Ǵarysh ǵalamaty

nemese Plýton jer seriginde júrek tárizdi tóbe qaıdan júr? Ǵalamnyń ǵajaıyp syrlary bitken be? Sonymen qatar, ǵarysh aımaǵyndaǵy ózgeshelikter men jumbaǵy ashylmaǵan tańǵajaıyptar áli kúnge ǵalymdar qyzyǵýshylyǵyn arttyryp keledi. Bul rette AQSh-tyń NASA kompanııa­sy aspan álemin zertteýde aldyna jan salmaýda. Kópshiliktiń nazarynda júrgen toǵyzynshy Plýton planetasy jaıynda kópten aıtylyp ta júr. Bir ǵalymdar ony planeta dep atamaýǵa birqatar sebepter baryn aıtsa, keıbiri onyń planeta bolýǵa laıyqty tustaryn taldap berip jatty. Osy jerde kereǵar pikir týyndap, adam aıaǵy baspaǵan sonaý bir alys qashyqtyqta ornalasqan nysannyń jaı-kúıin zertteýge NASA qyzmetkerleri ózderiniń apparatyn jiberýge táýekel jasaǵan bolatyn. Kún júıesiniń syrtqy ja­ǵynda aınalatyn ergejeıli ǵa­lamshar barsha ǵalymdardyń nazarynda. Kún men Plýtonnyń arasyndaǵy qashyqtyq 7 mıllıard 307 mıllıon shaqyrymǵa sáıkes. Kúnnen alys bolǵandyqtan Plýtonda aýa raıy -240° C pen -218° C arasynda. Ortasha temperatýra -229° C qu­raıdy. Al Jermen salystyrǵanda biz­diń ǵalam­sharymyzda eń tómengi temperatýra Antarktıdada -89.2° C bolǵan, aıyrmashylyǵyn baıqap qaraýǵa bolady. Ol kúndi 248 jylda bir ret aınalatyn bolǵandyqtan onda jyl uzaq. 1992 jyly shýǵa aınalǵan taqyryp «Plýton nege planeta emes?» degen saýal bolatyn. Bul máse­leniń qozǵalýyna da erge­jeıli ǵalamshardyń basqa planetalarǵa qaraǵanda óziniń aımaǵynda ǵalamat nysan bolyp tabylmaıtyndyǵy, ıaǵnı onyń mańynda osyǵan uqsas birqatar aspan deneleri bar ekendigi sebep bolady. Jurtshylyqtyń boljamy boıynsha, 2005 jyly Erıda dep atalatyn Plýtonmen aýmaǵy shamalas transneptýndyq nysan tabylǵan kezde, osy aspan denesiniń de planeta degen atqa laıyqty bolý yqtımaldyǵy aıtylady. Onda, «Plýtondy planeta dep ataıtyn bolsaq, nege Erıdany da planeta dep atamasqa?» degen saýal týyndaıdy. Tap osy tusta Erıdanyń ashylýyna oraı astronomdyq birlestik bizdiń uǵymda áli kúnge deıin «planeta» degen sózge durys anyqtama berilmeı kele jat­qandyǵyn uǵyndy. 2006 jyly Halyq­aralyq astronomııalyq odaq Pragada ótken Jalpy assambleıa­da planetany basqa nysandardan ajyratý boıynsha belgilerdi talqylady. Atalǵan assambleıa músheleri bir­aýyzdan Plýtondy planeta dep sanamaýǵa sheshim qabyldady. Qysqasha aıtqanda, «naǵyz planeta» óziniń orbıta mańaıyn ózge denelerden tazartyp otyrýy qajet bolatyn, al Plýton mundaı mindetti atqara almaǵan. Sondyqtan da Plýtondy zertteý barysyndaǵy jańa kosmostyq kezeń 2006 jyldyń qańtar aıynda bastaldy. Bul rette ǵarysh álemine NASA-nyń New Horizons apparaty ushyrylǵan edi. Bir degennen Plýtonǵa