Prezıdenttiń jumys kestesi: 2015 jyldyń negizgi qorytyndylary

2015 jyl tek qana mańyzdy merekelik kúnderimen ǵana emes, sonymen birge, eleýli jańa synaqtarymen de qazaqstandyqtardyń esinde qaldy. Osynyń bári Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstandy álemde bolyp jatqan qaryshty ózgeristerge beıimdeý jónindegi oılastyrylǵan jáne júıeli qadamdar jasaýyn talap etti. Jyl boıy Prezıdent N.Á.Nazar­baevtyń qatysýymen shetel­dik saparlardy, óńirlerge jasalǵan jumys saparlaryn, túrli májilister men keńesterdi, halyqaralyq jáne respýblıkalyq forýmdardy, konferensııalar men sezderdi, sheteldik memleket jáne qoǵam qaıratkerlerin qabyldaýlardy, jurtshylyq pen eńbek ujymdarynyń ókilderimen kezdesýlerdi, ónerkásip kásiporyndary men áleýmettik nysandarǵa barýdy qamtıtyn 700-ge tarta hattamalyq is-shara bolyp ótti. Memleket basshysy 17 keńes ót­kizdi, solardyń qatarynda Úkimet músheleriniń, Prezıdent Ákimshiligi basshylyǵynyń, ortalyq memlekettik organdar jetekshileriniń qatysýymen ótken – 13, oblystardyń, Astana jáne Almaty qalalarynyń ákimderimen ótkizilgen 2 keńes jáne 2 kóshpeli májilis bar. Sondaı-aq, N.Á.Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen Úkimettiń keńeıtilgen 3 májilisi, Shetel ınvestorlary keńesiniń 1 otyrysy jáne Qaýipsizdik Keńesiniń 5 májilisi, sonyń ishinde 2 shuǵyl keńes bolyp ótti. Jyl boıy Prezıdent Parlament Májilisiniń plenarlyq otyrysyna qatysyp, palatalardyń tóraǵalarymen jáne parlamenttik fraksııalardyń jetekshilerimen udaıy kezdese otyryp, depýtattyq korpýspen turaqty negizde ózara birlese jumys júrgizdi. Memleket basshysy elimizdiń óńir­leri­ne 15 jumys saparyn jasady, Almaty qalasynda úsh ret, Aqmola, Jam­byl, Ońtústik Qazaqstan oblystarynda eki retten, sondaı-aq, Aqtóbe, Alma­ty, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblys­tarynda boldy. Budan basqa, Prezı­dent Astana qalasy boıynsha da turaq­ty túrde jumys saparlaryna shyǵyp turdy. Ekijaqty qarym-qatynastar aıasynda shetelderge jasalǵan 9 sapardy, sondaı-aq, 11 halyqaralyq sammıt pen 5 halyqaralyq forýmdy qosqanda, Prezıdenttiń qatysýymen halyqaralyq sıpattaǵy 100-den astam kezdesý men is-shara bolyp ótti. N.Á.Nazarbaev 22 baspasóz más­lıhaty men brıfıngin ótkizdi, otandyq jáne sheteldik BAQ-tarǵa 10 suhbat berdi, 5 beınejazba úndeý joldap, 3 maqala jarııalady. Jyl boıy Prezıdent 6 300-den astam qujatqa qol qoıdy, olardyń qatarynda 168 zań, 216 jarlyq, 67 ókim, 16 májilis hattamasy, 1 208 qyz­mettik qujat, 4 400 taldamalyq jáne aqparattyq-anyqtamalyq materıal, azamattardyń 269 aryz-shaǵymy bar. Osy kezeńde Memleket basshysy barlyǵy 52 kún saparda boldy, sonyń 27 kúni shetelderde jáne 25 kúni respýblıka óńirlerinde ótti. * * * 2015 jylǵy eldiń qoǵamdyq-saıası kúntizbesi Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵy sııaqty mereıtoılyq datalarǵa toly boldy. Sonymen birge, jyldyń basty saıası oqıǵasy 26 sáýirde ótken prezıdenttik saılaý bolǵany kúmánsiz, onda N.Á.Nazarbaev Qazaqstan hal­qy tarapynan keń qoldaý tapty. Saılaý qorytyndylary shyn má­ninde teńdessiz bolyp shyqty. Atap aıtqanda, elektorattyń qatysýy saılaý­shylardyń 95,22%-yn qurap, rekordtyq kórsetkishke jetti, solardyń 97,75%-y daýystaryn is basyndaǵy Memleket basshysyna berdi. Álemniń 37 elinen jáne Eýroparlamentti, EQYU-ny, TMD-ny, ShYU-ny, IYU men UQShU-ny qosa alǵanda, halyqaralyq uıymdardan kelgen kóptegen halyqaralyq baıqaýshylar uıymdastyrýdyń joǵary deńgeıin, ótken saılaýdyń ashyqtyǵy men ádildigin atap ótti. Prezıdenttik saılaýda aıqyn jeńiske jetýge N.