2016 jylǵa ınvestısııa salý strategııalary

Halyqaralyq ekonomıkalyq jáne saıası qatynastardaǵy ózgerister kúrdeli mindetterdi atqarýdy talap etýde. Ol mindetterdi taný jáne iske asyra bilý elimizdiń ekonomıkalyq jáne qarjy ahýalyn jeńildetip qana qoımaı, tabystarǵa jetkizedi. Bulaı degende, aǵymdaǵy álemdik ekonomıkalyq jáne geosaıası ahýaldy taldaý qarjy naryqtarynda baǵalardyń qalaı ózgeretinin boljaýǵa múmkinshilik beretinin eskerip otyrmyz. Al qarjy naryqtarynda baǵalardyń qalaı ózgeretinin boljaý strategııalyq máni bar ınvestısııalyq sheshim qabyldaýǵa negiz bolady. Sondyqtan qarjy naryqtarynda baǵalardyń ózgerýine tikeleı yqpal etetin faktorlardyń qozǵaýshy tetikterin saralaýdyń mańyzy zor. Biz 2016 jyl úshin asa ózekti degen osyndaı birneshe faktorlar aınalasynda oı bólispekpiz. Munaı. 2013 jy­ly osy salada my­na­daı faktorlar bel­gili boldy: Ekonomıkalyq fak­­torlar. Munaı eks­porttaýshy memle­ketterdiń uıymyna (OPEC) múshe emes memleketter tarapynan naryqqa shyǵarylatyn munaıdyń kólemi kúrt ulǵaıdy. Bunyń basty sebepteriniń biri AQSh pen Kanadada munaı óndirýdiń jańa ádisiniń pisip-jetilip kele jatqanynda edi. Amerıkanyń halyqaralyq energetıkalyq agenttiginiń málimetteri boıynsha (US International Energy Agency), 2015 jyly AQSh dúnıejúzinde munaı óndirý boıynsha, Saýd Arabııasy men Reseıdi basyp ozyp, birinshi orynǵa shyǵýy tıis eken. Irak pen Lıvııada munaı óndirýdiń artýy, Iran ıadrolyq baǵdarlamasynyń sátti sheshilýi orta merzimde álemdik munaı naryǵynda usynystyń aýqymdy deńgeıde artatynyn kórsetti. 2008-2012 jyldardaǵy daǵdarysqa baılanysty AQSh-ta avtokólikke degen suranys tómendedi. Kólik quraldarynyń eskirýine, janarmaıdy jaǵý boıynsha shekteýlerdiń zańda bekitilýine baılanysty orta merzim aralyǵynda kólemi yqsham ári paıdaly jumys koeffısıenti joǵary kólik quraldaryna suranystyń ósetinin boljaýǵa bolatyn. Sonymen qatar, damyǵan elderde turǵyndardyń orta jasynyń qartaıýy jáne jan basyna shaqqandaǵy kólik quraldarynyń kóptigi avtokólik quraldaryna degen suranystyń ósýine keri áserin tıgizdi. Qazirgi kezde avtokólik quraldarynyń 98 pa­ıyzy janarmaı retinde munaı ónimderin paıdalanady. Bul bolashaqta janarmaıdy balama qýat kózderimen, mysaly, gaz nemese elektr qýatymen almastyrýǵa keń múmkinshilikter beredi. Osy rette damýshy elderde avtokólikti satyp alýdyń artýy damyǵan elderde janarmaıdy balama qýat kózderine aýystyrý qarqynyn ýaqytsha teńgeretinin aıtyp ótken oryndy. Avtokólik salasyndaǵy osyndaı jańa baǵdarlar bolashaqta munaı ónimderin tutyný aýqymyn birshama ózgertedi. Saıası faktorlar. Reseıdiń Qara teńiz óńirinde óziniń ulttyq múddelerin qorǵaýdy qamtamasyz etýin jáne osyǵan baılanysty