El damýynyń qaǵıdatty qujaty

Mine, aldymyzdaǵy 30 tamyz kúni ulttyq saıası-quqyqtyq júıeniń ózegi, memlekettilik pen el egemendiginiń, zańdylyq pen quqyq tártibiniń negizi bolyp tabylatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy Konstıtýsııasyna 20 jyl tolady. Bul bárimiz úshin asa qýanyshty da, mereıli kúni ekeni belgili. Olaı deýimizge tolyq negiz bar. Sebebi, bul Konstıtýsııamyz eń demokratııalyq jolmen, ıaǵnı Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1995 jylǵy 28 shildedegi Jarlyǵyna sáıkes jalpyulttyq referendýmda qabyldandy. Referendýmǵa deıin Konstıtýsııanyń jobasy jalpyhalyqtyq talqylaý úshin eki márte jarııalandy. 1995 jylǵy 30 maýsym – 30 shilde aralyǵynda 33 myńǵa taıaý ujymdyq talqylaýlar boldy, 30 myńnan astam usynystar kelip tústi, bulardy zerdeleý nátıjesinde jobaǵa 1100 shamasynda túzetýler men ózgerister engizildi. Árıne, qazir munyń bári ótken kúnniń bir belgisi sekildi. Biraq aqıqat shyndyq tarıhta jazylyp qaldy. Jańa Konstıtýsııanyń talapqa saı qabyldanýyna kóptegen adamdardyń orasan zor eńbegi sińdi. Osy jáne basqa da máseleler tóńireginde gazet oqyrmandaryna aıtyp berýi úshin biz Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy Igor Rogovqa jolyǵyp, syndarly suraqtarymyzǵa salıqaly jaýap aldyq. – Igor Ivanovıch, kezinde atalǵan jańa Konstıtýsııa jobasyn taldaý jáne oǵan táýelsiz saraptama júrgizý úshin Memleket basshysynyń janynan Sarapshylyq-konstýltatıvtik keńes qurylyp, onyń quramyna otandyq jáne sheteldik belgili zańgerler engeni belgili. О́ıtkeni, sol 1995 jylǵy Prezıdenttiń 28 shildedegi Jarlyǵynda «eldiń memlekettik ómiriniń asa mańyzdy máselelerin tikeleı sheshý jónindegi halyqtyń quqyǵyn júzege asyrý maqsa­tynda 1995 jylǵy 30 tamyzda respýblıkalyq referendým ótkizilsin» dep jazylǵan bolatyn. Áńgimemizdi osy alǵash­qy jalpyhalyqtyq daýys berýden bastaı otyryp, jańa Konstıtýsııanyń qabyldanýy ne berdi degen saýalǵa jaýap izdeýmen jalǵastyrsaq. – Iá, jalpyhalyqtyq daýys berý nátıjesi aıtarlyqtaı bol­­ǵany sózsiz. Referendýmǵa Qazaqstannyń 8 mıl­lıonnan astam (nemese daýys berý úshin engizilgen barlyq adamdardyń 90,6 paıyzy) azamaty qatysty. Konstıtýsııa jobasyn 7 mıllıonnan astam qazaqstandyqtar (nemese 89,14 paıyzy) qoldap daýys berdi. Ál­bette, osy kópjyldyq jáne er­en eńbektiń basy-qasynda sol bir kúrdeli kezeńde óz mańyna mıl­lıondaǵan qazaqstandyqtardy top­tastyryp, osy jobany ázir­­leý kezinde ıdeıalardyń qaı­nar kózi bolǵan Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti – Elbasy N.Á. Nazarbaev edi. Álemde qazir­gi memleket basshylarynyń ishin­de Konstıtýsııany ázirleý jónindegi tıisti komıssııaǵa basshylyq etip qana qoımaı, Konstıtýsııa qurylymynyń sheteldik tájirıbesin jeke zerdelep, el konstıtýsııasynyń mátinimen kásibı turǵyda jumys jasaǵan, ol qabyldanǵannan keıin olardyń normalary men erejelerin kúndelikti ómirge engizýge atsalysqan adam tabyla qoıar ma eken. Osy oraıda Qazaqstannyń Ata Zańy halyq pen Elbasynyń birlesken shyǵarmashylyǵynyń jemisi dep maqtanyshpen aıta otyryp, onyń ıdeıalarynyń, erejeleri men normalarynyń joǵary zańı dárejesi bar ekenine, ulttyq dástúrlerge já­ne halyqaralyq quqyqtyń jalpyǵa birdeı moıyndalǵan qaǵıdattaryna sáıkes keletinine kámil senemiz. Árıne, eldiń basty saıası-quqyqtyq qujatynyń qabyldanýy damýdyń qaǵıdatty jańa kezeńine kóshýdi bastaǵan Otanymyz tarıhyndaǵy bet­burysty sát. Elimizdiń eń joǵary aktisi álemdik zań ǵylymynyń ozyq jetistikterin boıyna sińirdi, ulttyq damýdyń basymdyqtaryn naqty belgilep, jańa memlekettilik qalyptasýynyń quqyqtyq, saıası jáne ekonomıkalyq alǵy­sharttaryn bekitip berdi. Mem­lekettiliktiń halyqaralyq zań­dylyǵy tájirıbesin jáne ulttyq erekshelikterdi eskere otyryp, Konstıtýsııa ót­peli kezeńniń negizgi mindeti – halyqaralyq qatynastardyń jańa sýbektisi – Qazaqstannyń teń quqyqtyq sheńberde qurylý úderisiniń júrýine múmkindik berdi. Sol kezdegi qıyn-qystaý kezeńde qarýly, ne ózge de jappaı qaqtyǵystar men janjaldardy boldyrmaý qoldan keldi. Konstıtýsııanyń ózegi bolǵan ilgerindi zań qaǵıdattary eldiń táýelsiz damý jolyna ońaı ótýine múmkindik berdi. Qazaqstannyń búgingi jetken jetistikteri elimizdiń Ata