Bal tatyǵan «Barqy» qymyzy

«Qymyzmuryndyq» qazaq hal­qynyń jaılaýǵa shyǵyp, bıe baılap, alǵash ret qymyz ishkende jasaıtyn toıy. Toıǵa týǵan-týys, jekjat-juraǵat, kór­­shi-qolańnyń barlyǵy jınalady. Toı bastalǵanda qymyzdan dám tatýǵa eń aldy­men aýyldaǵy aqsaqaldar qaýy­my shaqyrylady. Olar jańa ashyǵan qymyzdyń dámin tatyp kórgennen keıin, kórshi aýyl­darǵa da at shaptyryp, kisi jiberip óz aýylynyń bal qy­myzynyń dámin kórip ketýdi usynady. Osylaısha, «Qymyz­muryndyq» toıy birneshe kúnge jalǵasyp kete barady. Kóshpendi qazaq óz tirliginde bir maýsymda ǵana emes, jyl boıy bıe baılap, qymyz ashytýdyń syryn bilgen. Qymyzdy atam zamannan beri qaraı qara sabada saqtaıdy. Saba kóshpendilerdiń kezinen qalǵan bir belgi dese de bolady.  Ony jylqy terisinen tigedi. Birinshiden, sabada ashytylǵan qymyzdyń dámi keremet bolsa, taǵy bir mańyzdysy kóshpendi qazaq úshin ári-beri kóshi-qon kezinde ózimen alyp júrýge óte qolaıly. Qymyz saqtalatyn, bıe saýylatyn shelek, pispek, shómishter jıi ystalyp otyrady. О́ıtkeni, bal tatyǵan barqyt qymyzdy temir ydysqa quıyp bere almaısyń. – Bıe saýý degenimiz ońaı sharýa emes, bul úlken óner, epti­lik qajet, – deıdi búginde «Barqy» qymyzymen Semeıge tany­mal «Shóptiqaq» shar­ýa qojalyǵynyń tóraǵasy Dáý­renbek Aımanov, – kez kelgen adam bıe saýyp, qymyz ala almaıdy. Bir bıe mólshermen bir lıtr sút beredi. Jas bıeler jarty lıtr berýi múmkin. Saýynshy sony ýaqtyly alyp alýy kerek. Áıtpegen jaǵdaıda bıe sútin jyldam tartyp alady. Dáýrenbek Aımanov bıe baılap, qymyz óndirý joly­na ómir boıy jınaǵan tájirıbesiniń ar­qasynda keldi. Aýylda ós­ken Dáýrenbek aǵa  bala kezi­nen jylqy ustap, ata-anasy­na qolqabys jasap, uzaq ýaqyt jumsap daıyndaıtyn qymyz pisýdiń jaıyn biledi. О́z sharýashylyqtarynda áke-sheshesi de bıe baılap, qy­myz ón­dirgen. Dáýrenbek aǵa  bú­gin­de sol atadan qalǵan kásipti jalǵastyryp, el qurmetine bólenýde. Mektep bitirgennen keıin ol ásker qatarynda bolyp, Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn óteıdi. Sodan soń Semeıge kelip, birneshe jyl sút zaýyty men et kombınatynda jumys istegen.  Sóıtip júrip 1994 jyly jeke kásip ashýdy oılap, Sarjaldan 50 jylqy satyp alady. Al sharýashylyqqa qajetti jerdi Shóptiqaq stansasy mańynan alyp, onshaqty bıe baılap qymyz óndire bastaıdy. – «Jaqsy jerge qaq bitedi, er jigitke baq bitedi»  degen qanatty sóz bar qazaqta, – deıdi Dáýrenbek aǵa, – Shóptiqaq bizdiń baǵymyz boldy. Búgingi kúni eki júzdeı bıe baılap otyr­myz. Keleshekte saýyndy bıeniń sanyn tórt júzge jetkizý oıymyzda bar. Sóıtip, qalaǵa táýligine bir tonnadan artyq qymyz ákelmekpiz. Jumys jasap jatqanymyzǵa bıyl 21 jyl boldy. Halyq bizdi tanyp alǵan. Sondyqtan da qymyz jaq­sy ótedi dep aıtýǵa bolady. Qalaǵa tań ata jetkizilgen qy­­myzymyz saǵat onǵa deıin bi­tip ketedi. Kúnine jarty tonna «Bar­qy» qymyzyn saýdalap otyrmyz. Aıta ketý kerek, qymyz qa­zaq­tardyń, tipti kúlli kóshpen­di­lerdiń  súıikti asy. Onyń em­­dik, shıpalyq qasıetteri mol. Eń alǵash ret qymyz emhanasyn 1858 jyly Samarada Nıkolaı Postınov degen dáriger uıymdastyrady. Qymyzben emdelýge oǵan Lev Tolstoı men Anton Chehov kelip, qatarynan bes aıdaı jatyp em-dom alady.  