álemdegi kúshter arasalmaǵyn ózgertýge baǵyttalǵan is-áreketin onyń opponentteri der kezinde túsindi. Halyqaralyq qatynastar men syrtqy saıasat tarıhy turǵysynan alǵanda, Reseıdiń uzaq merzimdi geosaıası ambısııalaryn tejeý úshin, opponent memleketterge orta merzim aralyǵynda munaı baǵasyn kúrt tómen deńgeıge túsirip, ustap turý tıimdi bolatyny túsinikti edi. Bul rette Reseıge jáne onymen shektes elderge munaı baǵasynyń tómendeýin saqtandyrýǵa baǵyttalǵan tıisti qarjy quraldaryn der kezinde satyp alyp, qoldaný qomaqty paıda keltiretin edi. Qalyptasqan jaǵdaıda ekonomıkalyq faktorlar orta merzim aralyǵynda munaı baǵalarynyń tómen bolatynyn jáne Brent munaıy baǵasynyń 70 AQSh dollarynan aspaıtynyn kórsetýde. Munaı baǵalary tómendeýiniń birinshi kezekte AQSh munaı kompanııalaryna tıimsiz ekeni belgili. Munaı baǵalarynyń tómen deńgeıi orta nemese uzaq merzim aralyǵynda turaqtanyp qalýy amerıkalyq kompanııalardyń munaı salasyna salatyn ınvestısııalaryn azaıtyp, kóptegen munaı jobalaryn toqtatýǵa ákelip soǵýy yqtımal. Geosaıası faktorlar munaı baǵalaryna qysqa jáne orta merzimdi boljaý jasaý múmkindigin birshama qıyndatýda. Taıaý Shyǵysta geosaıası daǵdarystyń órshýi jáne aımaqta munaı óndirýge tóngen qaýip munaı baǵalaryn kez kelgen sátte joǵary kóterip áketýi yqtımal. Bizdiń oıymyzsha, Vashıngtonnyń qazirgi júrgizip otyrǵan saıasatyn Amerıka munaı korporasııalarynyń maquldaýy uzaq merzimge sozylmaýǵa tıis. «Geosaıası múddelerdi» iske asyrý múmkindigi tómendegen sátte munaı korporasııalary Vashıngtonnyń saıa­satyn qoldaýdan bas tartyp, munaı óndirisin qysqartýǵa bel býýy ǵajap emes. AQSh-tyń Parsy shyǵanaǵyndaǵy odaqtastary da munaı óndirýdi qysqartýy múmkin. Osyndaı jaǵdaıda qysqa merzim aralyǵynda munaı baǵalary kúrt óspeıdi degen qorytyndy jasaýǵa bolady. Al olaı bolsa, qalyptasqan jaǵdaıda syıaqy alýǵa baǵyttalǵan opsıondyq strategııalardy qoldaný oryndy. Tirkelgen baǵasy Brent munaıyna 60-70 dollardan aspaıtyn 3 aıdan 9 aıǵa deıingi aralyqtaǵy opsıondardy satyp, syıaqy alǵan tıimdi. Túsken syıaqy somasyn táýekel etip, halyqaralyq hedjerlik qorlar qoldanatyn strategııalardy paıdalanýǵa jumsaýǵa bolady. Bul rette táýekelderdi shektep, paıdany barynsha kóbeıtetin amaldardy qarastyrý mańyzdy. Reseıdiń Da­mask tarapyn qoldaýy, tarap­tardyń jalǵasyp jat­qan baqtalastyǵy jáne bas­qa da mańyzdy úde­ris­ter halyqaralyq ekono­mı­ka­lyq jáne saıası qa­ty­nas­tardaǵy ahýaldyń bolashaqta qandaı baǵytta damıtynyn boljaýǵa negiz bolady. Osy ahýalǵa durys baǵa berý jáne aldyn ala daıyndalý qomaqty paıda tabýdyń kózi bolýy yqtımal. Brıýsseldiń Eýropaǵa keletin qýat kózderin ártaraptandyrý áreketteri Reseıdiń Sırııa máselesine