Á.Nazarbaevtyń El­basy retindegi shúbásiz abyroı-bedeli­men birge onyń «Nur Otan» partııa­synyń HVI sezinde jarııa etilgen jańa prezıdenttik merzimge arnalǵan stra­tegııalyq baǵdarlamasy da yqpal etti. Onyń negizin qazirgi zamanǵy memlekettik apparatty qalyptastyrý, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý, ındýstrııalandyrý men ekonomıkalyq ósimdi jalǵastyrý, ulttyń birtektiligi men birligin qalyptastyrý jáne esep beretin memleketti damytý sııaqty baǵyttardy qamtyǵan 5 ınstıtýttyq reforma qurady. Saılaýdan keıin ınstıtýttyq reformalardy praktıka júzinde iske asyrý maqsatynda 100 naqty qadamnan turatyn jáne óziniń aýqymy jóninen Qazaqstan 1990-shy jyldary júzege asyrǵan qurylymdyq reformalarymen sáıkes keletin Ult Jospary ázirlendi. Shyn máninde, Ult Jospary álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń tereńdeýi men halyqaralyq ahýaldyń shıelenisýi jaǵdaıynda dúnıejúziniń damyǵan 30 memleketiniń qataryna qosylýy jolyndaǵy jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge Qazaqstannyń bergen jaýa­by bolyp shyqty. Ult Josparyn iske asyrý boıynsha memlekettik organdardyń, bıznes qurylymdary men azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń is-qımylyn úılestirý úshin Memleket basshysynyń bastamasymen Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııa quryldy. Qyrkúıekte Parlament reformalardy zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etýge kirisip, jyldyń aıaǵynda-aq 59 tıisti zań, sonyń ishinde 3 kodeks, 15 jańa zań men qoldanystaǵy normatıvtik quqyqtyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly 41 zań qabyldandy. Reformalardyń tabystylyǵy negizinen memlekettik apparattyń kásibıligi men ishki ynta-yqylasyna táýeldi ekenin nazarǵa ala otyryp, Prezıdent memlekettik qyzmetti odan ári jańǵyrtý, sybaılas jemqorlyqpen batyl kúres, memlekettik organdar men qyzmetkerlerdiń jumysyn naqty nátıjeleri boıynsha baǵalaý qajettigin málimdedi. Osy máselelerdiń barlyǵyn tıimdi úılestirý maqsatynda, Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha, Memlekettik qyzmet isteri jónindegi mınıstrlik pen Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi ulttyq bıýro quryldy. Ult Josparymen búkilhalyqtyq jumys júrgizý barysynda onyń áleýe­tin oı eleginen ótkizýge jáne tereńdetýge mereıtoılyq datalar qosymsha serpin berdi. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHII sessııasynda «Máńgilik El: bir el – bir taǵdyr» taqyryby boıynsha sóılegen sózinde N.Á.Nazarbaev qazaqstandyqtardy Assambleıanyń 20 jyldyǵymen quttyqtaı otyryp, onyń sheshýshi mindeti – negizin qoǵamnyń jalpyazamattyq qundylyqtary men rýhanı ımperatıvi retinde jalpyulttyq «Máńgilik El» ıdeıasy quraıtyn bolashaǵy birtutas ult qalyptastyrý jónindegi ınstıtýttyq reformany júzege asyrýǵa qatysý ekenin málimdedi. Tamyzda Memleket basshysy elimizdiń Negizgi Zańynyń 20 jyl­dyǵyna arnalǵan «Konstıtýsııa: birlik, turaqtylyq, órkendeý» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa qatysty. Quttyqtaý sózinde Elbasy Ult Josparynyń asa mańyzdy mindetteriniń biri «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń áleýetin odan da keńirek asha túsý ekendigin» atap aıta kelip, ınstıtýttyq reformanyń 5 baǵytynyń árqaısysy boıynsha onda belgilengen quqyqtyq tetikterge naqtyly toqtaldy. Jyl boıy elde taǵy da eki iri tarıhı data atap ótildi. 7 mamyrda Joǵarǵy Bas qolbasshy Otan qorǵaýshy kúni men Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyl­dyǵyna oraı ótkizilgen Áskerı parad­ty qabyldady, sondaı-aq, Astana qalasynda Keńes Odaǵynyń Baty­ry general I.V.Panfılovtyń eskert­ki­shin ashty. «Eki merekeniń qatar kelýi­niń sımvoldyq máni bar. Bul Uly Otan soǵysyndaǵy jeńimpazdar men Otan qorǵaýshylarymyzdyń búgin­gi býynynyń áskerı dástúr­leriniń sabaqtastyǵyn bildiredi. ...Ákeleri­mizdiń erligi men anala­rymyzdyń eńbegi halqymyzdyń jadynda máńgi saqtalady. Bizdiń je­ńisterimizdiń tarıhy – patrıotızm men el birliginiń naǵyz úlgisi», – dedi N.