Kóshpendi qazaq ta aýyryp-syrqasa qymyzǵa jú­gingen. Ásirese, ókpe-qolqaǵa sýyq tıgende qymyzdyń emdik shıpasy mol. Qymyz ımmýnıtetti nyǵaı­týmen qatar, aǵzany jasartady. – Adamdar belgili bir ýaqytta kelip jańa saýylǵan bıe sútin iship turady. Qala syrtyndaǵy arnaıy at qoramyzda bıe saýy­p, qalaǵa 15 mınýtta jetkizip otyrmaqpyz. Ol jerde arnaıy dáriger de qyzmet jasaıdy. Ana súti bolmasa, balalarǵa saýmal ishken óte paıdaly. Saýmal iship ósken bala qorǵasyndaı aýyr bolady. Kúnine tórt ret tamaq­tanardan jarty saǵat buryn saý­mal ishken óte paıdaly, – deıdi sharýashylyq ıesi Dáýrenbek Aımanov. Shóldegende qazaqtar ózge de túrkiler sııaqty aıran, shubat, qymyz, ashyǵan kójeni paıdalanady. Qazaq dalasynda qymyzdyń 40 túri daıyndalǵan eken. Eń tanymaldary ýyz qy­myz, jazǵy, kúzgi qymyz, túnemel qymyz, sary qymyz, dónen qy­myz, besti qymyz, asaý qymyz, qysyrdyń qymyzy, qorabal qy­myz, bal qymyz, sirge jıar qymyz. Árqaısysynyń daıyndalýy da, densaýlyqqa qajetti mańyz­dylyǵy da óte keremet. Bizdiń aıtpaǵymyz, qazir Batys Eýropada qymyz ishý jaqsylap qolǵa alynypty. Ásirese, buryn sharaptan bas almaǵan Berlın men mıýnhendikter sońǵy kezde qymyz ishýde. Qazaqstanda halqymyzdyń osy qasıetti taǵa­myn daıyndaýshylarǵa memleket tarapynan jasalyp otyr­ǵan qoldaý, kórsetiletin kómek bar. Naqtyraq aıtsaq, qymyz óndirýshilerge tólenetin sýbsıdııa. Sýbsıdııa kólemi óndirilgen árbir lıtr qymyzǵa 60 teńgeden dep belgilenip otyr. Bul óndir­ý­­­­­­shiler úshin tıimdi. Al talap boıynsha kem degende 35 bıe baılaǵan adam ony emin-erkin ótkize alady deýge bolady. «Shóptiqaq» sharýa qojalyǵy da ótken jyldan beri memleket tarapynan jasalyp otyrǵan qoldaýdyń ıgiligin kórýde. Bú­ginde sýbsıdııa kómegimen elektr jaryǵyn, qymyz qutysy men onyń syrtyna japsyrylǵan zatbelgisin aqtap otyr. – Qazir sharýashylyqta 400 bıe bar. Olarǵa arnaıy oryndar kerek. Jabyq oryndardyń qurylysyn keler jyly bas­taýdy josparlap otyrmyz. Sondaı-aq, úlken óndiristik jel­detkishter qoımaqpyz. Bıeler salqyn jerde tursa, sútti jaqsy beredi. Áıtpese ystyq kún, shybyn-shirkeı maza bermeı, qansha kúshteri ketedi. Taza ári salqyn qora ishinde bolsa, óte jaqsy, – deıdi «Shóptiqaq» sharýa qojalyǵynyń basshysy Dáýrenbek Aımanov. – Sońǵy úsh-tórt jyldyń ishinde qymyzdy halyq óte jaqsy tutyna bastady. Biz de halyqtyń jaǵdaıyna, muń-muqtajyna qarap, óndiretin qymyzymyzdy áleýmettik jaǵy­nan az qamtylǵan azamattar men soǵys ardagerlerine, Chernobyl apatynyń zardaptaryn joıýǵa qatysqandarǵa, júrek jáne onkologııalyq aýrýlarmen aýy­ratyn adamdarǵa jeńildikpen berip otyrmyz.  Raýshan NUǴMANBEKOVA. Semeı.