aralasýynan keıin tyǵyryqqa tireldi. Gaz kózderin ártaraptandyrý amaldary shekteldi. Sırııa aýmaǵy arqyly gaz qubyryn Eýropaǵa tartý jobalary belgisiz ýaqytqa shegerilmek. Reseıden Eýropaǵa keletin gazdyń kólemin almastyra alatyn jalǵyz memleket Iran bolmaq. Iran ıadrolyq baǵdarlamasynyń sátti sheshilýi, Amerıka buqaralyq aqparat quraldarynyń AQSh prezıdentiniń Iranǵa qarsy sanksııalardy alý múmkindigin jarııalaýy Batys elderi men Islam Respýblıkasy arasyndaǵy kópjyldyq qarsylastyqtyń aıaqtalýyna alyp keletininen úmittendiredi. Osy turǵydan alǵanda, AQSh prezıdentiniń sanksııalardy 1 jylǵa uzartýyn sanksııalardy alýǵa baılanysty tehnıkalyq máselelerdi sheshýge jáne amerıkalyq kapıtaldyń Iran ekonomıkasyna ený daıyndyǵyn iske asyrýǵa qajetti ýaqyt dep qarastyrǵan oryndy. Iranǵa qarsy sanksııalardy alý onyń halyqaralyq ekonomıkalyq jáne saıası qatynastardaǵy ornyn kúrt ózgertedi. Olaı bolǵan jaǵdaıda Iran búkil dúnıejúzinen ınvestısııa tartýdyń jańa ortalyǵyna aınalýy múmkin. 2000 jyldardyń ortasynda Reseı men Qazaqstanda baıqalǵan qarqyndy ekonomıkalyq (jyljymaıtyn múlik, qarjy-bank, qurylys salasy) damý Iranda da qaıtalanady dep kútilýde. Iranǵa ınvestısııa jasaýǵa qajetti ınfraqurylymdy daıyndaý (kelisimder júrgizý, ózara ınvestısııalyq, jyljymaıtyn múlik qorlaryn jasaý jáne t.b.) elimizdiń halyqaralyq rezervterin ártaraptandyrýdaǵy mańyzdy kezeń bolyp tabylady. Iran ekonomıkasynyń qazirgi damý kezeńinde ınvestısııalardyń balamaly túrlerin qoldaný tıimdi nátıje bermek. Iran bolashaqta óz shıkizatyn AQSh dollarynan ózge valıýtaǵa satatyn azdaǵan memleketterdiń biri bolýy múmkin.  Dúnıejúzilik saýda ınfraqu­rylymy. Dúnıejúzilik saýda (esep aıyrysý, ta­ýar tasymaldaý) ınfra­qurylymyndaǵy ahýal men ondaǵy jańa baǵ­darlardy anyqtaý ınves­tısııalardy orta merzim aralyǵynda tabysty túrlendirýge múmkindik beredi. BRIKS (Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı, Ońtústik Afrıka) elderiniń ózara saýda ınfra­qurylymyn jasaýy AQSh dollarynyń bolashaqta negizgi álemdik rezervtik valıýta retindegi tıimdiligine keri áserin tıgizbek. Dúnıejúzilik saýdadaǵy AQSh dollarynyń úlesi azaıyp, BRIKS elderi valıýtalarynyń úlesi ulǵaıa túsetini anyq. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń óz valıýtasy, ıýandi halyqaralyq rezervtik jáne esep aıyrysý valıýtasy retinde ornyqtyrýyndaǵy jetistikteri AQSh dollaryna negizdelgen álemdik saýda ınfraqurylymyn ózgerte alady. Qazirgi kezde, AQSh dollarynyń kúrt kúsheıýine baılanysty, Qytaı ekonomıkasy eksporttyq qabiletti shekteıtin aýqymdy makroekonomıkalyq kedergilerge kezigip otyr. Qytaıdyń halyqaralyq rezervterindegi 3,5 trıllıon AQSh dollary qytaı valıýtasyn halyqaralyq