Á.Nazarbaev óz sózinde. Kúzde Memleket basshysy Astana men Taraz qalalarynda Qazaq han­dy­ǵynyń 550 jyldyǵyna arnal­ǵan birqatar is-sharaǵa qatysty. Asta­na­daǵy Táýelsizdik saraıynda Túrkııadan, Qyr­ǵyzstannan, Túrik­menstannan jáne Ázerbaıjannan kelgen joǵary már­te­beli qonaqtar qatysqan saltanat­ty jınalysta sóz sóıleı otyryp, ol qazaqstandyqtardyń qazirgi ur­paǵynyń kóp ǵasyrlar boıy elimiz­diń bostandyǵy men táýelsizdigin qor­ǵaǵan babalardyń rýhy aldynda erek­she jaýapty ekendigin atap ótti. «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn mere­keleý halqymyzdyń dańqty sheji­resine taǵzym etý úshin ótkizilip otyr. Táýelsiz Qazaqstannyń búgingi urpa­ǵy el mártebesin buryn-sońdy bol­maǵan bıikterge kóterip, ata-babalary­myzdyń san ǵasyrlyq armanyn júzege asyrdy», – dep málimdedi Prezıdent. «Nazarbaev Ýnıversıtetti» al­ǵashqy stýdentterdiń bitirip shyǵýy da jyldyń eleýli oqıǵasy boldy. «Ýnı­versıtettegi daıarlyq deńgeıin sizder arqyly, sizderdiń isterińiz arqy­ly baǵalaıtyn bolady, bul – aıryq­sha jaýapkershilik. Men sizderdiń ár­qaı­syńyzdyń qulshynystaryńyz zor, kásibı deńgeılerińiz joǵary bolýyn qalaımyn. Sizderdiń oqý­laryńyz alǵashqy dıplomdy alýmen aıaqtal­maıdy. Ol ómir boıy jalǵasady. ...О́z isiniń naǵyz kásipqoıy tek bilip qana qoımaı­dy, bilgenin naqty iske asyra da alady. Sizder osyndaı kásip­qoı­lar bolady dep senemin», – dedi N.Á.Nazar­baev túlekterge aq jol tileı otyryp. Táýelsizdik kúnine baılanysty ótki­zilgen saltanatty jınalysta jyldy qorytyndylaǵan Elbasy Qazaqstan óz táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna salı­qaly jetistiktermen qadam bas­qaly otyrǵanyn aıryqsha atap ótti. «Qazirgi qıyndyqtarǵa qaramastan, táýelsizdiktiń 24-shi jyly Qazaqstan úshin aıryqsha mańyzy bar biraz jan tebirenterlik oqıǵalarmen este qaldy, – dep rızashylyqpen atap ótti Prezıdent. – Biz ekonomıkamyzdyń ósiminiń oń qarqynyn saqtap qaldyq. Indýstrııalyq damýdyń ekinshi bes­jyldyǵy men «Nurly Jol» baǵdar­lamasy bas­taý aldy. Qazaqstan Dúnıe­júzilik saýda uıymyna kirdi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jumysyn bastady. Qazaqstan álemdik 50 jetekshi eksporttaýshy eldiń sanatyna enip, onda 43-shi oryndy ıelendi. Qazaqstan MAGATE-men birlese otyryp, Halyqaralyq ıadrolyq otyn bankin qurdy, ol bizdiń elimizde ornalastyrylatyn bolady. Qazaqstannyń úshinshi ǵaryshkeri Aıdyn Aıymbetov Jer tóńiregindegi orbıtaǵa baryp qaıtty. Eń bastysy, biz Ult Josparyn oryndaýǵa kiristik». * * * Memlekettiń 2015 jylǵy áleý­mettik-ekonomıkalyq saıasaty te­reń­dep bara jatqan álemdik ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda belgilengen strategııalyq josparlardy tolyq oryndaýǵa múmkindik beretin tıimdi joldardy izdestirýge baǵyttaldy. Máselen, Prezıdent usynǵan Ult Josparynda ekonomıkalyq damýǵa basa nazar aýdaryldy: málim etilgen 100 qadamnyń 50-i ekonomıkamen baılanys­ty ári básekege qabilettilikti arttyrý maqsatynda ony túbegeıli jańǵyrtýǵa baǵyttaldy. Jańa Ekonomıkalyq Saıasat mindetteriniń qatarynda Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý, adamı kapıtalyn damytý, jerasty qazba baılyqtaryn paıdalaný, energetıka, qurylys jáne kólik salalarynda halyqaralyq standarttarǵa kóshý jónindegi is-sharalar kózdelgen. Qazaqstannyń jańa ekonomıkalyq strategııasy Prezıdenttiń qarashadaǵy «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» dep atalatyn halyqqa Joldaýynda qorytyndylandy. Joldaýdyń arqaýy retinde «jahandyq daǵdarys – tek qater ǵana emes, sonymen birge, jańa múmkindikter» degen ıdeıany tirek etip alǵan Elbasy álemdik ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıyndaǵy is-árekettiń naqty algorıtmin usyndy. Alǵashqy praktıkalyq qadamdar aıasynda Ulttyq banktiń qyzmeti tú­begeıli qaıta qaraldy. D.T.Aqyshev jetekshilik etetin bank basshylyǵynyń aldyna Prezıdent regýlıatordyń qurylymy men fýnksııalaryn ońtaı­landyrý mindetin qoıdy. Osyǵan baılanysty Biryńǵaı zeınetaqy qory, Problemasy bar kredıtter qory sııaqty beıindi emes aktıvter men basqa da bir­qatar qarjy ınstıtýttary Ulttyq bank­tiń baqylaýynan shyǵarylýy tıis edi. Sondaı-aq, ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrý jáne eldiń altyn-valıýta qoryn saqtap qalý maq­satynda valıýta dálizin joıyp, ult­tyq valıýtanyń erkin aınalymy baǵa­myna kóshý jónindegi qıyn, biraq qajetti sheshim qabyldandy. Sonymen qatar, N.