Búginde shıkizatty eksportqa shyǵaratyn memleketter aýyrtpalyqty sezine bastady. Ásirese, «qara altynǵa» degen baǵanyń túsýi sońǵy kezde jaǵdaıdy odan beter ýshyqtyra tústi. Al sanksııalyq qysymǵa tap bolǵan kórshimiz – Reseı bul tyǵyryqtan shyǵýdyń joldaryn qarastyryp jatyr. Sondaı-aq, Qytaı valıýtasy – ıýannyń qunsyzdanýy, shynyn aıtqanda, kóp máseleden habar berip tur. Mine, osy jaǵdaılar Reseımen jáne Qytaımen edáýir kólemde saýda-sattyq, alys-beris jasap kele jatqan bizdiń elimizdiń de ekonomıkasyna áser etetinin jasyra almaımyz.
Afrıkanyń birqatar elderinen jáne «otty núktelerden» aǵylǵan mıgranttar búginde Eýropadaǵy elderdi basyp qaldy. Olar sonda óz otanynan nege bas saýǵalap qashady? Onyń barlyǵy sol elderdegi áleýmettik problemalar men ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa baılanysty bolsa kerek.
Bizdiń elimizde halyqtyń kóńil-kúıine, turmys jaǵdaıyna keri áserin tıgizetin joǵarydaǵydaı máseleler joq. Onyń kórinis berýi múmkin de emes. Sebebi, Qazaqstan basshylyǵy barlyǵyn kúni buryn oılastyryp, soǵan sáıkes uzaq merzimdi qamtıtyn baǵdarlamalar men jobalardy jasap qoıǵan.
[caption id="attachment_73746" align="aligncenter" width="525"]
Three large gold bars on many dollar bills[/caption]
AQSh ekonomıkasy: sarapshylar ýádesi men naqty jaǵdaı arasyndaǵy aıyrmashylyq qandaı?
Statıstıkalyq málimetterdi almastyrý, «kereksiz» sıfrlardy jasyryp qalý jáne esepteý ádistemesin ózgertý – bul búkil álem boıynsha qarjylyq jáne ekonomıkalyq tásilderdiń standartty úlgilerine aınalyp otyr.
Úkimet ózderiniń qatelikteri men olqylyqtaryn qaıtkende de búrkemelep qalýǵa májbúr. Al ekonomıster men sarapshylardyń úlken toby da olardan qalysar emes.
Amerıka ekonomıkasy álemdegi eń irilerdiń biri bolyp tabylady, sondyqtan ózin syılaıtyn árbir sarapshy óz pikirin bildirip qalýǵa umtylady.
Ádette Bloomberg nemese Reuters sııaqty tanymal agenttikter asa iri ınvestısııalyq bankter men kompanııalardyń ekonomısterine suraý salady. Osy saýalnama negizinde konsensýs-boljam jasalady. Belgili bolǵanyndaı, bul boljamdar shyndyqtan aıtarlyqtaı alshaq bolyp shyǵyp jatyr.
Konsensýs-boljamdar jyl ishinde óte qatty ózgeriske túsedi – kóbine-kóp tómendeý jaǵyna qaraı ózgerip otyrady. Keı jaǵdaılarda jyl qorytyndysy boıynsha ósý qarqyny sarapshylardyń jyl basyndaǵy boljamyna qaraǵanda eki ese derlik tómen bolyp shyǵyp jatady.
Eger olardyń bolyp jatqan jaǵdaılarǵa esh baılanysy bolmasa, ondaı boljamdardyń maǵynasy nede? Nelikten ondaı sarapshylarǵa suraý salynady jáne ne sebepti kóptegen ınvestorlar olardyń pikirlerin ózderi úshin baǵdarǵa alady.
Onyń syrtynda tipti, Federaldyq rezerv júıesi de osy konsensýs-boljamdy eskerip otyrady. Ádette ol «ósý qarqyny rynoktyń kútkenin aqtaǵan joq» degen sózdermen dáıekteledi. Mundaı shemanyń buǵan deıin jaqsy jumys istep kelgenin eskergende, 2015 jyly qandaı da bir ózgeris bola qoıady dep aıtýdyń ózi de qıyn.