Zańy­men tyǵyz baılanysty. О́tken kezeńge kóz jibere otyryp, tarıhı ólshemmen alǵanda qysqa ǵana ýaqyt ishinde konstıtýsııalyq qundylyqtardy iske asyrý boıynsha orasan zor jumys atqaryldy dep senimdi túrde aıta alamyz. Buǵan Memleket basshysynyń Konstıtýsııa áleýetin ómir-tirshiliktiń barlyq salasynda jan-jaqty iske asyrýdy qamtamasyz etý jónindegi qatań nusqamasy kóp yqpal etti jáne yqpal ete beredi de. – Osy oraıda Ata Zańy­myzdyń róli men mańyzyna da toqtalyp ótseńiz. – Ata Zańymyzdyń róli men mańyzyn naqty salalardyń, ınstıtýttar men tirshilik etý aıalarynyń qalyptasýy men damýy mysalynan naqty kórýge bolady. Máselen, Respýblıka Prezıdentiniń Konstıtýsııanyń búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý degen qaǵıdatynan týyndaıtyn (Ata Zańnyń 1-babynyń 2-tarmaǵy) «áýeli ekonomıka, sodan soń saıasat» degen táýelsizdiktiń tańy atqan tusta aıtqan tezısi elde áleýmettik baǵdarlanǵan naryqtyq ekonomıkanyń qalyptasýyna sony serpin berdi. Respýblıka Konstıtýsııasynyń 6-babynda bekitilgen memlekettik jáne jeke menshikti taný jáne birdeı qorǵaý erkin naryqtyń qalyptasýy men jumys isteýiniń mańyzdy kepildigi bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq Keńes men­shikti shekteý men qorǵaý tásilderine ruqsat beretin onyń quqyǵynyń konstıtýsııalyq mánin ashatyn birqatar quqyq­tyq ustanymdar jasady. Konstıtýsııanyń qaǵıdattary men normalary menshik quqyǵy paıda bolatyn, ózgertiletin jáne toqtatylatyn barlyq kezeńinde oǵan kepildik berip, bekitedi, qoǵam men memlekettiń turaqty jáne údemeli damýyn qamtamasyz ete otyryp, memlekettik organdar men laýazymdy adamdardyń tıisti sheshimder shyǵarýynyń barlyq rásimderine qatysty bolady (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2008 jylǵy 23 sáýirdegi №4 jáne 2011 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy №5 qaýlylary (budan ári – KK qaýlylary) Memlekettik jáne jeke men­shikti birdeı qorǵaý týraly konstıtýsııalyq talaptyń máni memlekettik jáne jeke menshik ıesi olar úshin zańnama ruqsat bergen jáne jol beretin naqty qatynastarda jarııa salada da (salyq, t.b.), jeke salada da (sharttyq ózara qatynastar, t.b.) sol bir ǵana quqyqtyq rejimge baǵynýy tıis ekenin bildiredi. Atalǵan konstıtýsııalyq kepil­dikter josparly túrde iske asyrylyp keledi. Qazaqstan TMD elderiniń ishinde birinshi bolyp buryn bolmaǵan jerden bastaý alǵan naryqtyq ekonomıkasy bar el retinde tanyldy. Táýelsizdik jyldary ishinde eldiń IJО́ 24 esege ósip, halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 13 myń dollarǵa, ortasha tabysy bar el deńgeıine jetti. Qazaqstan BUU-nyń myńjyldyq damý maqsattarynyń kópshiligine qol jetkizdi, kedeılikti 20 esege (60%-dan 2,9%-ǵa deıin) azaıtyp, júzdegen mektepter men aýrýhanalar saldy. Elimiz TMD ishinde tikeleı sheteldik ınvestısııalardy tartý boıynsha (200 mlrd. dollardan astam) kóshbasshy atandy. Ústimizdegi jyldyń 27 shildesinde Jene­vada Qazaq­stan­nyń Dúnıejúzilik saýda uıy­myna qosylýy týraly hattamaǵa qol qoıyldy. Memleket basshysy N.Á. Nazar­baev azamattarǵa arnalǵan óz úndeýinde DSU-ǵa kirý – kúlli Qazaqstannyń jeńisi, onyń jahandyq ekonomıkalyq júıeniń ajyramas bólshegi retinde tanylýy dep atap kórsetti. 2017 jyly Astanada EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin ótkizý balamaly energııa kózderi jáne «jasyl ekonomıka» sııaqty barsha adamzat úshin ózekti salalarda jahandyq ekonomıkany damytýǵa qazirgi zamanǵy tyń tásilderin kórsetedi. – Sóz joq, bul atalǵan Konstıtýsııa óz tıimdiliginiń joǵary ekenin kórsetti. De­sek te 4-bapta Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memleket­tik til qazaq tili dep belgilengen. Memlekettik uıymdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady. Memleket Qazaqstan halqynyń tilderin úırený jáne damytý úshin qandaı jaǵdaı jasaýǵa qamqor bolyp otyr? – Iá, osy jyldar ishinde Qazaqstannyń beıbitshilik pen kelisim jaǵdaıynda údemeli damýy el jetistikteriniń biri retinde qabyldandy. Bul qundylyqtar qandaı da bir konstıtýsııalyq qaǵıdattarǵa negizdelgeni sózsiz. Bul oraıda Konstıtýsııalyq Keńes osy konstıtýsııalyq erejelerdiń máni men mazmunyn túsindiretin sheshim qabyldady. Memlekettik tildiń joǵary saıası-quqyqtyq mártebesi onyń Konstıtýsııada bekitilýimen jáne onyń zańdar arqyly erekshe bolyp belgilenýi ne jarııa-quqyqtyq salada qoldanylý basymdylyǵy múmkindigimen rastalady. «Orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylatyny» týraly konstıtýsııalyq norma memlekettik uıymdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda qazaq jáne orys tilderi qandaı da bir mán-jaılarǵa qaramastan birkelki teń dárejede qoldanylady dep túsiniledi. Zańnama jáne quqyq qoldaný praktıkasy Konstıtýsııanyń 14-babynyń 2-tarmaǵynyń talabyn eskerýge tıis, oǵan sáıkes eshkimdi, onyń ishinde tiline baılanysty eshqandaı kemsitýge bolmaıdy, sondaı-aq árkimniń ana tili men tól mádenıetin paıdalanýǵa, qarym-qatynas, tárbıe, oqý jáne shyǵarmashylyq tilin erkin tańdap alý quqyǵyn bekitetin konstıtýsııalyq ereje de eskerilýi qajet. Konstıtýsııa qoǵamdyq keli­sim men saıa­sı turaqtylyqty respýblıkanyń negiz quraýshy qaǵıdattary retinde aıqyndady (1-baptyń 2-tarmaǵy). Olar memlekettiń, onyń ınstıtýt­tarynyń, qoǵamdyq birlestikter men árbir azamattyń qyzmetinde qaǵıdatty túrde mańyzdy oryn alady. Kópultty jáne kópkonfessııaly el bolyp tabylatyn Qazaqstan toleranttyq pen kelisim ıdeıasyn usynady. 100-den asa etnostar men 17 dinı konfessııalardyń ókilderi turyp jatqan Qazaqstannyń turaqtylyǵy kóptegen elder úshin úlgi. Qazaqstan TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń ishinde konstıtýsııalyq mártebesi bar biregeı ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylǵan jalǵyz el, ol kópetnostyq qo­ǵam­nyń qazaqstandyq modelin qalyptastyrýǵa jáne ornyǵýyna yqpal etip, eldegi beıbitshilik pen kelisimdi nyǵaıtýda zor ról atqarady. Astanada Memleket basshysynyń bastamasy boıynsha Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi júıeli túrde ótip keledi, ol álemde aıtarlyqtaı qoldaý taýyp, on eki jyl ishinde konfessııaaralyq jáne dinaralyq qatynastar máseleleri boıynsha bedeldi dıalog alańyna aınaldy. – Bul oraıda Konstıtýsııada úkimettik emes sektor máselesi qalaı sheshiledi? – Konstıtýsııada azamattyq qoǵam ınstıtýttary – qoǵamdyq jáne dinı birlestikterdiń, buq­aralyq aqparat quraldary men basqa da memlekettik emes uıymdardyń quqyqtyq mártebesiniń ártúrli aspektilerine qatysty normalar men qaǵı­dattarǵa erekshe oryn berilgen. Máselen, Konstıtýsııanyń 23-ba­bynyń 1-tarmaǵyna sáıkes Qazaqstan azamattarynyń birlesý bostandyǵyna quqyǵy bar. Azamattardyń bul kons­tıtýsııalyq quqy­ǵy saıası partııalar, kásiptik odaqtar men jalpy maqsattarǵa qol jetkizý úshin erikti negizde qurylǵan kommersııalyq emes sıpattaǵy ózge de birlestikter qurý arqy­ly iske asyrylady. 2002 jyly «Saıası par­tııa­lar týraly» Zańnyń Konstıtýsııaǵa sáı­kestigin qarap, Konstıtýsııalyq Keńes onyń normalarynyń qoǵam men onyń barlyq jikteri úshin óz saıası múddelerin bildirýge umtylatyn partııalardyń turaqtylyǵyna jáne olardyń saıası qyzmet belsendiligine kepildik beretin maqsaty bar ekenin atap kórsetti. Partııalar týraly zańnamada mundaı normalar qoǵamdaǵy shynaıy plıýralızmdi qorǵaıtyn jáne yntalandyratyn bolyp tanylady. Demek, barlyq qoǵamdyq birlestikter ishinde kásiptik odaqtar da saıası partııa­lar re­tinde azamattardyń ózderi uıym­das­tyratyn joǵary nysan bolyp tabylady, áleýmettik-ekono­mıkalyq maqsattardy kózdeıtin jetkilikti qurylymdyq birlestikti bildiredi. – О́zińiz de jaqsy bilesiz, Ata Zańy­myzdy barlyq zańdardyń bastaýy, zańnamalar negizi bolyp tabylady deımiz. Buǵan qalaı qaraısyz? – Respýblıka Konstıtýsııasy tıimdi norma shyǵarmashylyqtyń berik negizin quraıdy. 4-bapta elde qoldanylatyn quqyqtyń qury­lymy aıqyndalǵan. Kons­tıtýsııalyq quqyq jónindegi kóptegen mamandar bul erejeni Ata Zańymyzdyń sózsiz basymdyǵy retinde qarastyrady. Konstıtýsııalyq Keńes quzyrynda zań­nama máselesine arnalǵan sheshimderdiń tutas tegi bar. Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy quqyǵy belgilengen tártippen quqyqty sýbek­tiler qabyldaǵan normatıvtik-quqyqtyq aktilerde bar normalar júıesi retinde qaralady. Olarǵa ózgerister nemese tolyqtyrýlar engizý tıisti organnyń quzyreti sheginde belgilengen tártipti saqtaı otyryp, júzege asyrylýǵa tıis. Respýblıka Konstıtýsııasynyń joǵary zań kúshi bar. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy zańdar, onyń ishinde eldiń barlyq aýmaǵynda mindetti kúshi bolatyn konstıtýsııalyq zańdar nysanynda zańnamalyq aktiler qabyldaýǵa quqyly. – Konstıtýsııany memlekettik táýel­sizdiktiń konstıtýsııalyq zańdylyǵynyń irgetasy deımiz. Osy oraıda onyń bazalyq elementterin zańdy túrde resimdeý prosesi aıaqtaldy ma? – Ata Zańnyń 2-babynda respýblıkanyń egemendigi onyń búkil aýmaǵyn qamtıtyny bekitilgen. Memleket óz aýmaǵynyń tutastyǵyn, qolsuǵylmaýshylyǵy men bólinbeýshiligin qamtamasyz etedi. Qazaqstan Respýblıkasy – prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy birtutas memleket. Konstıtýsııalyq Keńes bul kons­tıtý­sııalyq erejelerge resmı túsindirmeler beredi. 2003 jylǵy 23 sáýirdegi №4 normatıvtik qaýlysynda Konstıtýsııalyq Keńes aýmaqtyq tutastyq onyń aýmaǵyn bólshekteýge, memlekettiń kelisýinsiz tabıǵı resýrstardy paıdalanýǵa jáne Qazaqstan óńirleriniń mártebesin óz betinshe ózgertýge jol berilmeıtinin, memlekettik shekaranyń myzǵymaıtyndyǵyn jáne ulttyq múddeler men memlekettiń egemendigine nuqsan keltire otyryp, aýmaqty basqaǵa berýge tyıym salynatynyn bildiredi. Respýblıkanyń birtutastyǵy men aýmaqtyq tutastyǵyn ózgertý Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge bastama bildirýdiń nysanasy bola almaıdy. Qazirgi kezde Qazaqstannyń aýmaqtyq daýly máseleleri joq, barlyq kórshi eldermen memlekettik shekara jumystaryn rettedi. Bizdiń syrtqy shekaramyz búginde – tatý kórshilik pen yntymaqtastyq shebi bolyp tabylady. Konstıtýsııa ulttyq jáne halyqaralyq quqyq qatynastary týraly máseleni sheshti, bul elimizdiń halyqaralyq uıymdardyń qyzmetine qatysýyna, ıntegrasııalyq prosesterdiń bastamashysy bolýyna jáne kópvektorly syrtqy saıasat júrgizýine múmkindik beredi. Qazaqstandyq qundylyqtardyń eldiń halyqaralyq mindetteme­lerimen úılesimdiligi týraly oryn alǵan pikirtalas Konstıtýsııalyq Keńestiń birqatar sheshimderimen sheshildi. Máselen, Konstıtýsııanyń 8-baby boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq quqyqtyń prınsıpteri men normalaryn qurmetteýi týraly ereje olardy mem­leketishilik quqyqty jasaý kezinde eskerýge umtylýshylyqty bildiredi. Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq sharttary nemese onyń jekelegen erejeleri Ata Zańnyń 4-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda eń joǵary zań kúshi bar Respýblıka Konstıtýsııasyna qaıshy keledi dep tanylǵan jaǵdaıda mundaı shart tolyqtaı nemese Konstıtýsııaǵa sáıkes emes dep tanylǵan bóligi oryndalýǵa jatpaıdy. Qazaqstan Respýblıkasy táýelsiz jáne halyqaralyq qatynastardyń derbes sýbektisi bolyp tabylady, Qazaqstan halqy­nyń múddesinde Konstıtýsııa negizinde jáne halyqaralyq quqyqtar men Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna sáıkes basqa memlekettermen yntymaqtastyq jáne tatý kórshilik qatynastardy júzege asyrady. Memleketaralyq (úkimetaralyq) ekonomıkalyq uıymdar halyqaralyq quqyq sýbektileri yntymaqtastyǵynyń mańyzdy nysany bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq Keńes Qazaqstan ratıfıkasııalaǵan Shartqa sáıkes qurylǵan Keden odaǵy komıssııasynyń sheshimderinen týyndaıtyn Qazaqstannyń quqyqtary men mindetterin iske asyrýdy Ata Zańnyń 4-babynyń 1-tarmaǵynda kórsetilgen ózge de mindettemelerdi oryndaýy retinde túsiný qajet ekenin atap kórsetti. Atalǵan aktiler qatysýshy memleketter úshin, onyń ishinde Qazaqstan úshin mindetti sıpatta jáne taraptar, olardyń memlekettik organdary, laýazymdy adamdar ulttyq zańnamalyq aktilerdi olarǵa sáıkes keltirýdi qosa alǵanda, osyndaı talapty oryndaýǵa baǵyttalǵan barlyq qajetti uıymdyq-quqyqtyq is-sharalardy júzege asyrýǵa mindetti. Sonymen qatar, Konstıtýsııalyq Keńes óz sheshiminde halyqaralyq uıymdar men olardyń organdarynyń Respýblıkanyń egemendigi onyń búkil aýmaǵyn qamtıtyny jáne Konstıtýsııada belgilengen memlekettiń birtutastyǵyn jáne aýmaqtyq tutastyǵyn, Respýblıkany basqarý nysanyn ózgertýge bolmaıtyny týraly Konstıtýsııanyń 2-babynyń 2-tarmaǵynyń jáne 91-babynyń 2-tarmaǵynyń erejelerin buzatyn sheshimderi Qazaqstan úshin mindetti dep tanylmaıtynyn atap ótti. Ata Zańnyń