Dúbirge toly dúnıe
Eki kúnnen keıin Tájikstanda parlamenttik saılaý ótedi. Buǵan ishte de, syrtta da aıryqsha nazar aýdarylyp otyr. О́ıtkeni, bıylǵy saılaýda saıası kúshterdiń arasyndaǵy kúres ádettegiden tartysty bolady degen boljam bar. Oǵan túrli jaǵdaılar áser etpek.
Buryndary bıliktiń, prezıdent Emomalı Rahmonnyń Halyqtyq-demokratııalyq partııasy (HDP) daýsyz jeńiske jetetin de, balamalyqty, demokratııany ańǵartý úshin onshaqty oryn basqa partııalardyń úlesine tıetin. Ádette, kúreske eldegi aýyzǵa ilinip júrgen 8 partııa túsip, parlamenttiń tómengi palatasyndaǵy (Medjlısı namoıandagon) 63 oryn úshin kúresetin. Bul oryndardyń 22-si partııalyq tizimmen anyqtalsa, 41-i jeke mandattyq okrýgter boıynsha anyqtalady. Sońǵysyna, partııalarmen qatar, ózderin usynatyndar da qatysady.
Kúreske túsetin partııalardyń atyn da ataı keteıik. HDP-dan basqa Islamdyq jańǵyrý partııasy (IJP), Kommýnıstik partııa (KP), Ekonomıkalyq reforma partııasy (ERP), Agrarlyq partııa (AP), Demokratııalyq partııa (DP), Sosıalıstik partııa (SP) jáne Sosıal-demokratııalyq partııa (SDP). Qazirgi parlamentte HDP 55 mandatqa ıe bolsa, IJP, KP, ERP jáne AP árqaısysynyń ekiden oryndary bar. Basqa úsh partııa jaı ǵana qosa shaýyp júrgender. Eshqandaı koalısııasyz-aq HDP parlamentte óz degenin ótkizip keledi.
Sarapshylar bıyl jaǵdaı birshama ózgeredi degendi aıtady. Árıne, HDP-nyń jeńisinde eshkimniń daýy joq. Biraq bıyl eń aldymen IJP onymen tiresip kórmek deıdi. Onyń basty sebebi, basqa jerlerdegideı, dinı kúshterdiń birshama jandanýy. IJP basshylyǵy muny qapy jibermeýge tyryspaq. Eldegi jalpy ekonomıkalyq jaǵdaıdyń kúrdeliligi de partııalar úshin bılik partııasyna syn aıtýǵa, sondaı-aq, óz baǵdarlamalaryn belsendi jarnamalaýǵa múmkindik beredi.
IJP-nyń birinshi atalýynda onyń músheleriniń sany da aıtarlyqtaı, bedeli de bar. Tek ishte ǵana emes, bulardy syrtta da qoldaıtyndar tabylyp otyr. Qoldaǵanda, Túrkııa men Reseıdegi qarjylyq qurylymdardan aıtarlyqtaı kómek kútip otyrǵan kórinedi. Sondaı-aq, bul partııa syrttaǵy tájik ımmıgranttaryna da arqa súıemek. IJP kósemi Muhıtdın Kabırı sol syrtqa biraz ýaqyt shyǵyp ta qaıtqan. HDP olardan kádimgideı qaýiptenetin syńaıly.
Eldegi partııalardyń áleýetin olardyń depýtattyqqa qansha úmitkerler usynýlarynan da ańǵarǵandaısyń. HDP-nyń partııalyq tiziminde 27 úmitker bolsa, jeke mandattyq okrýgter boıynsha da bir-birden úmitkerleri bar. IJP-da partııalyq tizimge 27 adam tirkegenmen, jeke okrýgterdiń tek 19-ynda ǵana kúreske qosylmaq. Basqa partııalar kórpelerine qaraı kósilip, kóp dalaqtap shabýǵa qosylmaı otyr.
Sóıtip, tómengi palatadaǵy 63 oryn úshin 288 úmitker kúreske tústi. Shyn máninde kúres qyzý boldy. Partııalar, úmitkerler óz baǵdarlamalaryn jarnamalap qana qoımaı, ózderiniń sózin sóıleıtin aqparat quraldary arqyly qarsylastaryn qaralaýǵa da bardy.
Bıylǵy saılaýdyń taǵy bir ereksheligi deýge bolar – úmitkerler arasynda áıel azamattardyń sany ádettegiden birshama kóp bolyp otyr. 57 áıel azamat kúreske túsipti. Ony jaǵymdy erekshelik dese jón. Sirá, daýys jınaǵan partııalar jurttyń áıelderge degen yqylasyn eskeretin shyǵar.