«Esepteý tásilderin ózgertý», «jańa parametrler», «modelderge túzetýler engizý» degen sııaqty sózder Amerıka ekonomıkasynyń sońǵy jyldardaǵy «jańa shyndyǵyn» jasyryp qala almaıdy. AQSh-tyń memlekettik vedomstvolary is júzinde statıstıkalyq málimetterdi óz qalaýlarynsha sapyrylystyrýda.
Bul týraly jeke ınvestorlar men qarjy rynoktaryna qatysýshylar qazirdiń ózinde ashyq aıta bastady. Deı turǵanmen, kórsetkishterdi oqystan jáne kútpegen jerden qaıta qaraý sany jyl ótken saıyn óse túsýde.
2008-2009 jyldardaǵy daǵdarys saldarynan jumystarynan aıyrylǵan amerıkalyqtar sany 800 myń adamǵa kemitip kórsetilgen. Biraq, ol týraly tek arada eki jyl ótken soń ǵana habarlanyp otyr.
2013 jyly AQSh-ta dál prezıdent saılaýy qarsańynda jumyssyzdyq deńgeıiniń kúrt quldyraýyna baılanysty úlken janjal týyndady. General Electric kompanııasynyń burynǵy basshysy Djek Ýelch 2012 jylǵy qyrkúıek aıynyń málimetteriniń burmalanǵany týraly ashyqtan-ashyq málimdeme jasady.
2014 jyly AQSh-ta birinshi toqsan boıynsha ishki jalpy ónimniń alǵashqy jáne túpkilikti baǵalanýyndaǵy aıyrmashylyq 3 paıyzdy qurady. Alǵashynda +0,1 paıyz degen kórsetkish habarlanǵan bolatyn, tek arada jarty jyl ótkende ǵana AQSh IJО́-siniń is júzinde 2,9 paıyzǵa qulaǵany anyqtaldy. Oılanyp kóreıikshi, álemdegi neǵurlym damyǵan elderdiń biri úshin mundaı statıstıkalyq aýytqýshylyq tym úlken emes pe?..
Áli kúnge deıin AQSh-tyń qarjy rynoktarynyń statıstıkanyń bul sııaqty qaıta qaralýyna eshqandaı selt etpegenin de atap ótken oryndy sııaqty. Áńgime árkezde de ótken ýaqyttardaǵy málimetter jóninde bolyp otyr. Osylaısha, álemdegi jetekshi aksııalar rynogynyń álemdegi jetekshi ekonomıka damýynyń ozyq ındıkatory bola bermeıtini jıi-jıi baıqalyp qalýda. Demek, ózimiz baıqaǵandaı, oıyndar birinshi kezekte naqty málimetter tóńireginde emes, Federaldyq rezerv júıesiniń shekten tys jumsaq monetarlyq saıasaty aıasynda júrip jatyr.
Sonymen birge, Amerıka ekonomıkasynyń ózi belgili bir qara jáshikke aınalyp barady. Syrtynan qaraǵanda ol burynǵysynsha jyp-jyltyr, biraq onyń ishinde ne bar ekeni tek Ekonomıkalyq taldaý bıýrosynyń mamandaryna ǵana málim. Mundaı kózarbaýshylyqtar AQSh-tyń ekonomıkalyq málimetteriniń shynaıylyǵyna degen senimge nuqsan túsirmeı qala almaıdy. Sondyqtan da bul másele qazirdiń ózinde zerttelý ústinde.
Dollardyń qaýqary qanshaǵa jetedi?
Amerıkalyq ekonomıst jáne sholýshy Ýılıam Engdal sońǵy ýaqyttardaǵy altyn rynogyndaǵy keıbir tendensııalarǵa nazar aýdarǵan. Al ol Reseı men Qytaıdyń ózderi úshin de, sonymen birge, bylaıǵy búkil álem úshin de dollarǵa degen táýeldilikti joıý úshin jaǵdaılar jasamaq nıette ekenin kórsetip bergen. О́z maǵynasy jaǵynan bul maqsat, sóz joq, revolıýsııalyq sıpatqa ıe. Ony júzege asyrý qazirdiń ózinde bastalyp ta ketti. Engdal Reseıdiń 2014-2015 jyldary altyn óndirisin qaýyrt ulǵaıtqanyn, sol arqyly álemde bul kórsetkish boıynsha ekinshi orynǵa shyqqanyn atap ótken. Sonymen birge, ústimizdegi jylǵa belgilengen jospar boıynsha bul el 300 tonnadan astam qymbat metall óndirýi tıis. Altyn óndirisi salasynda kóshbasshy sanalatyn Qytaı ǵana odan ozyq kórsetkishke qol jetkizip otyr. Onyń syrtynda 171 tonna qymbat metaldy satyp alý arqyly reseılik Sentrobank ótken jyly buryn-sońdy bolmaǵan belsendilik tanytqan. Al ol álemniń ortalyq bankteri satyp alǵan búkil kólemniń úshten bir bóligi bolyp tabylady. Osylardyń bári Reseıdiń altyn rezervteriniń kólemin sońǵy 20 jyl ishinde eń joǵary kórsetkishke jetkizdi.