saýdada qoldaný aıasyn keńeıtý men eldiń rezervterin túrlendirý qarqyndaryn retteıtini anyq. AQSh dollarynyń basqa valıýtalarǵa qaraǵanda kúrt kúsheıýine baılanysty qysqa jáne orta merzim aralyǵynda qarjy quraldaryn AQSh dollarynan basqa valıýtalarmen túrlendirý jáne onyń baǵamyn hedjerleý (tómen túsýden saqtandyrý) ınvestısııalyq portfelderdi basqarýshylardyń aldynda turatyn basty máselege aınalmaq. AQSh Federaldyq rezerv júıesiniń paıyzdyq qoıylymdaryn kóterýi AQSh dollarynyń halyqaralyq saýdada alyp otyrǵan basymdyǵyn saqtap qalýǵa jetkiliksiz, basqa qarjy qural­daryna aıtarlyqtaı áserin tıgize almaıtyn ýaqytsha shara bolyp qalýy múmkin. О́z kezeginde Vashıngton álemdegi munaıly aımaqtarǵa baqylaý ornatyp, munaıdy tek AQSh dollaryna ǵana satýdy qamtamasyz etý arqyly AQSh dollarynyń tıimdiligin saqtap qalý áreketin jalǵastyra bermek. Osy baǵyttaǵy belsendi áreketterdi biz 1991 jyldan beri baıqap kelemiz.  Altyn. Halyqaralyq eko­nomıkalyq jáne saıası turaq­syzdyq jaǵdaıynda ınvestorlar dástúrli, qaýipsiz aktıv retinde altyn men basqa da baǵaly metaldardy paıdalanady. Altynnyń baǵasy óziniń eń qymbat deńgeıi 1 troı ýnsııasy (31,1 gramm) úshin 1920 AQSh dollarynan (2011 jyl) arzandap, altyn óndirýdiń ortasha álemdik qunynan da tómen túsip ketti. Dúnıejúzilik altyn keńesiniń (World Gold Council) málimetteri boıynsha, 2014 jyldyń aqpan aıynda altyn óndirýdiń álemdik ortasha baǵasy 1 troı ýnsııasy úshin 1200 AQSh dollaryn qurady. Altynnyń osy baǵadan tómendeýi álemdik altyn ındýstrııasynyń 30 paıyzyn tıimsiz deńgeıge túsiredi. Altyn baǵasynyń ári qaraı quldyraýy naryqta altyn usynysyn azaıtady. Altyn men basqa da baǵaly metaldardyń quny qazirgi kezde strategııalyq turǵydan satyp alýǵa ıkemdi deńgeılerde ózgerissiz tur. Ulttyq valıýta baǵamyn bir qalypty, turaqty us­taý naryq jaǵdaıynda memleke­timizdiń strate­gııa­lyq, uzaq merzimdi múd­­de­leri úshin tıimdi bolmaı­dy. Otandyq ekonomıka kásip­oryndarynyń ulttyq valıýta ba­ǵamynyń aýytqý shamasy men jıiligi jaǵdaıynda paıda tabýdy úırenýi men úırengenin udaıy jetildirip, jaqsarta bilýi, sóıtip turaqty damý deńgeıine kóterilýi – naryqtyń basty talaby. Al halyqtyń ulttyq valıýtaǵa degen senimin turaqtandyrý ulttyq valıýta baǵamynyń birqalypty turaq­tylyǵyna táýeldi bolýǵa tıis emes. Altyn men basqa da baǵaly metaldardy qoldaný eldiń halyqaralyq rezervterin túrlendirýmen shektelmeýi tıis. Sonymen qatar, altyndy halyqtyń azdy-kópti jınaǵan qarjylaryn ártaraptandyrý men teńgeniń tıimdiligin qamtamasyz etý quraly retinde paıdalanýdyń tetikterin jasaý asa mańyzdy. Tutyný naryǵynda baǵalardy ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan memlekettiń aqsha-nesıe saıasaty