Buryndary bul elde saılaý jaı úırenshikti sharadaı ótetin. Endi ony jurtshylyq bılikke degen senim, baǵa retinde qabyldaıtyn bolyp otyr. Prezıdent Rahmonǵa da, onyń bıliktegi partııasyna da qazirgideı kúrdeli jaǵdaıda halyq senimi aýadaı qajet.
Jaý izdegenge ol ońaı tabylady
Sońǵy kezde Venesýela tynyshsyz. Jaqynda ǵana bul elde azyq-túlik tapshylyǵyna baılanysty tolqýlar bolsa, endi oppozısııa tarapynan memlekettik tóńkeris jasalmaq eken degen aıyppen el astanasy Karakastyń meri Antonıo Ledesmanyń tutqynǵa alynýy jaǵdaıdyń aıtarlyqtaı kúrdeli ekenin ańǵartady.
Oppozısııalyq kúshterdiń qarsylyǵyn túsinýge bolar, al ákimshilik býyndarynyń bılikpen qaıshylyǵy qıyn. Prezıdent Nıkolas Madýronyń jaǵdaıy tym kúrdeli syńaıly. Qala basshysyn tutqyndaýǵa arnaýly qyzmettiń 150 agenti qatysypty. Esikti syndyryp kirýge barǵan. Saıası kúreske syıyspaıtyn áreketter.
Al Ledesma ózine taǵylyp otyrǵan aıyptaýlardy múlde moıyndamaıdy. Ol muny oppozısııany jaıdan-jaı qaralaý, ony bólshekteý áreketteri sanaıdy. Bılik ótken jylǵy qaqtyǵystarǵa da Ledesmanyń qatysy boldy degendi aıtady. Astana meri sııaqty úlken laýazymdaǵy qaıratkerlerdiń júris-turysy, áreketteri de kópshiliktiń kóz aldynda, olarǵa kiná taǵa salý qıyn. Onyń ústine, ony qamaýǵa alýǵa order de berilmegen kórinedi.
Antonıo Ledesmanyń oppozısııada ekeni de, ol «Batyl adamdar alıansy» partııasyna jetekshilik etetini de belgili. Kúres ashyq, órkenıetti jolmen júrgiziledi. Jurttyń narazylyǵyn týdyryp otyrǵany – bıliktiń negizsiz kiná taǵyp, soǵan oraı josyqsyz áreketterge barýy. Qala turǵyndary arasynda tolqýlar paıda bolǵan. Prezıdent Madýro budan qoryqpaıtynyn, óziniń jaýlaryna qarsy pármendi sharalar qoldanatynyn málimdedi.
Jalpy, qazirgi bılik ózine jaý izdeýge qumar. О́zderiniń sosıalıstik júıege negizdelgen baǵyt-baǵdaryna ishte de, syrtta da jaý kóp kórinedi. Álemdegi munaı qory eń kóp eldegi halyqtyń turmys jaǵdaıy tómen bolsa, ol ishki jáne syrtqy jaýdyń áreketinen deıdi. Ishki jaý belgili – oppozısııa, al syrtqy jaý degende, ol osal emes – AQSh ımperıalızmi. Jáne muny jaı emes, aıqaılap aıtady. Sodan da oǵan AQSh Memlekettik departamenti jaýap berýge májbúr.
AQSh-tyń Aq úıinde ótkizilgen brıfıngte baspasóz hatshysy Djosh Ernest Venesýela basshysynyń AQSh-ty aıyptaýyn eserlik dep sıpattap, eshqandaı negizi joq dep málimdedi. Memlekettik departamenttiń taratylǵan málimdemesinde Venesýela AQSh-tyń asa iri saýda áriptesi dep atap kórsetilgen. Baspasóz hatshysy jýrnalısterdiń Madýronyń aıyptaýyna jaýap retinde Venesýelaǵa qarsy sanksııalar qoldanyla ma degen suraqtaryna jaǵdaıdy ońaltýǵa baǵyttalǵan birshama «quraldar» qarastyrylyp jatqanyn aıtty. Biraq onyń ne ekeni naqtylanbaǵan.