Qytaı da dál osyndaı jolmen kele jatyr. Altyn kenishteri men metaldyń ózin satyp ala otyryp Beıjiń sońǵy jyldary óziniń altyn qoryn belsendi túrde tolyqtyra túsýde. Aspanasty eli óz qoryn 10 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa umtylýda. Osylaısha, ol qory 8 myń tonnadan sál ǵana asatyn AQSh-ty basyp ozbaq. Mamyr aıynda Qytaı álemdegi eń iri altyn ınvestısııalyq qoryn qurdy. Qytaıdyń 2 eń iri altyn óndirýshi kompanııalary kólemi 16 mıllıard dollar turatyn qordyń ınvestorlaryna aınaldy. Olar Reseıdi qosa alǵanda, «Jibek joly» boıyndaǵy jobalarǵa qarjy salatyn bolady. Endgaldyń pikirinshe, bul sııaqty is-áreketter Reseı men Qytaıdyń óz altyn rynoktaryn qurýyna jáne maqsaty álemdik rezervtik valıýta retindegi dollarǵa tónetin qaterdi boldyrmaý bolyp tabylatyn qymbat metall baǵalaryn burmalaýǵa qatysty aǵylshyn-amerıkan aýyzjalastyǵynan qutylýǵa múmkindik beredi.
Reseı men Qytaıdyń bul oıdy júzege asyrýǵa shyndap kirisken syńaıy bar jáne ondaı qadamǵa jaqsy ómirden emes, májbúrlikten baryp otyrǵany da belgili. Bul elderdiń árqaısysy olardyń ósýi men damýyn óziniń jahandyq ústemdigine syn-qater retinde qabyldaıtyn AQSh tarapynan qysymshylyqty belgili bir dárejede sezinip keldi. Ýkraınadaǵy daǵdarys pen onyń zardaptary Reseıdiń kózin ashty. Al Qytaı bolsa, ıýandy álemdik rezervtik valıýtalar pýlyna qabyldaýdan bas tartqan ýaqytta, sondaı-aq, amerıkalyqtardyń bulardy qatystyrmastan Trans-Tynyq muhıty áriptestigin qurýǵa talpynyp jatqanyn baıqaǵan kezde túsindi.
Osy oraıda dollardy negizgi rezervtik valıýta retinde qoldanýdyń AQSh-qa jáne onymen jaqyn baılanysqan elderge kútpegen artyqshylyqtar bergenin aıta ketý qajet. Oıyn erejelerin kim belgilese, sol árkezde de utysqa shyǵyp otyrady. AQSh Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda óziniń ekonomıkalyq jáne saıası artyqshylyqtaryn biliktilikpen paıdalana bildi, sóıtip, búkil álemge óz valıýtasyn kúshtep tańýdyń oraıyn keltirdi. 1944 jylǵy konferensııada qabyldanǵan Bretton-Výds kelisimi altynǵa bekitilgen dollardy halyqaralyq esep aıyrysýlar quraly retinde bekitti. Belgili bir turǵyda oǵan negiz de joq emes edi. Jıyrmasynshy ǵasyr AQSh-ty basty qarjy ortalyǵy jasady, al AQSh ekonomıkasy eki dúnıejúzilik soǵystan keıin ózin ózgelerge qaraǵanda, jaqsy sezine tústi. Degenmen, ýaqyt óte kele Shtattar, jaǵdaıdy paıdalana otyryp, rynokqa eshteńemen qamtamasyz etilmegen aqsha belgilerin molynan shyǵara bastady. Qalaı degende de, dál osyndaı kúdiktiń bolǵany ras, biraq ózderiniń altyn qorynyń kólemderin jarııa etýge AQSh ta mindetti emes bolatyn. Aqıqattyń anyǵyn bilý sharasyn Fransııa prezıdenti general De Goll uıymdastyrdy.