Á.Nazarbaev Ult­tyq qordy basqarýdyń ádis-tásil­derin qaıta qaraý maqsatqa saı keletindigine nazar aýdardy: «Bıýdjet shyǵyndaryn Ulttyq qor esebinen jabý kóregendik emes. Biz aldaǵy jyldardyń qandaı bolaryn bilmeımiz. Sondyqtan meniń ustanymym naqty: Ulttyq qor qarjylaryn aǵymdaǵy shyǵyndarǵa paıdalaný toqtatylýy tıis. Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke beriletin jyl saıynǵy kepildendirilgen, shekteýli transfert birden-bir tetik bolýy kerek. Úkimetke jańa jahandyq ahýal jaǵdaıynda Ulttyq qor qarjylaryn jańa ja­handyq ómir shyndyǵy jaǵdaıynda qalyptastyrý tujyrymdamasyn ázirleýdi tapsyramyn», – dedi Pre­zıdent. Memlekettik aktıvterdi basqarýǵa jaýapty korporatıvtik sektordy qaıta qurý taǵy bir mańyzdy qadam boldy. Prezıdenttiń tapsyrýy boıynsha uıymdyq qurylymdy ońtaılandyrý, korporatıvtik bas­qarýdy jetildirý, aktıvterdi qaıta qurylymdaý, shyǵyndardy azaıtý, «Samuryq-Qazyna», «QazAgro» jáne «Báıterek» ulttyq basqarý holdıngteri qyzmetkerleriniń sanyn qysqartý jóninde aýqymdy jumys bastaldy. Sondaı-aq, syrtqy qolaısyz konıýnktýranyń kúrdeliligine qaramastan, Qazaqstan údemeli ındýs­trııalandyrý baǵytyn jalǵastyrdy. Elimiz memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń alǵashqy bes­jyldyǵyn 2014 jyly tabysty aıaqtap, ótken jyly onyń ekinshi besjyldyǵyn júzege asyrýǵa kiristi. «Tutasymen alǵanda, ındýs­trııalandyrýdyń barysy elimizdiń ekonomıkasyn tehnologııalyq turǵydan jańǵyrtýǵa laıyqty serpin berdi. 890 jańa ónerkásip kásiporny iske qosyldy, 85 myń jańa jumys orny ashyldy. Biz 3,8 trln. teńge jumsaǵan sol 890 kásiporyn 5,4 trln. teńgeniń ónimin shyǵardy. Iske qosylǵan kásip­oryndardyń 95%-y jumys istep tur. Eń bastysy, ol kásiporyndar óz ónim­derin ózge elderdiń naryǵyna eksport­qa shyǵarady», – dep málimdedi N.Á.Nazarbaev ekinshi besjyldyqtyń qory­tyndylary shyǵarylǵan jeltoq­san­daǵy jalpyulttyq telekópir barysynda. «Nurly Jol» ınfraqurylymdyq damý memlekettik baǵdarlamasy aıasynda el ishinde 7 myń shaqyrym avtojoldardy salý jáne qaıta jóndeý mindeti aldymyzda tur. Nátıjesinde 2019 jylǵa qaraı iri qalalar arasynda jumsalatyn jol ýaqyty úshten bir mólsherge qysqarady, eldiń biryńǵaı qýat júıesi qalyptasatyn bolady jáne, eń bastysy, ekonomıkanyń biryńǵaı naryqqa birigýine qol jetkiziledi. Aldaǵy 3 jylda baǵdarlamany iske asyrýǵa barlyǵy 20 mlrd. dollardan astam qarjy baǵyttalady, sonyń úshten bir bóliginen astamyn halyqaralyq qarjy ınstıtýttary bóledi. 4 jyldyń kóleminde baǵdarlama IJО́-niń ósimine, barlyǵyn qosa alǵanda, 16% qosady dep boljanyp otyr. Elimizdiń Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaqqa kirýine (ol týraly shart 2015 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine endi), sondaı-aq, Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýine baılanys­ty ótken jyly ulttyq ekonomıkamyz úshin múlde jańa múmkindikter ashyldy. «DSU-ǵa múshe bolý – kúlli Qazaqstannyń jeńisi. Bul – elimizdiń jahandyq ekonomıkanyń bólinbes bólshegi retinde moıyndalýynyń aıǵaǵy. Biz bul nátıjege jetý úshin 19 jyl tabandy túrde jumys júrgizdik, kelissózder ońaı bolǵan joq. Osy jyldary bizdiń Úkimet jáne sarapshylarymyz elimizge tıimdi sharttarǵa qol jetkizý úshin talmaı eńbek etti. Biz ekonomıkamyz úshin eń shetin máselelerge qatysty pozısııalar boıynsha kelisim jasastyq. ...Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolý bizdiń ekonomıkamyzdy jańa belesterge bastaıdy. Ká­­sip­oryndarymyzdyń shetel naryqtaryna shyǵýyn qamtamasyz etedi, al tuty­nýshylar úshin taýarlar men qyz­metterdiń keń aýqymyna tańdaý ja­saý­ǵa jol ashady. Búginde saýda-satty­ǵymyzdyń 90%-y DSU-ǵa múshe elderge tıesili. Sondyqtan bul sheshim bizder úshin óte mańyzdy. Qazaqstan sheteldik ınvestorlar men seriktester úshin burynǵydan da tartymdy bola túsedi. Jańa óndirister men jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik týady», – dep málimdedi Prezıdent Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý týraly kelissózderdiń aıaqtalýyna baılanysty Qazaqstan halqyna arnaǵan málimdemesinde. DSU-ǵa kirý Qazaqstannyń reformalar salasyndaǵy jáne qazirgi zamanǵy naryqtyq ekonomıka men saýdany qurýdaǵy tabystarynyń halyqaralyq deńgeıde moıyndalýyn aıqyn aıǵaqtaıtyn táýelsiz memleketimizdiń tarıhyndaǵy mańyzdy kezeń boldy. EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi de Qazaqstannyń álemdik ekonomıkaǵa odan ári ıntegrasııalanýy mindetterine yqpal etýi tıis. Memleket basshysynyń jyl barysynda soǵan ázirlik máselelerine áldeneshe ret mán berýi kezdeısoq emes. Sáýirde ol elordada salynyp jatqan «Astana EKSPO-2017» kórme keshenine arnaıy baryp, qurylys jumystary barysymen tanysty. EKSPO-2017 kórmesine ázirlik máselelerin Prezıdent, sondaı-aq, shilde men qarashada ótkizilgen keńesterde qarady. Osy tusta N.Á.Nazarbaevtyń keleshekte EKSPO kórme kesheniniń bazasynda Halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý týraly qabyldaǵan sheshimi oryndy bolyp shyqty. Is júzinde 2018 jyly jumys isteı bastaıtyn jańa ortalyqtyń ereksheligi qyzmetiniń brıtan quqyǵy negizinde retteletindiginde edi, al oǵan qatysýshylar salyq tóleýden 50 jylǵa bosatylady. Budan basqa, sheteldik qarjy ortalyqtarynyń úlgisi boıynsha, onyń aýmaǵynda Qazaqstannyń ıýrısdıksııasynan tys arnaýly sot jumys isteıtin bolady. Qazaqstan óńirleriniń bul úderis­terge múddeli ári belsendi túrde qatysýynsyz alǵa qoıylǵan mindetterdi sheshýde qandaı da bir tabysqa jetýge úmit artýǵa bolmaıtyndyǵy túsinikti. Sondyqtan, Prezıdent óńirlerdiń damýyna barynsha jiti nazar aýdardy. Sol sebepti, N.Á.Nazarbaev byltyr 2 respýblıkalyq kezdesý, sondaı-aq, Aqmola oblysynyń Zerendi aýdanynda soltústik oblystardyń ákimderimen jáne Atyraý qalasynda batys oblystardyń ákimderimen 2 óńirlik keńes ótkizdi, sondaı-aq, eldiń kóptegen óńirlerine jumys saparlarymen bardy. * * * 2015 jyly Qazaqstannyń dástúrli kópvektorly syrtqy saıasatynda onyń bitimgershilik sıpaty aıtarlyqtaı arta tústi. Ýkraınadaǵy daǵdarysqa baılanysty halyqaralyq ahýaldyń shıelenisýi tusynda Qazaqstan Prezı­denti jyldyń basynan bastap-aq kelisim joldaryn izdestirýge jáne janjaldasýshy taraptar arasyndaǵy únqatysýdy qalpyna keltirýge baǵyttalǵan belsendi bitimgerlik áreketter jasady. Máselen, qańtar-aqpanda N.Á.Nazarbaev Reseı, Ýkraına, AQSh, Fran­sııa, Be­larýs basshylarymen telefon arqy­ly belsendi kelissózder júrgiz­di. Sony­men birge, Memleket basshy­sy kansler A.Merkelmen kelissóz­der júrgizý úshin Germanııaǵa jumys sa­pary­men bardy. Bul kúsh-jigerdiń nátıjesi – oq atylýdyń toqtatylyp, janjaldy beıbit retteý jónindegi asa mańyzdy kelisimdermen aıaqtalǵan Ýkraına, Reseı, Fransııa jáne GFR basshylary qatysqan «normand tórttiginiń» Mınsk kezdesýi. Odan arǵy únqatysý da qazanda Ýkraına prezıdenti P.A.Po­roshenkonyń Qazaqstanǵa jasaǵan resmı sapary barysynda jalǵasty. Qarashada Sırııada Reseı áskerı ushaǵyn Túrkııa áskerı-áýe kúshteriniń atyp túsirýine baılanysty Reseı men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qaty­nas­tardyń óris alýy barysynda da Qa­zaq­stan Prezıdenti osyndaı salıqaly kózqaras ustandy. Memleket basshysy kóptarapty pishimde de júıeli bitimgerlik ba­ǵyt­ty ustandy. Qazaqstan 2015 jyly beı­bit­shilik pen qaýipsizdikke yqpal etý jó­nindegi jahandyq bastamalar­dy il­ge­riletý úshin halyqaralyq únqa­ty­sýdyń áleýetin paıdalanýdy jalǵas­tyrdy. Maýsymda Qazaqstan astanasynda Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń V sezi bolyp ótti. «Din lıderleri men saıası qaıratkerlerdiń beıbitshilik jáne damý jolyndaǵy únqatysýy» taqyrybyna arnalǵan forým quramy jóninen óte aýqymdy boldy. Onyń jumysyna 42 elden 80 dele­gasııanyń, BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń, Iordanııa koroli II Abdal­lanyń, Fınlıandııa prezıdenti S.Nın­nısteniń qatysýy osyny ańǵartady. Qazaqstan Prezıdentiniń qyr­kúıektiń aıaǵynda Nıý-Iork qala­synda bolyp ótken BUU Bas Assambleıa­synyń mereıtoılyq 70-shi sessııasyna qatysýy da syrtqy saıasattaǵy mańyzy zor oqıǵa boldy. Onyń minbe­rinen N.