Jaý izdegenderge onyń ońaı tabylatyny da anyq. Venesýela bıligi oppozısııaǵa qarsy óziniń josyqsyz áreketterimen onyń qarsylyǵyn kúsheıtse, AQSh-ty aıyptap, onyń da qarsy sharalaryna ushyramaq. Al jaýdyń kóp bolǵany jaqsy emes.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
Eki kúnnen keıin Tájikstanda parlamenttik saılaý ótedi. Buǵan ishte de, syrtta da aıryqsha nazar aýdarylyp otyr. О́ıtkeni, bıylǵy saılaýda saıası kúshterdiń arasyndaǵy kúres ádettegiden tartysty bolady degen boljam bar. Oǵan túrli jaǵdaılar áser etpek.
Buryndary bıliktiń, prezıdent Emomalı Rahmonnyń Halyqtyq-demokratııalyq partııasy (HDP) daýsyz jeńiske jetetin de, balamalyqty, demokratııany ańǵartý úshin onshaqty oryn basqa partııalardyń úlesine tıetin. Ádette, kúreske eldegi aýyzǵa ilinip júrgen 8 partııa túsip, parlamenttiń tómengi palatasyndaǵy (Medjlısı namoıandagon) 63 oryn úshin kúresetin. Bul oryndardyń 22-si partııalyq tizimmen anyqtalsa, 41-i jeke mandattyq okrýgter boıynsha anyqtalady. Sońǵysyna, partııalarmen qatar, ózderin usynatyndar da qatysady.
Kúreske túsetin partııalardyń atyn da ataı keteıik. HDP-dan basqa Islamdyq jańǵyrý partııasy (IJP), Kommýnıstik partııa (KP), Ekonomıkalyq reforma partııasy (ERP), Agrarlyq partııa (AP), Demokratııalyq partııa (DP), Sosıalıstik partııa (SP) jáne Sosıal-demokratııalyq partııa (SDP). Qazirgi parlamentte HDP 55 mandatqa ıe bolsa, IJP, KP, ERP jáne AP árqaısysynyń ekiden oryndary bar. Basqa úsh partııa jaı ǵana qosa shaýyp júrgender. Eshqandaı koalısııasyz-aq HDP parlamentte óz degenin ótkizip keledi.
Sarapshylar bıyl jaǵdaı birshama ózgeredi degendi aıtady. Árıne, HDP-nyń jeńisinde eshkimniń daýy joq. Biraq bıyl eń aldymen IJP onymen tiresip kórmek deıdi. Onyń basty sebebi, basqa jerlerdegideı, dinı kúshterdiń birshama jandanýy. IJP basshylyǵy muny qapy jibermeýge tyryspaq. Eldegi jalpy ekonomıkalyq jaǵdaıdyń kúrdeliligi de partııalar úshin bılik partııasyna syn aıtýǵa, sondaı-aq, óz baǵdarlamalaryn belsendi jarnamalaýǵa múmkindik beredi.
IJP-nyń birinshi atalýynda onyń músheleriniń sany da aıtarlyqtaı, bedeli de bar. Tek ishte ǵana emes, bulardy syrtta da qoldaıtyndar tabylyp otyr. Qoldaǵanda, Túrkııa men Reseıdegi qarjylyq qurylymdardan aıtarlyqtaı kómek kútip otyrǵan kórinedi. Sondaı-aq, bul partııa syrttaǵy tájik ımmıgranttaryna da arqa súıemek. IJP kósemi Muhıtdın Kabırı sol syrtqa biraz ýaqyt shyǵyp ta qaıtqan. HDP olardan kádimgideı qaýiptenetin syńaıly.
Eldegi partııalardyń áleýetin olardyń depýtattyqqa qansha úmitkerler usynýlarynan da ańǵarǵandaısyń. HDP-nyń partııalyq tiziminde 27 úmitker bolsa, jeke mandattyq okrýgter boıynsha da bir-birden úmitkerleri bar. IJP-da partııalyq tizimge 27 adam tirkegenmen, jeke okrýgterdiń tek 19-ynda ǵana kúreske qosylmaq. Basqa partııalar kórpelerine qaraı kósilip, kóp dalaqtap shabýǵa qosylmaı otyr.
Sóıtip, tómengi palatadaǵy 63 oryn úshin 288 úmitker kúreske tústi. Shyn máninde kúres qyzý boldy. Partııalar, úmitkerler óz baǵdarlamalaryn jarnamalap qana qoımaı, ózderiniń sózin sóıleıtin aqparat quraldary arqyly qarsylastaryn qaralaýǵa da bardy.
Bıylǵy saılaýdyń taǵy bir ereksheligi deýge bolar – úmitkerler arasynda áıel azamattardyń sany ádettegiden birshama kóp bolyp otyr. 57 áıel azamat kúreske túsipti. Ony jaǵymdy erekshelik dese jón. Sirá, daýys jınaǵan partııalar jurttyń áıelderge degen yqylasyn eskeretin shyǵar.