Qazaqstan Respýblıkasynyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep jarııalaıtyn 1-babynyń 1-tarmaǵyn eskere otyryp, adam men azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn kemsitetin komıssııa sheshimderi qazaqstandyq zańdar aldynda basym bolmaıdy jáne tikeleı qoldanylýǵa jatpaıdy. Bul qaǵıdattar ótken jylǵy mamyrda Astana qalasynda qol qoıylǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly sharttyń negizin qurady, oǵan sáıkes qazirgi kezde jańa ıntegrasııalyq birlestik quryldy. – Igor Ivanovıch, siz de jaqsy bilesiz Elbasynyń orasan zor basshylyǵymen Qazaqstan qysqa kezeń ishinde tańǵajaıyp tabystarǵa qol jetkizdi. Osy oraıda, onyń kóshbasshylyq qasıetterimen qatar memlekettik basqarýdyń tańdap alynǵan modeliniń sáttiligin de atap ketken jón shyǵar. – Iá, memlekettik qurylym týraly aıtqan kezde prezıdenttik basqarý nysanynyń aıryqsha mańyzyn atap ketken oryndy. Konstıtýsııaǵa sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Memleket basshysy, memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn, el ishinde jáne halyqaralyq qatynastarda Qazaqstannyń atynan ókildik etetin eń joǵary laýazymdy tulǵa. Respýblıkanyń Prezıdenti halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili. Ol memlekettik bıliktiń barlyq tarmaǵynyń kelisip jumys isteýin jáne olardyń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etedi. Konstıtýsııalyq Keńestiń birqatar sheshimderi prezıdenttik basqarý nysanyna arnalǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentin jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde Respýblıkanyń kámeletke tolǵan azamattary jasyryn daýys berý arqyly saılaıtyn halyqtyń jalǵyz derbes joǵary ókili. Saılaý qorytyndysy boıynsha Memleket basshysy Qazaqstanǵa basshylyq etýge, el ishinde jáne halyqaralyq qatynastarda halyqty jáne onyń múddelerin bildirý mandatyn alady. Sondyqtan basqarýdyń ǵylymı-praktıkalyq elekten ótken nysany jáne Elbasynyń reformatorlyq jeke tulǵa retindegi kúsh-jigeri kásibı pikirles komandamen úılesimde qysqa merzim ishinde qajetti ózgerister engizýge jáne jedel damýdyń turaqty deńgeıine shyǵýǵa múmkindik berdi. – Konstıtýsııanyń 1-babynyń 1-tar­maǵynda ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyratyn, eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary bolatyn Qazaqstannyń jańa sapasy aıqyndalǵan deımiz. Osyǵan naqtyraq toqtalyp ótseńiz. – Qazirgi zamanǵy memlekettiń osy sıpattamalary Qazaqstannyń joǵary maqsattarǵa kezeń-kezeńmen jetýin yntalandyratyn Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimderinde ashyp kórsetiledi. Konstıtýsııanyń 1-babynyń 1-tarmaǵyndaǵy «Qazaqstan Respýblıkasy ózin... jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady» degen sózderdiń bóligi «Qazaqstannyń óz azamattarynyń laıyqty tynys-tirshiligi jáne jeke bastyń memleket múmkindikterine barabar erkin damýy úshin jaǵdaı jasaý jolymen áleýmettik teńsizdikti jumsartýǵa ózine mindetteme alatyn memleket retinde damýǵa nıetti» ekenin bildiredi. Qazaqstandyqtardyń ómir súrý uzaqtyǵyn 80 jasqa deıin jáne odan joǵary ulǵaıtý, jalaqy, áleýmettik járdemaqylar jáne shákirtaqylar mólsherin arttyrý, kedeılik jáne jumyssyzdyq deńgeıin qysqartý, balalardy mektepke deıingi bilim berýmen 100 paıyz qamtý týraly Memleket basshysy qoıǵan tapsyrmalardy ómirge engizý atalǵan baǵytty is júzinde aıqyndaıdy. Memlekettiń áleýmettik sıpaty Memleket basshysy jarııa etken konstıtýsııalyq negizi.Negizgi Zańda jarııa etilgen árkimniń eńbek etý bostandyǵyna, qyzmet pen kásip túrin erkin tańdaýyna quqyǵy, óz múlkin kez kelgen zańdy kásipkerlik qyzmet úshin erkin paıdalanýǵa quqyǵy Jalpyǵa Ortaq Eńbek qoǵamy ıdeıasymen shekteýli túrde úılesedi. Konstıtýsııa adamdardyń ál-aýqat kózi birlesip eńbek etý ekenin pash etedi. Memleket árbir adamǵa qaýipsizdik jáne gıgıenalyq talaptarǵa jaýap beretin eńbek jaǵdaıyna, eshqandaı da kemsitýshiliksiz eńbegi úshin syıaqyǵa, sondaı-aq jumyssyzdyqtan áleýmettik qorǵaýǵa kepildik berýge mindetteme alady. Osynyń barlyǵy teńgerimdi áleýmettik saıasat júrgizýge múmkindik beredi. Konstıtýsııanyń 1-babynyń 1-tarmaǵynda kózdelgen memlekettiń zaıyrly sıpaty dindi memleketten bólýdi bildiredi. Konstıtýsııanyń 14-babyna sáıkes zań aldynda jurttyń bári teń, ol barlyq dinderdiń jáne dinı birlestikterdiń teń ekenin, qandaı da bir konfessııalarǵa nemese dinı birlestikterge basqalarymen salystyrǵanda artyqshylyqtar berilmeıtinin, dinı nanymyna nemese basqa da kez kelgen ózge de mán-jaılarǵa qatysty kemsitýshilikterge tyıym salynatynyn bildiredi. – Al halyq bıligi Konstıtýsııada qalaısha sheshimin tapqan? – Halyq bıligi jáne ony tikeleı júzege asyrý konstıtýsııalyq qurylymnyń negizin aıqyndaıtyn Konstıtýsııa normalarynyń mazmunyn qamtıdy. Negizgi Zańnyń 3-babyna sáıkes memlekettik bıliktiń birden-bir bas­taýy – halyq, ol bılikti tikeleı respýblıkalyq referendým jáne erkin saılaý arqyly júzege asyrady, sondaı-aq óz bıligin júzege asyrýdy memlekettik organdarǵa beredi. Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanymdary jáne usynymdary halyqtyń erkin aıqyndaý jáne júzege asyrý rásimderin jetildirýge jáne saılaý zańnamalaryn jańǵyr­týǵa yqpal etedi. Halyqtyń erkin bildirý aktisi konstıtýsııalyq qundylyqtardyń negizin qalaýshylardyń biri bola tura, respýblıkalyq referendýmda ne elimizde merzim saıyn bolyp turatyn Prezıdenttik jáne Parlament depýtattaryn saılaýda daýys berý arqyly mindetti zań kúshine ıe bolady. Halyqtyń erkin zańdarda jáne ózge de mańyzdy memlekettik aktilerde iske asyrý, sondaı-aq azamattardyń kópshilik ınstıtýttarǵa áser etýin udaıy jetildirý, ishki turaqtylyqtyń, ekonomıkalyq progrestiń jáne halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýdyń pármendi kepili. – Barlyq elde adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaýǵa eleýli nazar aýdarylady. Bul oraıda bizdiń Negizgi Zańymyzdyń quqyq qorǵaý áleýeti qandaı? – Respýblıka Konstıtýsııasynyń 1-babynda kez kelgen órkenıetti qoǵamnyń túpkilikti qaǵıdaty bekitilgen – ol adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtaryn memlekettiń eń qymbat qazynasy dep taný. Konstıtýsııalyq Keńes Negizgi Zańnyń osy sheshýshi erejesin udaıy ustanady, ol memlekette adam jáne onyń ál-aýqaty týraly qamqorlyqtan basqa mańyzdy mindettiń joq ekenin bildiredi. Konstıtýsııanyń 12-baby 2-tarmaǵynyń adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmasynan jazylǵan, olar absolıýtti dep tanylady, olardan eshkim aıyra almaıdy, zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýy osyǵan qaraı anyqtalady degen erejesi osy quqyqtar men bostandyqtardy júzege asyrýdyń sharttary men tártibin belgileıtin zańdardy, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiler ázirlegen jáne qabyldaǵan kezde negizge alynady. Quqyqtyń jáne bostandyqtyń konstıtýsııalyq deńgeıge deıingi naqty alýan túrliligin engizý jáne Konstıtýsııada olardyń kepildikteri týraly jarııa etý memleketke osy quqyqtar men bostandyqtardy iske asyrýdy qamtamasyz etýdiń erekshe mindettemesin júkteıdi. – Konstıtýsııamyz boıynsha bılik tarmaqtaryn bólý memlekettik basqarý júıesin uıymdastyrý jáne quqyqtyq memlekettiń jumys isteý negizi qalaı quralady? – Iá, Konstıtýsııa jetistikteriniń biri bılikti bólý qaǵıdatyn bekitý bolyp tabylady. Bılik tarmaqtaryn bólý memlekettik basqarý júıesin uıymdastyrý jáne quqyqtyq memlekettiń jumys isteýi negizin quraıdy. Konstıtýsııanyń 3-babynyń 4-tarmaǵyna sáıkes respýblıkada memlekettik bılik birtutas, ol Konstıtýsııa men zańdar negizinde zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot tarmaqtaryna bóliný, olardyń tejemelik ári tepe-teńdik júıesin paıdalaný arqyly, ózara is-qımyl jasaý qaǵıdatyna sáıkes júzege asyrylady. О́tken jyldar ishinde memlekettik bılik organdarynyń jańa júıesin qalyptastyrý bo­ıynsha keń aýqymdy jumys júrgizildi. Búginde qos palataly Parlament, Úkimet basqaratyn atqarýshy bılik organdary oıdaǵydaı jumys isteýde, táýelsiz sot júıesi damyǵan jáne odan ári jetildirilý ústinde. Konstıtýsııalyq Keńes sheshimderinde biryńǵaı tásil naqty kórsetilgen: birtutas memlekettik bıliktiń tarmaqtarǵa bólinýiniń konstıtýsııalyq qaǵıdaty olardyń derbestigin, úılesimdi jumys isteýin ǵana emes, olardyń arasynda janjaldardyń bolýyna jol berilmeıtinin bildiredi. Zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bıliktiń