Ekonomıster Rober Trıffen men Jak Rıýefftiń qupııa baıandamalarynan prezıdent De Goll AQSh Federaldyq rezerv júıesine baǵynatyn altyn pýlyna qatysýdyń óz eli úshin tıimsiz ekenin bildi. Ol dollar ústemdigin moıyndamaýdy usyndy jáne esep aıyrysýdyń burynǵy júıesine qaıta oralýdy jaqtady. Qarapaıym tilmen aıtqanda, De Goll altyn standartyna qaıta kóshýdi qoldady. Ol AQSh-tyń óz mindettemeleri boıynsha jaýap berýge qabiletsizdigin kórsetý arqyly óz ıdeıasyn júzege asyrýǵa tyrysty. 1965 jyly De Goll 1,5 mıllıard dollardy altynǵa aıyrbastaýdy usyndy. Al ol AQSh úshin óte qaýipti oqıǵa bolyp tabyldy. Fransııadan keıin ile-shala Germanııa, Kanada jáne Japonııa «jasyl qaǵazdaryn» amerıkalyq altynǵa aıyrbastaýdy qalady. Bul óte tamasha oılastyrylǵan soqqy boldy. AQSh orasan zor altyn qoryn Eýropaǵa bere otyryp, syn-qaterdi eńsere bildi. Biraq, budan keıin Bretton-Výds kelisimi jaramsyz bolyp tanyldy. Al 1971 jyly AQSh prezıdenti Nıksonnyń sheshimimen Amerıka eshkimnen suramastan óziniń barlyq mindettemelerinen bas tartty.
1973 jyldan bastap qatań aıyrbas baǵamy júıesi óziniń ómir súrýin toqtatty. Iаmaıkada ótken halyqaralyq konferensııada valıýta baǵamdaryn rynok zańdaryna baǵyndyrý týraly sheshim qabyldandy. Al ıamaıkalyq júıe álemdik ekonomıkany dollarǵa baılanystyrý saqtalyp qalǵandyqtan, onyń esesine altynǵa erkin aıyrbastaý týraly mindettemeler joıylǵandyqtan, AQSh úshin burynǵydan da tıimdi bolyp shyqty.
2001 jyly Malaızııa premer-mınıstri Mahathır Mohammad usynǵan altyn standarty ıdeıasy naqty kóriniske ıe bola tústi. Áńgime altyn dınardy ıslam memleketteriniń ózara esep aıyrysý pýly retinde qoldaný jóninde bolǵan edi. Bul ıdeıa da osy elderdiń dollarǵa degen syrtqy táýeldiligin tómendetýdi kózdedi. Biraq, joba júzege aspaı qaldy. Onyń esesine osy ıdeıany Afrıka aýmaǵynda Afrıka odaǵynyń kóshbasshysy bolǵan Mýammar Kaddafı júzege asyrmaq boldy degen de pikir bar.
Árıne, Reseı men Qytaı Lıvııa emes, olardyń áskerı jáne ekonomıkalyq qýaty ózderiniń kez kelgen eń batyl degen eksperımentterin qorǵap shyǵýǵa qabiletti. Onyń ústine mundaı jańashyldyqqa degen suranys barǵan saıyn arta túsip otyr. Bárin birden túbegeıli ózgertýge degen qajettilik te joq. Bastapqyda altynmen ózara esep aıyrysýǵa kóshýdiń ózi jetkilikti. Osynyń ózi-aq salamatty ekonomıkalyq úderister úshin tartylys polıýsin týǵyzbaq. Onyń syrtynda bul barlyq elder úshin de qolaıly.