Buryndary bul elde saılaý jaı úırenshikti sharadaı ótetin. Endi ony jurtshylyq bılikke degen senim, baǵa retinde qabyldaıtyn bolyp otyr. Prezıdent Rahmonǵa da, onyń bıliktegi partııasyna da qazirgideı kúrdeli jaǵdaıda halyq senimi aýadaı qajet.
Jaý izdegenge ol ońaı tabylady
Sońǵy kezde Venesýela tynyshsyz. Jaqynda ǵana bul elde azyq-túlik tapshylyǵyna baılanysty tolqýlar bolsa, endi oppozısııa tarapynan memlekettik tóńkeris jasalmaq eken degen aıyppen el astanasy Karakastyń meri Antonıo Ledesmanyń tutqynǵa alynýy jaǵdaıdyń aıtarlyqtaı kúrdeli ekenin ańǵartady.
Oppozısııalyq kúshterdiń qarsylyǵyn túsinýge bolar, al ákimshilik býyndarynyń bılikpen qaıshylyǵy qıyn. Prezıdent Nıkolas Madýronyń jaǵdaıy tym kúrdeli syńaıly. Qala basshysyn tutqyndaýǵa arnaýly qyzmettiń 150 agenti qatysypty. Esikti syndyryp kirýge barǵan. Saıası kúreske syıyspaıtyn áreketter.
Al Ledesma ózine taǵylyp otyrǵan aıyptaýlardy múlde moıyndamaıdy. Ol muny oppozısııany jaıdan-jaı qaralaý, ony bólshekteý áreketteri sanaıdy. Bılik ótken jylǵy qaqtyǵystarǵa da Ledesmanyń qatysy boldy degendi aıtady. Astana meri sııaqty úlken laýazymdaǵy qaıratkerlerdiń júris-turysy, áreketteri de kópshiliktiń kóz aldynda, olarǵa kiná taǵa salý qıyn. Onyń ústine, ony qamaýǵa alýǵa order de berilmegen kórinedi.
Antonıo Ledesmanyń oppozısııada ekeni de, ol «Batyl adamdar alıansy» partııasyna jetekshilik etetini de belgili. Kúres ashyq, órkenıetti jolmen júrgiziledi. Jurttyń narazylyǵyn týdyryp otyrǵany – bıliktiń negizsiz kiná taǵyp, soǵan oraı josyqsyz áreketterge barýy. Qala turǵyndary arasynda tolqýlar paıda bolǵan. Prezıdent Madýro budan qoryqpaıtynyn, óziniń jaýlaryna qarsy pármendi sharalar qoldanatynyn málimdedi.
Jalpy, qazirgi bılik ózine jaý izdeýge qumar. О́zderiniń sosıalıstik júıege negizdelgen baǵyt-baǵdaryna ishte de, syrtta da jaý kóp kórinedi. Álemdegi munaı qory eń kóp eldegi halyqtyń turmys jaǵdaıy tómen bolsa, ol ishki jáne syrtqy jaýdyń áreketinen deıdi. Ishki jaý belgili – oppozısııa, al syrtqy jaý degende, ol osal emes – AQSh ımperıalızmi. Jáne muny jaı emes, aıqaılap aıtady. Sodan da oǵan AQSh Memlekettik departamenti jaýap berýge májbúr.
AQSh-tyń Aq úıinde ótkizilgen brıfıngte baspasóz hatshysy Djosh Ernest Venesýela basshysynyń AQSh-ty aıyptaýyn eserlik dep sıpattap, eshqandaı negizi joq dep málimdedi. Memlekettik departamenttiń taratylǵan málimdemesinde Venesýela AQSh-tyń asa iri saýda áriptesi dep atap kórsetilgen. Baspasóz hatshysy jýrnalısterdiń Madýronyń aıyptaýyna jaýap retinde Venesýelaǵa qarsy sanksııalar qoldanyla ma degen suraqtaryna jaǵdaıdy ońaltýǵa baǵyttalǵan birshama «quraldar» qarastyrylyp jatqanyn aıtty. Biraq onyń ne ekeni naqtylanbaǵan.
Jaý izdegenderge onyń ońaı tabylatyny da anyq. Venesýela bıligi oppozısııaǵa qarsy óziniń josyqsyz áreketterimen onyń qarsylyǵyn kúsheıtse, AQSh-ty aıyptap, onyń da qarsy sharalaryna ushyramaq. Al jaýdyń kóp bolǵany jaqsy emes.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