Á.Nazarbaev aıtqan «Jahandyq strategııalyq bastama – 2045 josparyn» ázirleýdiń maqsatqa saı ekendigi, Iаdrolyq qarýdan azat álemge qol jetkizý jónindegi BUU-nyń jalpyǵa ortaq deklarasııasyn qabyldaý, BUU aıasynda terrorızmge qarsy tura alatyn biryńǵaı álemdik jeli qurý jáne BUU-nyń shtab-páterin Azııaǵa aýystyrý týraly usynystar halyqaralyq deńgeıdegi mańyzdy pikirlerdiń týyndaýyna túrtki boldy. Qazaqstannyń óz aýmaǵynda Halyq­ara­lyq ıadrolyq otyn bankin ornalas­tyrý jónindegi MAGATE-men birlese otyryp jasaǵan qadamy da álem­dik qoǵamdastyq tarapynan dál sondaı joǵary baǵa ıelendi. Bul qadam Qazaq­stannyń jahandyq ıadrolyq qaýipsiz­dikke qosqan naqty úlesine aınaldy. Jalpy, 2015 jyly Memleket bas­shysy 5 halyqaralyq forýmǵa – DSU-nyń Bas keńesiniń otyrysyna (Shveı­sarııa), Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń V se­zine (Qazaqstan), VII Astana ekonomıkalyq forýmyna (Qazaqstan), BUU Bas Assambleıasynyń 70-shi sessııasyna (AQSh), IýNESKO Bas konferensııasynyń 38-shi sessııasyna (Fransııa), sondaı-aq, 11 memleketaralyq sammıtke – TMD memleketteri basshylarynyń beıresmı kezdesýine (Reseı), ShYU-ǵa Múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysyna (Reseı), BRIKS sammıtine (Reseı), UQShU ujymdyq qaýipsizdik keńesiniń 2 sessııasyna (Tájikstan, Reseı), Qazaqstan men Reseı óńiraralyq yntymaqtastyǵynyń HII forýmyna (Reseı), TMD Memleketteri basshylary keńesiniń otyrysyna (Qazaqstan), Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń 3 otyrysyna qatysty. Ýfa qalasynda ótken ShYU men BRIKS elderi basshylarynyń shildedegi sammıtteri de mańyzdy halyq­aralyq oqıǵa boldy. Qazaqstan Prezıdenti óz sózinde EAEO, ShYU jáne BRIKS-tiń álemdegi arta túsken rólin atap kórsete otyryp bylaı dedi: «EAEO-ShYU kólbeý kólik arterııasy men BRIKS-tiń tik kólik arterııasynyń qosylýy saýdanyń kúrt ósýine yqpal ete alady. Bolashaqta bizdiń aýmaqtarymyzda ortaq birlestik jáne ortaq erkin aımaq qurýǵa bolady». Qyrkúıekte Astanada bolyp ótken Túrkitildes memleketter yn­ty­maqtastyǵy keńesiniń V mereıtoı­lyq otyrysyn da mańyzdy halyq­aralyq sammıtter qataryna qosýǵa bolady. Sammıtte sóz sóılegen N.Á.Nazarbaev búginde túrki álemine jahan­daǵy túrli geosaıası jáne geoeko­nomıkalyq ózgerister áser etip otyrǵa­nyn atap ótti. Osyǵan baılanysty ol Túrki álemi ıntegrasııasynyń tujy­rym­damasyn qabyldaýdy tezdetý qa­jettigine nazar aýdardy. Qazaq­stan basshysynyń pikirinshe, ıntegra­sııanyń ózegi birlesken kólik-logıs­tıka ınfraqurylymyn damytý bolar edi, ol Túrki keńesine múshe memleketterge Qytaıdyń, Reseıdiń, Eýro­pa­nyń, Taıaý Shyǵystyń, Kavkaz ben Orta­lyq Azııanyń ekonomıkalyq jáne kom­mýnıkasııalyq jelilerin jalǵaı­tyn qurlyqaralyq kópirge aınalýǵa múmkindik beredi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jumys isteı bastaǵaly beri oǵan múshe memleketterdiń qarym-qatynasy jańa deńgeıge shyqty. Belarýske qatysty ekijaqty ynty­maqtastyq máselelerimen birge, Ýkraı­nadaǵy janjaldy báseńdetý jónin­degi birlesken jumys eleýli oryn aldy. Eki el arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtastyqty damytýǵa qosqan jeke úlesi úshin prezıdent A.G.Lý­kashenko N.