aıasynda halyq teńgeniń shamaly turaq­tylyǵyna úırenip aldy. Teńge baǵamynyń shamaly turaqtylyǵy men teńgemen salynǵan depozıtterdegi joǵary paıyzdyq mólsherlemeler halyqtyń basym bóligin óz qarajatyn teńgede saqtaýǵa ıtermeledi, qalǵan bóligi qarajatty valıýtamen saqtaýdy uıǵardy. Ulttyq valıýta baǵamynyń kúrt aýytqýynan saqtandyratyn (hedjerleıtin) qarjy quraldarynyń tapshylyǵy jaǵdaıynda osyndaı ahýaldyń qalyptasýy zańdy. Mundaı qarjy quraly retinde memleket tarapynan altynmen qamtylǵan qundy qaǵazdardy (altyn nota) shyǵarýdy qarastyrǵan oryndy. Altyn nota, altyn sertıfıkat, altyn depozıt týraly kópshiliktiń túsinigi túrlishe bolýy múmkin. Bul jerde mynany eskerý kerek: altyn nota – halyqtyń óz qarajatyn (teńge) altyn túrinde saqtaýynyń quraly. Munyń mánisi mynada: tutynýshy bank qyzmeti arqyly óz qarjysyn (teńge) altyn túrinde saqtaý, altyn túrinde alý, altyn túrinde satý múmkinshiligine ıe bolady. Tutynýshynyń altyn túrinde saqtaýly turǵan qarjysy altynnyń álemdik naryqtaǵy baǵasynyń ózgerýimen birge ózgerip otyrady, ulttyq jáne basqa valıýtalarǵa táýeldi bolmaıdy. Sıpattalǵan shara ulttyq valıýta baǵamynyń kúrt ózgerýi jaǵdaıynda halyqtyń teńgedegi qarajattarynyń qunsyzdanýyna tosqaýyl bolady. Altyn baǵasynyń tómen túsýi jaǵdaıynda «altyn notalarynyń» tıimdiligin arttyrý úshin paıyzdyq syıaqyny belgileýge bolady. Altyn nota altynnyń taýar men qarjy quraly retindegi aıyrmashylyqtaryn anyqtap, shekteýge múmkindik beredi, bul rette salyq salý jumystaryn retteý máseleleri jeńil sheshilýi tıis. Altyn nota ulttyq valıýta arqyly ǵana alynyp, satylýy shart bolmaq. Altyn baǵasynyń ósýi altyn notalarǵa degen suranysty arttyrady. Altyn nota Qazaqstan qor bırjasyndaǵy saýdany jandandyratyn týyndy qarjy quraldaryn jasaýǵa qajetti negizgi aktıv qyzmetin atqara alady. Treıderler men basqa da alypsatarlar belsendiliginiń teńge-AQSh dollarynan teńge-altyn saýda-sattyǵyna aýysýyna qolaıly jaǵdaı jasalady. Eldegi altynǵa qosa, shet memleketterde ornalasqan altyndy ákelý altyn notany shynaıy aktıvtermen qamtamasyz etedi. Ulttyq valıýtada altyn notamen saýda júrgizý teńgeni janama túrde shynaıy aktıvpen, ıaǵnı altynmen qamtamasyz etedi. Zeınetaqy aktıvteri. Zeınetaqy aktıvterin senimdi qosymsha qar­jy quraldarymen qam­tamasyz etý úshin, el­de bar negizgi aktıv­ter­di saralap qarastyrǵan oryndy. Bul rette kúmis tıimdi qural bolyp tabylady. О́ziniń basty sıpattary boıynsha, kúmis – altyn sekildi álemdik naryqta ótimdiligi joǵary, valıýtaǵa satylyp, alynatyn taýar. Kúmis te ótimdiligi joǵary, senimdi jáne uzaq merzim aralyǵynda baǵasynyń ósý áleýeti joǵary negizgi aktıv retinde paıdalanýǵa bolatyn qarjy quraly qyzmetin atqara