«Altyn ólshemin» engizý qarjylyq alypsatar elderdiń álemdik ekonomıkadaǵy kóshbasshylyqqa degen monopolııasyn joıyp, altynmen kórinis tapqan ulttyq baılyqtary bar barlyq elderge adal básekelestikke jáne órkendeýge jol ashady. О́ziniń de, ózgelerdiń de aktıvterin naqty baǵalaý, aıqyn koordınattar júıesinde ómir súrý múmkindigi týady. Qalaı degende de, kez kelgen ulttyq valıýtaǵa qaraǵanda altyn burynǵysynsha neǵurlym túsinikti ólshem bolyp qala beredi. Olaı bolsa qandaı túrde bolmasyn, erte me, kesh pe «altyn standartyna» aýysatyn kún de onsha alys emes sııaqty. Tek Reseı óziniń BRIKS boıynsha odaqtastarymen birge osy úderistiń kóshbastaýshysy bolýy tıis.
Norvegııalyqtar bolashaq urpaq baılyǵyn qurbandyqqa shalmaq
Qarjy daǵdarysy álem ekonomıkasyn tizerletken tusta Norvegııa odan is júzinde esh zalalsyz shyǵa bildi. Degenmen, qazir, munaı barreliniń baǵasy 50 dollardan tómen quldyraǵan kezde bul el de ekonomıkalyq turaqsyzdyqtyń alǵashqy aýyrtpalyqtaryn sezine bastady.
Birinshiden, munaı baǵasynyń tómendeýi munaı óńdeý sektoryndaǵy qyzmetshiler sanyn qysqartý tasqynyn týyndatty, soǵan sáıkes jumyssyzdar sany óse tústi. 2010 jyly ol kórsetkish 3,7 paıyzdy qurasa, ústimizdegi jyldyń mamyrynyń ózinde ol 4,3 paıyzǵa jetip otyr.
Norvegııadaǵy jumyssyzdyq deńgeıi, máselen, Polshadaǵymen (sol kezeńde – 10 paıyz jumyssyz) salystyrǵanda tómen bolyp kóringenimen, sońǵy 11 jyldaǵy eń joǵarǵy kórsetkish dál osy Skandınavııa elinde tirkeldi.
Norvegııanyń munaı óńdeý ónerkásibinde 250 myńǵa jýyq adam eńbek etedi. Eldiń Ortalyq statıstıka bıýrosynyń habarlaýynsha, jıyntyǵynda 2016 jyly atalǵan sektorda jumysshylardyń jartysyna jýyǵy óz jumystarynan aıyrylady. Sonymen birge, daǵdarys ekonomıkanyń ózge de salalaryn qamtymaq. Skandınavııa memleketi sharýashylyǵynyń júrek soǵysynyń álsizdigi týraly búginde jappaı jazylýda.
Qalyptasqan osyndaı jaǵdaıda úkimet Norvegııanyń Ulttyq ınvestısııalyq qorynyń qatysýymen belgili bir sharalar qabyldamaq nıette. 2016 jylǵa josparlanǵan bıýdjette qorda jınaqtalǵan qarjylardy paıdalaný qarastyrylǵan. Osy kúnge deıin birde-bir qarjy mınıstriniń dál mundaı túbegeıli sharaǵa barmaǵanyn eskergende, oıǵa alynǵan isti tarıhı oqıǵa dep ataýǵa ábden bolatyndaı.
Eger eske sala keter bolsaq, Norvegııanyń Ulttyq ınvestısııalyq qory álemdegi memlekettik ınvestısııalyq qorlar men salymdardyń ishindegi eń irisi bolyp tabylady. Sondyqtan da ol ekonomıkanyń jáne zeınetaqymen qamtamasyz etýdiń kepili bolyp sanalady. Bul qatarda norvegııalyqtardyń keleshek urpaǵy da bar. Osy oraıda aıta keter bir jaıt, skandınav halqynyń ulttyq baılyǵy búginde shamamen 875 mıllıard AQSh dollary dep baǵalanyp otyr.
Dúnıe júzin kezgen daǵdarys
Qazirgi tańda jalpyálemdik qaryzdyń mólsheri shamadan tys artyp ketti. Munyń basty sebebi, qaryzdanýshy elder tym kóp kólemde qarjy alyp, endi sony qaıtara almaı otyr. Onyń saldary álemdik ekonomıkalyq ósimge aıtarlyqtaı keri áserin tıgizýde. Qaryzy artqan memleketterdiń úkimetteri men olardyń ortalyq bankteri tyǵyryqtan shyǵýdyń ártúrli joldaryn qarastyrǵanymen, jaǵdaı odan ári shıelenisip ketti.