ózara is-qımylynyń barlyq máseleleri Konstıtýsııa normalarynda kózdelgen jáne kelisý rásimderi sheńberinde konstıtýsııalyq ókilettikterdi paıdalana otyryp, olardy ózderi sheshedi nemese halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili – Respýblıka Prezıdentiniń qatysýymen sheshiledi. Ata Zańymyzdyń 75-babynyń 3-tarmaǵyna jáne 82-babyna saı sot júıesi jáne onyń qurylymyna qoıylatyn jalpy talaptar aıqyndalǵan. Konstıtýsııanyń 13-babynyń 2-tarmaǵynda kepildik berilgen árkimniń óz quqyqtary men bostandyqtarynyń sot arqyly qorǵalý quqyǵy Konstıtýsııaǵa jáne konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes qurylǵan jáne quqyq tóreligin júzege asyratyn sottarda iske asyrylady. Konstıtýsııanyń 76-babyna sáıkes sot bıligi ózine azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy, Respýblıkanyń Konstıtýsııasynyń, zańdarynyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktileriniń oryndalýyn qamtamasyz etýdi maqsat etip qoıady. Eldegi zańdylyq rejimin qamtamasyz etetin mańyzdy ınstıtýttardyń biri – prokýratýra. Konstıtýsııanyń 83-babynda onyń quqyqtyq mártebesi, mindetteri men ókilettikteri belgilengen, onyń mazmunyn Konstıtýsııalyq Keńes túsindirip bergen bolatyn. Joǵary qadaǵalaýdyń konstıtýsııalyq sıpattamasy prokýratýra memlekettik organdardyń baqylaý-qadaǵalaý is-qımyldarynyń jáne sheshimderiniń zańdylyǵyn (mysaly, memlekettik sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý nemese kedendik baqylaý organdary) tekserýi tıis ekenin bildiredi, olar zańsyz bolǵan jaǵdaıda prokýrorlyq den qoıý sharalaryn qabyldaıdy. «Prokýratýra sotta memleket múddesin bildiretinin» belgileıtin Konstıtýsııalyq normany prokýratýra qyzmetiniń konstıtýsııalyq belgili bir baǵyty retinde túsiný kerek. Adam quqyqtary jónindegi ókildiń, advokatýranyń, notarıattyń jáne basqa da ınstıtýttardyń qyzmeti adam men azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. El egemendigin qorǵaýdy ulttyq qaýipsizdik organdary júzege asyrady. – Elimizde zańdylyqtyń iske asyrylýyna kim yqpal etedi deımiz. О́ıtkeni, Táýelsiz Qazaqstannyń quqyqtyq júıesindegi bas­ty jańalyqtardyń biri – konstıtýsııalyq baqylaý organynyń qurylýy bolyp tabylady. – Durys aıtasyz, qoldanystaǵy Kons­tıtýsııaǵa sáıkes konstıtýsııalyq baqylaýdy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń, ıaǵnı tutastaı zańdylyqtyń iske asyrylýyna yqpal etetin Konstıtýsııalyq Keńes júzege asyrady. Konstıtýsııalyq Keńestiń jumys istep kele jatqan jıyrma jyl tájirıbesi tańdalǵan modeldiń durystyǵyn rastady. 1996 jylǵy aqpannan bastap Konstıtýsııalyq Keńeske 190-nan astam ótinish tústi, atap aıtqanda: Memleket basshysynan – 21 ótinish, Parlament palatalarynyń tóraǵalary men onyń depýtattarynan – 77, Premer-Mınıstrden – 27, sottardan – 66 ótinish boldy. Konstıtýsııalyq Keńes 140-tan astam normatıvtik qaýly qabyldady. Konstıtýsııalyq Keńeske túsken barlyq ótinishterdiń ishinde 27 ótinishtiń nysanasy Parlament qabyldaǵan jáne Memleket basshysyna qol qoıylýǵa berilgen zańdardyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserý boldy. 15 ótinish boıynsha jalpy alǵanda 17 zań Konstıtýsııaǵa sáıkes emes dep tanyldy. Konstıtýsııalyq Keńes jumys istegen jyldar ishinde Konstıtýsııa normalaryn resmı túsindirý týraly 100-den astam ótinish qaralyp, olar boıynsha 80-nen asa normatıvtik qaýly qabyldandy. Parlament palatalarynyń birlesken oty­rys­tarynda Konstıtýsııalyq Keńestiń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly 19 joldaý jarııa etildi. Onda adam quqyqtaryn qorǵaý, zań shyǵarý qyzmetin jetildirý, zańnamany Konstıtýsııaǵa sáıkes keltirý týraly, sot qurylymy jáne sotta is júrgizý, júrgizilip jatqan reformalar men konstıtýsııalyq retteýdiń basqa da salalary týraly máseleler kóterildi.  – Igor Ivanovıch, siz Konstıtýsııalyq Keńestiń Tóraǵasy retinde Konstıtýsııa qoldanysta bolǵan 20 jyldy qalaı baǵalaısyz? Keleshekte konstıtýsııalyq reformanyń bolýy kútile me? – 20 jyl boıy memlekettik saıasat kons­tıtýsııalyq qundylyqtardy tolyq iske asyrýǵa baǵyttaldy. «Qazaqstan-2030», «Qazaqstan-2050» Strategııalary, Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy sııaqty uzaq merzimdi baǵdarlamalyq qujattar men Memleket basshysynyń Joldaýlary men sózderinde júıeli túrde naqtylanyp jáne tolyqtyrylyp otyrǵan basqa da taǵdyrsheshti qujattary barlyq tirshilik salalarynda Konstıtýsııanyń áleýetin jan-jaqty ashý boıynsha belsendi maqsatqa baǵyttalǵan jumys júrgizýdiń negizi boldy. Búginde Qazaqstan óz damýynyń jańa kezeńinde tur. «Memleket qurylymynyń odan arǵy 100 qadamy» atty Ult josparyna sáıkes aǵymdaǵy jylǵy 11 naýryzda bolyp ótken «Nur Otan» partııasynyń XVI sezinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaev belgilep bergen bes ınstıtýttyq reformany kezeń-kezeńmen iske asyrý jumysy bastaldy. Onyń ishinde: qazirgi zamanǵy, kásibı jáne derbes memlekettik apparatty qurý, zań ústemdigin qamtamasyz etý, ártaraptandyrýǵa negizdelgen ındýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósý; Ult birligi; transparentti jáne esep beretin memleketti qalyptastyrý sııaqty mindetter bar. – Osy júrgizilip jatqan reformalar qandaı mindetter júkteıdi? – Búginde júrgizilip jatqan reformalar aıasynda memleket damýynyń qazirgi qarqyny konstıtýsıonalızmniń ıdeıalary men qaǵıdattaryn, olardyń taralý dárejesin jáne ulttyq zańnamada olardyń iske asyrylý serpinin tutastaı qaıta salmaqtaý qajettigin týyndatady. Konstıtýsııa osy quqyqtyq postýlattardy ómirge engizýdiń negizgi nysany retinde joǵary saıası-quqyqtyq akti bolyp tabylady, ol: adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń kólemi, konstıtýsııalyq qurylys negizderi, qoǵam men memleket qurylymy, memlekettik bılikti júzege asyrý tetigi jáne taǵy basqalar sııaqty negiz quraıtyn qoǵamdyq qatynastardy retteıdi. Memlekettiń Ata Zańynyń mazmuny jalpy adamı, sondaı-aq ulttyq ıdeıalardy da qamtýǵa, áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası, mádenı-izgilik jáne qoǵam men memlekettiń ómir-tirshiliginiń basqa da salalarynyń talaptaryna sáıkes bolýǵa tıis. Usynylatyn ıdeıalar men jobalar Respýblıka Konstıtýsııasynyń jasampazdyq áleýetine negizdeledi, al keıbir máseleler boıynsha odan ári jańǵyrtý talap etiledi, osyǵan oraı eldiń konstıtýsııalyq-quqyqtyq alańynda eleýli ózgeristerdi kútýge bolady. Memleket basshysy bılik ókilettikterin ulttyq dástúrlerdi eskere otyryp, Prezıdentten Parlamentke jáne Úkimetke qaıta bólýdi bildiretin konstıtýsııalyq reformanyń negizgi shegin aıqyndap berdi. Respýblıka Prezıdenti jarııa etken «Máńgilik El» atty ulttyq ıdeıasy, bizdiń oıymyzsha tikeleı Konstıtýsııa negizinen týyndap otyr jáne tıisinshe ol konstıtýsııalyq mártebe ala alady. Ol jańa qazaqstandyq patrıotızm negizi bola otyryp, barlyq qazaqstandyqtardy biriktirýge jáne olardy «Qazaqstan-2050» Strategııasyn iske asyrý úshin jumyldyrýǵa baǵyttalǵan. Quqyq ústemdigin, memlekettik organdardyń transparenttiligi men esep berýshiligin qamtamasyz etý, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń rólin nyǵaıtý men quqyq qorǵaý jáne sot júıelerin reformalaý salasyndaǵy kóptegen bastamalar konstıtýsııanyń barabar nyǵaıýyn talap etýi múmkin. Qazaqstan Prezıdentiniń bes ınstıtýttyq reformalaryn iske asyrý Konstıtýsııa ústemdigin odan ári kúsheıtýge yqpal etetin bolady. Konstıtýsııanyń qaǵıdattary men normalaryn ustaný qoǵamdy, onyń múshelerin jáne eń bastysy, adamnyń ózin ózi qurmetteýin bildiredi. Konstıtýsııany saqtaý jáne qur­metteý Qazaqstannyń órkendeýine jáne eldiń halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy bedeliniń nyǵaıýyna áser etip, memleket pen barsha qoǵamdy nyǵaıta túsedi. Álbette, shynaıy qadirleýge laıyq Qazaqstan Konstıtýsııasynyń oń áserin árbir qazaqstandyq sezinýi úshin budan ári de osy baǵyt boıynsha maqsatty ári tabandy túrde jumys jasalatyn bolady. – Igor Ivanovıch, sóz sońynda mem­lekettik mereke qarsańynda «Egemen» oqyrmandaryna qandaı tilek aıtar edińiz? – Osy sátti paıdalana otyryp, elimizdiń birden-bir bas basylymy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń barlyq oqyrmandaryn Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 20 jyl­dyq mereıtoıymen quttyqtaǵym keledi. Barshalaryńyzǵa myqty densaýlyq, baqyt jáne tolaıym tabystar tileımin. – Syndarly áńgimeńizge kóp rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».