alady. Qazirgi kezdegi baǵaǵa shaqqanda, Qazaqstan jylyna 450 mıllıon AQSh dollary turatyn tazartylǵan kúmisti (2014 jyly 976 tonna) shyǵarady. Al altyn men kúmis qosyndysy bar shıkizatty óńdeý arqyly bul somany eki ese arttyrýǵa bolady. Keıbir málimetter boıynsha, qaıta jańar­tylatyn qýat kózderin keńinen qoldanýǵa, atap aıtqanda, kún qýatyn paıdalanýǵa, fotoelementterdi jasaýǵa qajettilik kúmiske degen suranysty arttyrady. Kúmis baǵasynyń 2011 jyldyń eń joǵary deńgeıinen 3 ese tómendedi. Bul qolaıly faktorlar qalyptasqan jaǵdaıda kúmis baǵasynyń ósý áleýeti joǵary ekenin bildiredi. Elbasymyzdyń zeınetaqy aktıvterin basqarý men ınvestısııalaý boıynsha jańa amaldardy daıarlaý tapsyrmasyn iske asyrý aıasynda elimizde shyǵarylatyn kúmisti ınvestısııalyq ári «tranzıttik» aktıv retinde paıdalaný zeınetaqy aktıvteriniń qaýipsizdigi men saqtalýyn qamtamasyz etetin bolady. Naryqtyq ahýaldy eskere otyryp, aktıvterdi basqarýshylar kúmisti halyqaralyq naryqta sata alady nemese allokasııalanbaǵan shottarda saqtaıdy. Naryqtaǵy ózgeristerge oraı jedel áreket jasaý úshin, allokasııalanbaǵan shottardy paıdalanǵan tıimdi. Osylaısha, aǵymdaǵy baǵalardy eskersek, ishki resýrstardy paıdalaný arqyly zeınetaqy aktıvteriniń shetel valıýtasyndaǵy bóliginiń kólemin jylyna 4-5 paıyzǵa arttyrýǵa múmkinshilik bary ańǵarylady. Bul rette zeınetaqy aktıvterin baǵaly metaldar jáne shetel valıýtasymen ártaraptandyrý maqsatynda memleketke elde óndirilgen affı­­- na­j­dalǵan kúmisti birinshi bolyp satyp alý quqyǵyn (affınajdalǵan altyn sekildi) berý tıimdi. Ondaı jaǵdaıda zeınetaqy salymdarynyń qaýipsizdigi men saqtalýyn qamtamasyz etý úshin, aktıvterdiń baǵaly metaldar men shetel valıýtasyndaǵy bóligin memlekettiń basqarýynda qaldyrǵan oryndy bolýy múmkin. Bul memleketimizdegi valıýta aǵymdarynyń rettelýine paıdaly áserin tıgizedi. Uzaq merzim aralyǵynda zeınetaqy portfeliniń teńgedegi 90 paıyzdan asatyn bóligin shetel valıýtasyndaǵy qarjy quraldarymen teńgerý múmkindigi paıda bolady. Uzaq merzim aralyǵynda basqarýshylar zeınetaqy qoryndaǵy aktıvterdiń quramyna qaýipsizdik jáne saqtaý talaptaryna saı keletin basqa da qarjy quraldaryn qajetti mólsherde engizý múmkindigine ıe bolady. Qazaqstan qor bırjasynda qajetti ınfra­qurylymdardy rettep, memleket tarapynan altynmen, kúmispen qamtylǵan qundy qaǵazdardy jáne basqa da qundy qaǵazdardy shyǵaryp, aınalymǵa túsirýi Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń (AHQO) tabysty qyzmet jasaı bastaýyna muryndyq bolady. Astana ha­lyqaralyq qar­jy ortalyǵy. AHQO alańynda kelesi negizgi baǵyttardy damytý josparlanýda: -        kapıtal naryǵy -        aktıvterdi basqarý -        jeke bankıng (Private