jol tartqan apparat 9 jarym jyl boıy aspandy sharlaý­da. Al bıyl ol shildede Plýtonǵa barynsha jaqyndady. New Horizons bul palenatadan 12 500 shaqyrym qashyqtyqta ushyp ótti. Solaı Jer tirshiliginiń ergejeıli ǵalamsharmen kezdesýi bastalyp ta ketken bolatyn. Ol Koıper beldeýindegi eń iri dene bolyp sanalatyndyqtan ǵalymdardyń qyzyǵýshylyǵy ýaqyt sanap arta túsýde. Al astronomdardyń aıtýynsha, New Horizons mıssııasy aıasynda ergejeıli ǵalamshardyń salmaǵy naqty anyqtaldy. Mu­nymen qatar, jańa málimetter Plýton tyǵyzdyǵy biz oılaǵannan da tómen jáne onda muzdy tóbeler kóp ekendigin kórsetti. NASA New Horizons mıssııasyn júzege asyrýǵa 600 mıllıon dollardan astam qarajat jumsady, dep jazady El.kz saıty. Ondaǵy aqparat boıynsha, apparattyń bastapqy salmaǵy 478 kılo, al onyń 77 kılosy janarmaı bolyp tabylady. Plýtonǵa jeter jolda stansa birneshe gravıtasııalyq manevr jasap, birqatar zertteýler júrgizgen. Máselen, 2006 jyldyń 13 maýsymynda apparat 132524 APL shaǵyn asteroıdynan 110 myń shaqyrym qashyqtyqta ushyp ótti. Sonymen qatar, atalǵan appa­rattyń anyqtaýy boıynsha, bulda ártúrli relefter bar bolyp shyqty. New Horizons Plýtondy jaǵalaı júrgeninde onyń tóbesinde júrekke uqsas beıneni tapqan. Oǵan boljanǵan Tombo aımaǵy degen ataý berildi. Júreksheniń sol jaǵy jazyq muzdyq­ty kórsetedi. Bul rette ǵarysh ǵalamattarynyń biri de osy ekendigin aıta otyryp, NASA Twitter jelisinde «Plýtonnan mahabbatpen!» sálemin joldaǵan bolatyn. О́ziniń ataýy aıtyp turǵandaı, New Horizons apparaty «jańa kókjıekterdi» tabýy tıis. Sonymen qatar, ol HH ǵasyrdaǵy ǵalymdardyń qoly jetpegen, biraq barynsha zertteýge tyrysqan Plýton men onyń serigi Haron jaıyn­da tolyqqandy málimet berýi qajet. Ol jaqtan keletin jańalyqtyń bizdiń planetaǵa jetýi úshin bir­neshe saǵattar men aılar ketetinin eskersek, tolyq derekter 16 aıdyń ishinde kelip jetýi tıis. Ázirge shildeniń ortasynda jiberilgen «Jańa kókjıektiń» málimetteri osyndaı. Jáne de aıta keterlik mańyzdy jaǵdaı, «TV Sentr» aqparat kóziniń jazýy boıynsha, apparat bortynda Plýtondy ashqan ǵalym Klaıd Tombonyń kúliniń azdaǵan mólsheri salynǵan ydys pen amerıkalyq monetalar jáne baıraq bar. Sonymen qatar, múmkin bolǵan jaǵdaıdaǵy kelesi álem órkenıetine joldanǵan yqsham dıski qosa salynǵan. Muny NASA qyzmetkerleri belgili maq­satta jasaǵany aıdan anyq. Múmkin belgili ǵalymnyń rýhy osy iste sharapatyn tıgizer degen senim bolar. Desek te, qan­daı jaǵdaı bolmasyn, «Jańa kókjıekke» jumysynda eshqandaı kedergiler týyndamaı, óz mindetin oryndaýda múlt ketýler bolmasyn dep tileımiz. Elmıra MÁTIBAEVA, «Egemen Qazaqstan».