Aerodınamıkalyq qubyr qurastyrýshy

Qazaqtyń fızıka ǵylymynda jańalyq ashyp, eresen jetistikterge jetkender biren-saran. Solardyń biri jáne biregeıi dep jaqynda dúnıeden ozǵan Sovet Isataevty erekshe atap ótýimiz kerek. Ǵalymdy tanyp-bilý úshin onyń ómirbaıanyna bir mezet úńileıik. Sovet Isataıuly Qarqaraly qalasyndaǵy orta mektepti bitirgen soń Almatydaǵy S.M.Kırov atyndaǵy QazMÝ-diń fızıka-matematıka fakýltetine oqýǵa túsedi. Stýdent kezinde óziniń tabıǵı alǵyrlyǵy men bilimge degen qushtarlyǵy arqasynda sol kezde fakýltette jumys istegen, Qazaqstanda jylý fızıkasy ǵylymynyń negizin salýshy iri ǵalym L.A.Výlıstiń kózine túsip, iltıpatyna ıe bolady. Ǵylymı jumystarǵa aralasa bastaıdy. Ýnıversıtetti támamdaǵannan keıin QazMÝ-diń kúndizgi aspırantýrasynda qaldyrylyp, L.A.Výlıstiń jetekshiligimen 1959 jyly dıssertasııa qorǵap, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesine ıe bolady. Ol ózin túletken ýnıver­sı­te­tiniń fızıka-matematıka fakýl­tetinde aǵa oqytýshy, dosent, 1990 jyly professor ataǵyn alady. 1969-1972 jyldary fızıka fakýltetiniń dekany qyzmetin atqardy. Fakýltetke jetekshilik etken jyldary S.Isataev fızıka mamandyǵyna talantty qazaq jastaryn tartyp, kóptegen túlekterdi sol tustaǵy Odaqtyń joǵary oqý oryndarynyń aspırantýrasyna jiberedi. Aspırantýrany bitirgen soń olar fakýltettiń oqytýshylyq jáne ǵylymı jumystaryna aralasýyna múmkindik jasaıdy. Fakýltetke jumysqa shaqy­rylǵan sol kóptegen oqytýshylar men aspıranttar qazirgi kezde fızıka salasyndaǵy jetekshi ǵa­lym­­dar qatarynda. Olar UǴA aka­­demıkteri, professorlar M.Áb­dil­dın, F.Báıim­betov, Sh.Sár­sem­­bınov, T.Qojam­qulov jáne bas­qalar. Ǵylymǵa qajet maman­dar daıyndaýǵa da kóp kóńil ból­di. Onyń tikeleı jetekshilik etýi­men 25 aspırant kandıdattyq dıssertasııa qorǵasa, olardyń tórteýi búginde ǵylym doktorlary. Ǵalym teorııalyq jáne qol­danbaly mehanıka boıynsha Búkil­odaqtyq halyqaralyq sımpozıýmdarda qundy ǵylymı baıandamalar jasaǵan edi. Onyń eksperımenttik zertteýleriniń nátıjeleri kóptegen avtorlardyń aerodınamıka jáne jylý-massa almasý salasyndaǵy monografııa­lary men oqýlyqtaryna endi. S.Isataevtyń 230-dan astam ǵylymı eńbekteri jaryq kórdi. Onyń ishinde «Qısyq syzyqty denelerdiń aerodınamıkasy men jylý almasýy» monografııasy jáne 8 oqý-ádistemelik quralynyń jóni bólek. «Qazaqsha-oryssha jáne oryssha-qazaqsha termındik sózdiktiń» («Raýan baspasy», Almaty, 1999 j.) avtorlyq ujymynyń jetekshisi boldy. 1980 jyldary Sovet Isa­taı­ulynyń jetekshiligimen jasalǵan asqyn dybysty aerodınamıkalyq qubyr búginde stýdentter men aspıranttardyń ıgiliginde. Ol óz shákirtterimen birige oty­ryp, KSRO-nyń kóptegen ǵyly­mı-zertteý ınstıtýttary men­ joǵary oqý oryndaryna en­gizilgen týrbýlenttik aǵystardyń qurylymyn zertteýge arnalǵan ǵajaıyp aspap – termoanemometrlik júıeni jasady. 