Á.Nazarbaevty «Halyqtar dostyǵy» ordenimen marapattady. Qyrǵyzstannyń EAEO-ǵa qosy­lýyna baılanysty tamyzda Qazaqstan Prezıdentiniń osy elge jasaǵan jumys sapary aıasynda memlekettik shekaranyń Qazaqstan-Qyrǵyz ýchaskesinde kedendik baqylaýdy ózgertý rásimi bolyp ótti. Sonymen birge, eýrazııalyq ınte­grasııanyń vektory Reseımen qarym-qatynastardy aıqyndaǵany kúmánsiz. Onymen strategııalyq seriktestikti tereńdetý memleketter basshylarynyń ózara saparlarynyń, kóppishimdi túrli halyqaralyq is-sharalardyń, sonyń ishinde, Sochı qalasynda Qazaqstan men Reseı óńiraralyq yntymaqtastyǵynyń HII forýmy aıasynda ótken kóptegen kezdesýler arqyly júrip jatty. N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan-Reseı yntymaqtastyǵyn damytýǵa sińirgen eńbegin jáne onyń ıntegrasııalyq úderisterdi ilgeriletý jónindegi eki­jaqty ózara is-qımylǵa qosqan belsendi úlesin joǵary baǵalaı otyryp, Reseı basshysy Qazaqstan Prezıdentine Alek­sandr Nevskıı ordenin tapsyrdy. Jyl boıy EAEO-ǵa qatysýshylar úsh ret – mamyrda, qazanda jáne jeltoqsanda Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysynda bas qosty. Sol kezdesýler barysynda ekonomıkanyń naqty sektoryndaǵy baılanystardy damytý, sharttyq-quqyqtyq bazany ulǵaıtý, jyljymaly taýarlardy EAEO aıasynda elektrondyq deklarasııalaýǵa kóshirý, 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap Ýkraına men EO arasynda erkin saýda aımaǵynyń jumys isteı bastaýy jaǵdaıynda birlesken is-qımyldyń strategııasy jáne t.b. týraly kelisimderge qol jetkizildi. Memleket basshysy 2015 jyly jel­toqsanda Máskeý qalasynda EJEK-tiń qorytyndy otyrysynda sóz sóıleı otyryp, oǵan múshe memle­ketterdiń damýy úshin úlken áleýeti bar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qyz­metine Qazaqstannyń aıryqsha mańyz beretinin atap ótti. «Álemdik ekono­mıkalyq konıýnktýranyń turaq­syzdyǵyna baılanysty 2016 jyl­dyń kúrdeli bolatynyn, bizge aıryq­sha jaǵdaılarda jumys isteýge týra ke­letinin túsinemiz. Qazaqstan ıntegrasııalyq birlestigimizdiń odan ári yrǵaqty damýy úshin barlyq kúsh-jigerin jumsaıdy jáne óz tóraǵalyǵy kezinde Shanhaı yntymaqtastyq uıymymen baılanystardy tereńdetý baǵytynda belsene jumys isteıtin bolady», – dedi N.Á.Nazarbaev. Eýrazııa keńistigindegi ıntegra­sııalyq úderister TMD jáne UQShU sııaqty birlestikter aıasynda da ózi­niń damýyn jalǵastyrdy, olardyń árqaı­sysy 2015 jyly eki-ekiden sammıt ótkizdi. Qazaqstannyń Batys elderimen qarym-qatynasy da osylaısha qarqyn­dy ári jemisti damydy. AQSh-pen strategııalyq serik­tes­tiktiń odan ári nyǵaıa túsýine Qazaq­stan basshysynyń BUU Bas Assambleıa­synyń 70-shi sessııasy aıasynda Qurama Shtattardyń prezıdenti B.Obamamen kelissózderi jáne sodan keıingi AQSh-tyń memlekettik hatshysy Dj.Kerrıdiń Qazaqstanǵa sapary yqpal etti. Qazaqstan Prezıdentiniń jyl boıy Germanııaǵa, Italııaǵa, Ulybrıtanııa men Fransııaǵa jasaǵan saparlary barysynda saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq, sonyń ishinde EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi jelisi boıynsha da yqpaldastyqty artty­rý jáne tereńdetý jóninde mańyz­dy kelisimderge qol jetkizildi. Qarjy­laı eseptegende, osy saparlar­dyń qorytyndysy boıynsha, Uly­brı­tanııadan tartylǵan ınvestısııalardyń kólemi 9 mlrd. dollardan, Fransııadan tartylǵan ınvestısııalar 2 mlrd. dollardan asyp tústi. Azııa memleketterimen ynty­maqtastyq ta óristeı tústi. Qytaımen qarym-qatynas aıtar­lyqtaı qarqyndy sıpat aldy, ol ekonomıkanyń mashına jasaý men resýrs­tardy qaıta óńdeýdi qamtıtyn óńdeýshi sektorlaryndaǵy yqpaldastyqtyń ulǵaıýymen erekshelendi. Máselen, QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaq­stanǵa jasaǵan resmı saparynyń jáne N.