Banking) -        ıslamdyq qarjylandyrý. Josparlanǵan qarjy qyzmetterimen qa­tar Qa­zaqstanda shyǵarylatyn shıkizat taýar­larymen saý­da júrgizýge arnalǵan arnaıy ınfra­qurylymdy (alańdy) ornatý – mańyzdy másele. Shıkizatpen saýda jasaýdy jeńildetý maqsatynda olardy qarjy quraldaryna aınaldyrý (oblıgasııalar, notalar, sertıfıkattar, týyndy qarjy quraldary, fıýcherster) yńǵaıly bolmaq. Elimizde shyǵarylatyn shıkizattyń negizinde jasalǵan qarjy quraldaryn AHQO alańynda aınalymǵa engizý halyqaralyq ınvestorlarǵa tıimdi bolýy múmkin. AHQO munaı, alıýmınıı, mys, nıkel, myrysh jáne t.b. shıkizattardy sáıkesti qarjy quraldary arqyly alyp-satýǵa usyna alady. Bul taýarlar negizgi halyqaralyq bırjalarda alyp-satylady jáne barlyq qajetti talaptar – sany, sapasy, jetkizý merzimi, jetkizý mekeni boıynsha standarttalǵan. AHQO-nyń basqa álemdik qarjy orta­lyqtarynan ózine tán ereksheligi onyń geo­gra­fııalyq ornalasýy, halyqaralyq naryqqa tikeleı shyǵý jolynyń joqtyǵy bolyp tabylady. Dástúrli qarjy quraldarymen jumys istegende (valıýta, aksııalar men oblıgasııalar), bul ereksheliktiń mańyzdylyǵy joq. Bul rette, taýarlardy belgili bir mekenjaıǵa jetkizýdi standarttaý máselesin sheship alǵan asa mańyzdy. Munyń eki amaly bar. Taýardy Qazaqstan aýmaǵynda shetelge shyǵarýǵa yńǵaıly bolatyn jerge (Kaspıı teńizindegi portqa, soltústiktegi jáne shyǵystaǵy shekaralarǵa) deıin jetkizý. Taýardy iri halyqaralyq ashyq porttarǵa (Irandaǵy Bandar-Abbasqa, Birikken Arab Ámirlikterindegi – Dýbaıǵa, Qytaı porttaryna) deıin jetkizý. AHQO alańynda taýarlardy eki tásil boıynsha da satý múmkindigin qamtamasyz etýdiń mańyzy úlken. Taýardyń alyp-satý baǵasy jetkizý mekenine baılanysty «shegerilim» («dıskont») ne «syıaqy» («premııa») negizinde belgilenedi. AHQO alańynda shıkizat taýrlarymen saýda júrgizý máselesin egjeı-tegjeıli sheship alý qajet. Halyqaralyq ashyq porttarǵa deıin jetkizý shartymen satylǵan taýarlar Qazaqstanda shıkizat óndirip jatqan kórshi memleketterdiń aýmaqtary arqyly standarttalǵan mekenjaıǵa deıin, esh kedergi-kidirissiz jetýi tıis. Taýarlardy ashyq halyqaralyq porttarǵa standartqa saı jetkizý máselesi kórshi memleketterdiń Qazaqstan jerinen shıkizat taýarlaryn óndirip, shekaradan alyp shyǵý máselesimen sabaqtasyp, sharttasýy tıis. AHQO alańynda shıkizattyń negizgi túrle­rimen saýdany uıymdastyrý teńgeniń óńirlik, halyqaralyq valıýta retindegi dárejesin arttyra alady. AHQO-da ýran geksaftorıdin standarttap satýdy uıymdastyrý múmkinshiligi bar. Bul rette Elbasymyzdyń qoldaýymen Qazaqstan aýmaǵynda tómen deńgeıde baıytylǵan ýran bankin qurýdyń mańyzdylyǵy AHQO qyzmeti úshin joǵary. Ýran erekshe taýar bolǵandyqtan, ony belgili bir