30 jyldan astam ýaqyt ol zymyrandyq-ǵaryshtyq tehnıkanyń bas konstrýktory akademık Sergeı Pavlovıch Korolevtyń «P/ıa-V8685» bas ınstıtýtynyń tapsyrysymen qomaqty ǵylymı-zertteý jumys­taryn atqardy. Bul zertteýler negizinde ýnıversıtettiń barlyq fakýltetterin jáne Almaty qalasy mekemelerin suıyq azotpen qamtamasyz etetin krıogendik zerthana quryldy. Osy atalǵan zerthana fakýltette jańa mamandaný – «Tómengi temperatýraly fızıkasy» kýrsynyń ashylýyna sebepker boldy. Oqymysty Qyzylorda oblysynda «Qorqyt» temirjol raz­eziniń janynda 1979 jyly salynǵan Qorqyt ata eskertkishine qoıyl­ǵan mýzykalyq qurylǵynyń (jelqobyz) avtory. Eskertkishtiń tórt buryshyna aerodınmıkalyq zańdylyqpen qııýlastyra tórt jelqobyz ornatylǵan. Jel soqqan kezde Qorqyt atanyń ǵajaıyp kúıleri eskertkishten talaı jerge deıin estilip turady. Bul endi tańǵajaıyp qubylys, buǵan shetel ǵalymdary da tańdaıyn qaqqan kórinedi. Ol ál-Farabı atyndaǵy Qa­zaq ulttyq ýnıversıtetiniń gıdrodınamıka, jalpy fızıka jáne jylý fızıkasy kafed­rasynyń eksperımenttik bazasyn uıymdastyrdy, sonymen qatar, jalpy fızıkalyq praktıkýmnyń molekýlalyq fızıka bóliminiń ustahanalyq qondyrǵylar toptamasynyń da avtory. Bul qondyrǵylar ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-niń eksperımenttik-óndiristik orta­lyǵynda kóbeıtilip, respýblıka joǵary oqý oryndaryna jiberilip otyrady. Ǵalym-ustaz ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-niń jalpy fızıka kafedrasyn 1979 jyldan 1994 jylǵa deıin basqardy, al 1994 jyldan beri jylý fızıkasy jáne molekýlalyq fızıka kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetinde bolyp, keıin qurmetti meńgerýshisi atandy. Ol – tamasha dárisker edi. Fızıka fakýltetinde qazaq jáne orys tilderinde jalpy jáne arnaıy kýrstardy júrgizdi. Kóp jyldar boıy QazMÝ janyndaǵy joǵary oqý oryndary oqytýshylarynyń biliktiligin kóterý ınstıtýtyna da dáris berdi. Ulaǵatty ustaz, bilikti maman-fızık, ǵylymda óz baǵytyn bekitken Sábeń «Eren eńbegi úshin», «Eńbek ardageri», «Jeńiske – 50 jyl» medaldarymen, «KSRO-nyń joǵary bilim úzdigi» belgisimen, QazKSR Joǵary jáne orta arnaýly bilim berý mınıstrliginiń Qurmet gramotasymen marapattalǵan. Onyń uly Muhtar áke jolyn qýyp, zamanaýı fızıka salasyndaǵy úlken maman, ǵylym kandıdaty, ákesi salyp ketken soqpaqpen ǵylymnyń shyrqaý bıikterin alýǵa talpynýda. Sóz sońynda aıtarymyz, osynaý belgili ǵalym, dańǵaıyr ustazdy máńgi este qaldyrý úshin ózi týǵan Qarqaraly óńirinde, bi­lim alyp qyzmet istegen Almaty sha­ha­rynda oǵan qurmet kórsetile berse eken degen nıettemiz. Baqytjan TOBAIаQOV, Ulttyq ınjenerlik akademııanyń múshe-korrespondenti, mádenıet qaıratkeri, Á.Bókeıhanov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty. ASTANA.