Á.Nazarbaevtyń Qytaıǵa jasa­ǵan memlekettik saparynyń qorytyn­dylary boıynsha (Prezıdent onda qy­taı halqynyń japon mılıtarısterine qarsy soǵystaǵy jeńisiniń 70 jyl­dy­ǵyna baılanysty saltanatty áskerı paradqa qatysty) Qazaqstan men Qytaı arasynda 2015-2020 jyldarǵa arnal­ǵan О́ńiraralyq yntymaqtastyq baǵdar­lamasy sııaqty mańyzdy qujattarǵa, sondaı-aq, 23 mlrd. dollar qarajatty qam­tıtyn birlesken jobalardy júze­ge asyrý týraly kelisimderge qol qoıyldy. Qazaqstan-Qytaı qatynastary konteksinde Memleket basshysynyń EAEO men ShYU, sondaı-aq, «Jibek jo­ly ekonomıkalyq beldeýi» arasyndaǵy tyǵyz kooperasııa týraly ustanymynyń sózsiz zor mańyzy boldy. Úndistanmen qarym-qatynastarda eleýli oń ilgerileýshilikter baıqaldy. Qazaqstan Prezıdentiniń elimizge shildede resmı saparmen kelgen Úndistan premer-mınıstri N.Modımen kelissózderi qorytyndylary boıynsha 5 mlrd. dollar qarajatty qamtıtyn birlesken jobalardy júzege asyrý týraly kelisimderge qol qoıyldy. Solardyń aıasynda «Sátbaev» munaı kenishinde barlaý jumystaryn bastaý, Úndistanǵa ýran eksporttaý, sondaı-aq, úndi kompanııalarynyń EKSPO-2017 kórmesine qatysýy kózdelgen. N.Á.Nazarbaevtyń qazannyń aıaǵynda Ortalyq Azııaǵa jasaǵan sapary aıasynda Qazaqstanǵa kelgen Japonııanyń premer-mınıstri S.Abemen ótken kelissózderiniń zor mańyzy boldy. Sonyń barysynda qol qoıylǵan etanol óndirisi, onkologııalyq aýrýlardyń dıagnostıkasy, Qazaqstanda kólik termınaldaryn salý týraly jáne t.b. kelisimder 1 mlrd. dollardan astam qarjyny qamtıtyn ınvestısııalar tartýdy kózdeıdi. Musylman álemi elderimen qarym-qatynastardyń oń qarqyny saqtaldy. Máselen, Qazaqstan Prezıdentiniń qazanda Katarǵa jasaǵan resmı sapary barysynda saýda qatynastaryn ulǵaıtý, birlesken energetıkalyq, sonyń ishinde EKSPO-2017 kórmesi aıasyndaǵy jobalardy iske asyrý, sondaı-aq, eki eldiń mádenı jáne gýma­nıtarlyq yntymaqtastyǵyn damytý týraly ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizildi. N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstanǵa saparmen kelgen Túrkııa prezıdenti R.Er­doǵanmen jáne Aýǵanstan prezıdenti M.Ǵanımen, Iordanııa koroli II Abdal­lamen, Malaızııa premer-mınıstri N.Razakpen jáne Pákistan premer-mınıstri N.Sharıfpen kelissózderi de jemisti boldy. Memleket basshysy 2015 jyly ekijaqty qatynastar jelisi boıynsha barlyǵy 9 sheteldik sapar, sonyń ishinde 1 memlekettik, 6 resmı jáne 2 jumys saparyn jasady. Atap aıtqanda, ol memlekettik saparmen Qytaıǵa (31 tamyz – 3 qyrkúıek), resmı saparmen Reseıge (8 mamyr), Italııaǵa (27-28 maýsym), Tájikstanǵa (14 qyrkúıek), Katarǵa (26 qazan), Ulybrıtanııaǵa (3-4 qarasha), Fransııaǵa (5 qarasha), jumys saparymen Germanııaǵa (9 qańtar) jáne Qyrǵyzstanǵa (12 tamyz) bardy. Jyl boıy N.Á.Nazarbaev, sondaı-aq, AQSh, Reseı, Belarýs, Ýkraına, Germanııa, Fransııa, Túrikmenstan, BAÁ, Serbııa, Ázerbaıjan, Vengrııa, Qytaı, Malaızııa, Túrkııa, Bahreın, Egıpet, Chehııa, Iran, Mońǵolııa, Saýd Arabııasy, Izraıl basshylarymen telefon arqyly 50-den astam kelissóz júrgizdi. Prezıdentke 14 shet memlekettiń – Kýveıttiń, AQSh-tyń, Pákistannyń, Bolgarııanyń, Saýd Arabııasynyń, Koreıa Respýblıkasynyń, Iordanııanyń, Ispanııanyń, Palestınanyń, Latvııa­nyń, Polshanyń, Túrkııanyń, Ven­grııa­nyń, Vetnamnyń elshileri, sondaı-aq, EO-nyń Qazaqstandaǵy О́kildigi basshysynyń atynan Senim gramotalary tapsyryldy. Álemde geosaıası shıelenis pen daý-janjaldardyń arta túskenin nazarǵa ala otyryp, Prezıdent jyl boıy ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jóninde júıeli jumys júrgizdi. Atap aıtqanda, onyń tóraǵalyǵymen Qaýipsizdik Keńesiniń 5 otyrysy ótkizildi. Kún tártibine Qarýly Kúshterdi nyǵaıtý, terrorızmge qarsy is-qımyl, arnaýly organdardyń qyzmetin jetildirý, halyqaralyq geosaıası ahýal máseleleri engizildi. Budan basqa, N.Á.Nazarbaev mamyrda Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterin jańǵyrtýǵa qatys­ty keńes ótkizdi, al jeltoqsanda Qorǵanys mınıstrliginiń basshylyq qura­mymen kezdesip, elordada ashyl­ǵan Ulttyq áskerı-patrıottyq orta­lyq­ta boldy. * * * Jalpy alǵanda, 2015 jyl tek jańa syn-qaterlerimen ǵana emes, ashylǵan jańa múmkindikterimen de qazaqstandyqtardyń esinde qaldy. Qoǵamdaǵy tatýlyq pen turaqtylyqtyń saqtalýy, sondaı-aq, memlekettilikti odan ári nyǵaıtý jáne jańa jaǵdaıda ekonomıkany damytý jónindegi reformalar tóńiregine ultty uıystyrý onyń basty jetistigi boldy. Mahmut QASYMBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy.