytqa deıin bul taqyryp «múlde qupııa» belgisimen ashylmaı jatty. О́ıtkeni, joǵaryda aıtqanymyzdaı, bul arnaıy maqsattaǵy áskerı bólimshe jaýyngerleri Aýǵan jerine ásker kirgizilgenge deıin o jaqqa jiberilgen bolatyn. Olardyń kim ekenin o jaqtaǵy adamdar da bilgen joq. Sebebi, búrkenshik esim jamylyp, jasyryn qyzmet etti. Solaı júrip memlekettik qaýipsizdik komıteti alǵa qoıǵan tapsyrmalardy oryndaı bildi. Solardyń qatarynda Qabdoldanyń da sińirgen eńbegi az emes eken. Alaıda, ony bári Melqumov dep tanydy. Qaltasynda basqa qujat ta bolmady. Eger kenetten jaý qolyna túsip qalsa nemese kim biledi, ajaly jetse, rasynda, onyń kim ekenin eshkim bilmeýi kerek-tuǵyn. Ásirese, keńestik tyńshy ekenin eshkim sezbegeni durys. Melqumovtyń anketasynda ekonomıkalyq ókildik quramyndaǵy «ınjener-mehanık» degen mamandyǵy ǵana jazyldy. Osylaısha, Melqumovtyń asa mańyzdy ári eń basty mindetti júzege asyrýǵa atsalysqany qattala berdi.
Qabdolda Melqumov degenniń naqty kim ekeni otyz jyldan keıin belgili boldy. Osy jaılardyń bárin ashyq málimdeıtin «О́mir – kúres» atty derekti kitap shyqqan soń barlaýshy polkovnık Qabdolda Bekjanovtyń erekshe erlikteri de pash etildi. Sóıtip, Qabdolda Eshenuly Bekjanov «Melqumov» degen búrkenshik atty jamylyp jasaǵan asa astyrtyn da erlik pen batyldyqqa toly qyzmeti úshin KSRO MQK men qazaqstandyq talaı nagradalarǵa ıe boldy. Búginde Melqumovty eshkim izdemese de, polkovnık Qabdolda Bekjanovty el umytar emes. Oǵan hattar da jazylady, marapattar da berilýde. О́ıtkeni, joǵarydaǵy erlik isterdi kim jasaǵanyn halyq endi biledi.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».