Búginde dúnıe júzi boıynsha aktıvterdiń kóptegen bos keńistikteri bolýy múmkin. Olardyń arasyndaǵy eń bastysy memlekettik oblıgasııalardyń naryǵyndaǵy keńistik bolyp otyr. Erte me, kesh pe, onyń da kóbesi sógilip, irgetasyna syzat túsedi. Sol kezdegi soqqy ádettegiden birneshe ese aýyr bolýy ábden múmkin.
Ekonomıkaǵa qyzyqqan kez kelgen adam úshin Eýropadaǵy qaryz daǵdarysy jaqsy tanys. Sońǵy eki jylda eń basty qaýip-qater de kári qurlyqtaǵy osy jaǵdaı bolyp otyr. Sonymen qatar, búginde kópshilikti Qytaıdaǵy ósimniń baıaý qarqyny men AQSh ekonomıkasynyń bulyńǵyr keleshegi alańdatýda. Bul ekeýi álemdegi eń iri ekonomıkalar bolyp sanalady. Olar týraly málimetterdiń jetkilikti deńgeıde aıtylyp, jazylatyny da sondyqtan. Degenmen, jer sharynda tyǵyryqqa tirelip turǵan basqa da elder bar.
Kanada. Munaı jáne shıkizat naryǵyndaǵy jappaı keleńsizdik eldi resessııaǵa ıtermeledi. Sonyń saldarynan Kanada dollary 2008 jylǵy daǵdarys kezindegi deńgeıden de tómen quldyrap ketti. Sondaı-aq, atalǵan naryqtarǵa táýeldiligi basym mundaǵy Albert jáne Nıýfaýndlend aımaqtary eń kúrdeli jaǵdaıǵa dýshar bolýda. Bir márte munaı baǵasyndaǵy serpilisti ótkergen olar sondaı sáttiń taǵy da qaıtalanyp, barlyǵy óz qalpyna keledi dep boljaýda. Barlyq másele de osy boljamda bolyp otyr.
Toronto men Vankýverdiń baspana naryǵyndaǵy jaǵdaıy da kókeıge senim uıalatpaıdy. Bul máseleniń ýshyǵyp turǵanyn dáleldeıdi. Sońǵy alty aıda Kanada banki paıyzdyq mólsherlemesin eki ret tómendetýge májbúr boldy. Jaǵdaıdyń qanshalyqty qıyn ekenin eskersek, olarǵa mólsherlemeni nólge deıin tómendetip, sandyq jeńildetý baǵdarlamasyn bastaý kerektigin ańǵaramyz. Eger bul áreketten de esh kómek bolmasa, onda biz qıyn jaǵdaıǵa – paıyzdyq mólsherlemeniń teris áserine kýá bolamyz. Qazirgi qarqynǵa qarap, bul eldiń ondaı sátke tym jaqyn qalǵanyn ańǵarý qıyn emes.
Avstralııa. Sońǵy 20 jylda Qytaı álemdik ósimniń basty qozǵaýshy kúshi retinde qarastyrylyp keldi jáne ol aqylǵa qonymdy edi. Jyldyq ósý qarqyny 8 paıyzdan 15 paıyzǵa deıin bolatyn Qytaı ekonomıkasy taýar men shıkizatty jalpaq tilmen aıtqanda «shaınamaı jutyp» jatty. Soǵan qaramastan, ózi de óndirýde belsendi qımyldady. Osyǵan oraı, bul elge óz ónimderin jetkizýshi memleketter nemese kompanııalar aqshany «kúrektep» tapty. Olardyń qatarynda Avstralııa da bar.
Al qazir Qytaıdyń ósý qarqyny qatty baıaýlap qaldy. Keıbir ekonomısterdiń aıtýynsha, naqty ósim bar bolǵany 3 paıyzdyq kórsetkishke teń. Bul ótken jylmen salystyrǵanda óte kóp mólsherdegi quldyraý bolyp sanalady.
Osy rette Qytaıdaǵy ósimniń turalap qalýy jáne ol eldiń qajetti qarqyndy saqtaý úshin jasap jatqan áreketteri búkil álemge aıtarlyqtaı óz áserin tıgizetinin atap ótken jón. Birinshi bolyp barlyq aýyrtpalyqty jaqyn shıkizat jetkizýshi bolyp tabylatyn Avstralııa sezinedi. Sondyqtan osy eldiń úkimeti men ortalyq banki quldyraýdyń aldyn alý úshin qoldan kelgen barlyq múmkindikti júzege asyrýǵa tyrysýda.
Solardyń biri paıyzdyq mólsherlemeniń buryn-sońdy tirkelmegen eń tómen deńgeıge deıin túsýi. Soǵan oraı, Avstralııa dollary ótken jylǵa qaraǵanda 25 paıyzǵa kúrt arzandap ketti. Alaıda, budan jaǵdaıdyń jaqsaratyn túri baıqalmaıdy.
Brazılııa. Avstralııa sekildi Brazılııa da Qytaıdyń ósiminen kóp nárse alyp otyr. Sondyqtan qazir bul el de quldyraýdyń saldaryn sezinýde. Eldiń ekonomıkasy 12 aı qatarynan qysqartylyp keledi. Bul sońǵy 25 jyl ishindegi eń uzaq quldyraý retinde tirkeldi. Budan ári qaraı da jaǵdaı ýshyǵa túspek. Ekonomıkanyń qysqartylýyna qaramastan, ınflıasııanyń ósýi paıyzdyq mólsherleme sekildi jalǵasyp keledi. Máselen, Brazılııa realy 53 paıyzǵa quldyrady! Sondyqtan bul el tolyqqandy ekonomıkalyq kúıreýge tym jaqyndap qaldy.
Ekonomıkadaǵy ósý qarqynynyń azaıýy men ınflıasııanyń kúrt kóterilýi 2004 jyldyń I toqsanynan bastap jaısyz úılesim boldy. Sondaı-aq, 2015 jyldyń mamyryndaǵy qazynalyq tapshylyq sońǵy 11,5 jyldaǵy eń kúshtisi bolyp sanalady. Bıýdjettegi tapshylyq 2004 jyldyń qańtarynan bastap IJО́-niń 7,9 paıyzdyq deńgeıinde eń joǵary kórsetkishke jetti. Sońǵy 137 aı ishinde tek bes jaǵdaıda aǵymdaǵy shot tapshylyǵy qazirgi jaǵdaımen salystyrǵanda sál ǵana kóp boldy.
Eldiń qazirgi basshysy Dılma Rýsseff 1985 jyly áskerı dıktatýra aıaqtalǵan sátten bastap demokratııalyq jolmen saılanǵan prezıdentterdiń ishinde eń belgisizi bolyp otyr. Ony jaqtaýshylardyń reıtıngi tek 8 paıyz bolsa, 71 paıyz halyq Rýssefftiń jumysyn qoldamady. Tipti, saýalnamaǵa qatysýshylardyń úshten ekisi prezıdenttiń qyzmetinen ketkenin qalaıtynyn aıtqan.
Shvesııa. Brazılııa men Avstralııaǵa qaraǵanda Shvesııa Qytaıǵa az arqa súıeıdi. Biraq sońǵy kúnderi el ekonomıkasy ózin jaısyz sezinip otyr.
Jalpy, álemdik BAQ-tan Shvesııa týraly málimetti óte sırek kezdestiremiz. Sebebi, bul eldiń ekonomıkasy kúrt ósip nemese quldyrap ketken emes. Ol jaı ǵana qımylsyz tur.
Qazirgi kezde Shvesııa eýroaımaqqa kirmeıdi. Áıtse de, eldiń oǵan jaqyn ornalasýynyń ózi ósimniń bolmaýyna jetkilikti deńgeıde áser etýde.
Eýroaımaqtaǵy qaryz daǵdarysy apatty deńgeıde. Ony endi toqtatý múmkin bola qoımas. Al daǵdarys eýroaımaqqa kiretin, sondaı-aq, oǵan jaqyn elderdiń ekonomıkalyq tirshiligin turalatyp barady. О́kinishke qaraı, Shvesııaǵa da ol jaǵdaı tym jaqyn tur.