mekenjaıǵa jetkizýdiń sharttary men standarttary da erekshe bolýy tıis. Jalpy, ýrandy ýran bankiniń aımaǵynan, Qazaqstan aýmaǵynan uzaq merzim aralyǵynda shyǵarmaı saýdaǵa túsirýge bolady. Bul úshin qaryz retinde ýrannyń belgili bir mólsheri bolatyn – uzaq merzimdi qaryz qarjy quralyn jasap shyǵarǵan oryndy. Bul zeınetaqy aktıvterin uzaq merzimge sapaly, qaýipsiz, baǵasynyń ósý áleýeti úlken uzaq merzimdi qarjy quralyna ınvestısııalaýǵa múmkindik beredi. Ýran baǵasy 2007 jyldan beri úsh ese tómen tústi. Qazir ýran baǵasynyń ósýine qolaıly faktorlar qalyptasa bastaýda. Joǵaryda kórsetilgendeı, avtokólik salasyndaǵy ózgerister – ishten janý qozǵaltqyshtaryn paıdalanýdyń tómendeýi men balama qýat kózderin paıdalaný elektr qýatyna degen suranysty arttyrady. Dúnıejúzinde elektr qýatyn keńinen paıdalanýdyń artýy elimizdiń atom ónerkásibiniń strategııalyq mańyzdylyǵy men basymdylyǵyn aıqyndaıdy. Qazaqstan munaı men gaz qubyrlarymen qatar atom elektrkeshenderinen elektr qýatyn tasymaldaıtyn jelilerdi sala alady. Ýranǵa negizdelgen uzaq merzimdi qarjy quraldaryn shyǵarý elimizdiń atom salasyn uzaq merzimge ulttyq valıýtadaǵy qarajatpen qarjylandyryp, al zeınetaqy aktıvterin senimdi qarjy quraldarymen qamtamasyz eter edi. Bul óz kezeginde Elbasymyzdyń tapsyrmasyn oryndaýda berik negiz túzer edi. Ýran negizindegi qarjy quraldary AHQO alańynda ıslamdyq qarjylandyrýdy damytýǵa («mýrabaha» saýdasyn jasaý) myqty negiz bola alady. Islamdyq qarjylandyrý talaptaryna saı keletin qarjy quraldaryn Parsy shyǵanaǵynyń jáne basqa da musylman memleketteriniń «ulttyq qorlary» men «zeınetaqy qorlaryn» basqarýshylar qajetti qarjy aktıvi retinde satyp alatynyn joqqa shyǵara almaımyz. Ýran altyn men kúmiske qaraǵanda ıslam qarjy quralyn jasaýǵa negiz bola alatyn halal taýar. Osy rette, AHQO ıslam memleketteriniń de aktıvterin ártaraptandyrýǵa qajetti erekshe eksklıýzıvti qarjy quralyn usyna alady. Nátıjesinde sheteldik ınvestorlar tarapynan teńgege degen suranys arta túsedi. Mundaı qarjy quraldaryn durys qurastyra bilip, aınalymǵa engize alý AHQO-nyń halyqaralyq kapıtal úshin tıimdiligin qosymsha arttyrady. Joǵaryda keltirilgen qarjy quraldaryn AHQO jumysyn bastamaı turyp, Qazaqstan qor bırjasynyń negizinde aınalymǵa shyǵarýǵa bolady. Taldaý barysynda negizdelgen sharalar Elbasymyzdyń strategııalaryn is júzine asyrýǵa qajetti qosymsha tetikter týraly oılanýdy, teńgege degen suranystyń artýy, ulttyq valıýtanyń turaqtanýy men nyǵaıýy týraly naqty jumystar atqarýǵa yqpal etýdi kózdeıdi. Janǵalı DÁDEBAEV, Almaty óńirlik qarjy ortalyǵynyń Reıtıng agenttigi aksıonerlik qoǵamynyń basqarýshy dırektory, saıası ǵylymdar kandıdaty, menedjment magıstri.