Qandaı jolmen bolsyn ekonomıkaǵa jan bitirý úshin ortalyq bank «baspa stanogyn» iske qosyp, teris mólsherleme engizýdi durys dep sheshti. Bul, árıne, tóbeden jaı túsirer jaıt. Mamandardyń pikirinshe, mundaı qadam kompanııalar men halyqty óz ámııandaryn bosatyp, qaıta aqsha jumsaýǵa májbúrleıdi. Soǵan qaramastan, bári burynǵydan beter nashar bola bermek.
Álemdik daǵdarystyń jaǵdaıyn esepke alsaq, Shvesııanyń oǵan qarsy bir nárse isteı qoıýy ekitalaı. Jahandyq ekonomıkalyq quldyraý eldi eseńgiretip, el aqshasy krondy da qatty álsiretedi.
Eýroodaq bosqyndar tasymalyna tosqaýyl qoıady
[caption id="attachment_73748" align="alignright" width="438"]
CREATOR: gd-jpeg v1.0 (using IJG JPEG v62), quality = 75[/caption]
Eýropalyq polısııa adamdardy zańsyz tasymaldaýshylarǵa qarsy aýqymdy is-shara bastady. Sonyń arqasynda Italııanyń Sısılııa aımaǵyndaǵy Katanııa qalasynda mıgranttardy elge zańsyz tasymaldaý áreketterin uıymdastyrýshylar qolǵa tústi. Qamaýǵa alynǵandardyń arasynda úsh marokkalyq, tórt lıvııalyq pen bir sırııalyq bar. Jergilikti bılik ókilderiniń pikirinshe, dál osylar ótken senbide 49 mıgranttyń máıiti tabylǵan qaıyqty basqarǵan. Tergeýshiler qaıyqtaǵy jappaı kisi ólimine kúdiktilerdiń tikeleı qatysy bolýy múmkin ekenin aıtady. Boljam boıynsha, qaıyqtyń astyńǵy bóliginde otyrǵan bosqyndar aýa jetispeıtinin aıtyp shaǵymdanǵan. Ony qaperine de almaǵan kúdiktiler adamdardy qaıyqtyń betine shyǵarmaı qoıǵan, sonyń saldarynan sońǵylary tunshyǵyp qaza bolǵan kórinedi.
Sońǵy eki jylda Eýropaǵa bettegen mıgranttar legi buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq kórsetkishke jetti. Bosqyndardyń basym bóligi Afrıka qurlyǵynyń kelimsekteri úshin tranzıttik el sanalatyn Lıvııa arqyly qatynaýda. Al Eýropa jaǵalaýlaryna jete almaǵandar jergilikti bosqyndar lagerinde qalyp jatady. Ulybrıtanııanyń quqyq qorǵaýshylary usynǵan derekterge qaraǵanda, ol lagerlerde mıgranttarǵa tamaq bermeı, uryp, kemsitip jatatyn kórinedi. Halyqaralyq baıqaýshylardyń aıtýynsha, búgingi tańda adamdardyń zańsyz, jasyryn tasymaldanýyndaǵy qaýip-qater deńgeıi birneshe jyl burynǵy jaǵdaıǵa qaraǵanda edáýir artqan. Jolaqysy kóterilip, qaýipsizdik kepili tómendegen.
Atalmysh máseleniń aýqymy jóninde Eýropanyń laýazymdy sheneýnikteri ashyq aıtýda. «Basty mindetimiz – zańsyz tasymaldaýshylardyń qaıyqtaryn birinen soń birin qurtý emes, biz osy bıznes modelin joıýymyz qajet», – dep málimdedi Eýroodaq dıplomatııasynyń basshysy Federıka Mogerını.
Birikken Ulttar Uıymynyń aqpary boıynsha, qazirgi tańda Eýropaǵa adam tasymaldaý naryǵynyń jalpy mólsheri 135 mln. eýrony qurap otyr. Kári qurlyqqa jetkizetin bir bılettiń kontrabandashylar belgilegen baǵasy 1800-den 10 myń eýroǵa deıin barady. Máselen, bir ǵana Fransııanyń Kale qalasynda mıgranttardy tasymaldaýshylar jylyna 1,5 mln. eýro tabys tabady eken.
Aıqarma betti daıyndaǵandar Seıfolla ShAIYNǴAZY, Aıdar О́RISBAEV, Elaman QOŃYR, «Egemen Qazaqstan».
