Syrbazdyń syny

Eldegi ájepteýir qyzmetimdi, jıǵan-tergen ony-munymdy tas­tap Almatyǵa kelip ornalastym. Joq, qyzmetke emes, qonys teptim. Sonsoń baryp jumys izdedim. Arqa­súıerim – Muhtar Maǵaýın men Rymǵalı Nurǵalıev. Birer jyl buryn áńgimeler jınaǵym shyqqan. Shaǵyn ǵana kitap. Betkeustarym sol ǵana. Muhtar qolymnan jetektep Ilııas Esenberlınniń aldyna alyp bardy. Ol kisi «Ja­zýshy» baspasynyń dırektory eken. Muhtar – baspanyń bas redaktorynyń orynbasary. Meni tanystyryp shyqty. – Ileke, túneýgúngi aıtqan jigi­tim – osy jigit. Mekteptiń oqý isin basqarǵan, mektep dırektory bol­ǵan. Áńgimeler jınaǵy shyqty. Osy baspada qyzmet istegisi keledi. Rymǵalı úsheýmiz mektepte birge oqyǵanbyz. – Meniń de shashbaýymdy kótermelegen nıeti. – Birge oqysańdar – senderge ese jibere qoımas. Jigittermen de til tabysyp keter. Proza redaksııasyna apar da otyrǵyz. – Baspanyń dırektory basqa eshteńeni túrtpektep suramady. Bólmege aldymen Muhtar ózi kirdi. Men sońyndamyn. Keń bólme eken. Qoıylǵan stoldar tym tyǵyz. Alty-jeti jigit otyr jáne eki ke­lin­shek bar. Jigitterdi syrttaı tanımyn. Bári de jazýshylar. Qyzmetteri – bas­padaǵy redaktorlyq. – Tólek, beri kel. Saǵan óz qa­­sym­daǵy stoldy yńǵaılap qoı­ǵanmyn. – Sábıt Dosanov. Bári­nen burynyraq jylyushyrap qa­syn­daǵy stoldy kór­setti. Basymdy ızep, jymyń ete tústim. Ekeýmiz KazGÝ-de birge oqyǵanbyz. My­na jazýshylardyń ishinen syral­ǵy bireýdi kezik­tirgenime qýanyp qaldym. – Bárińdi de Tólek jaqsy biledi. Syrttaı tanys. Túgelińniń de tvor­chestvońdy oqyǵan. О́zi de birer kitap shyǵarǵan. Áńgimeler jınaǵy. Bir-birińmen qaýyshyp ketesińder. Áleke, endigi bılik óz qolyńyzda. – Muhtar qysqa ǵana tujyrymdady da shyǵyp ketti. «Áleke» degeni – bólim bastyǵy Amantaı Baıtanaev. Sábıttiń qasyndaǵy bos stolǵa jaıǵastym. Aqyryn-aqyryn barlap árqaı­sysyna qaraǵyshtap qoıamyn. Árkimi ártúrli aqyl-keńesterin japyrlatyp jatyr. – Bul aqyl-keńesterdiń qaı­sybirin mıyńda saqtaı berem deısiń. Eń abzaly – óz ereksheligińdi tabý. – Maǵzom Súndetov ekenin aıyrdym. Daýsyn alǵash estýim. Syrbazdanyp qana qońyr únmen sóıledi. Ernin sál jymyryp, qasyn da bııazdana kerdi. Sypaıylyǵyn unattym. Sóıte-sóıte redaktorlyq qal­pymdy jetildire berdim. Qasym­daǵy basqa jigitter de kómek­ten aıanbaıdy, árıne. Redaksııanyń bir basty keze­ńi – redaksııalyq keńestiń ótýi. Avtordyń qatysýymen qoljaz­banyń kem-ketigi, jetistigi, avtor­dyń ereksheligi men tabysy – bári-bári keń qamtylady, túbegeıli taldanady. Mine, osyndaı sátterde Maǵzomnyń qamqorlyq yqylasy anyq tanylatyn. О́zi qoljazbasyn oqyp, kitap qylyp shyǵarýǵa daıyndaǵan avtorymen de jumys isteýge muqııat daıyndalatyn. Aldymen eskertpe, kemshilikterin nómirlep tizip shyǵady. О́shirmeıdi. Syzbaıdy. Tap-taza etip anyqtap jazady. Tol­ǵanyp otyryp, tolqyp oılanatyn sııaqty. Sirá, sóılesetin avtorymen aldyn ala kúı tol­ǵaı­tyn syqyldy. Jón-josyqty qıystyryp jetkizýdiń amalyn izdeý me, álde, aldynda otyrǵan jazýshy avtordyń kóńiline tıip almaıyn degen elgezek janashyrlyq pa, áıteýir, tolqyp otyrǵan tolǵanys kúıi anyq tanylatyn. Tekserýine alǵan qoljazbany kesimdi merziminde qarap, baspaǵa jiberý – ár redaktordyń mindeti. Jáne ári muqııat, ári saqtyqpen qaraý kerek. Osyndaı muqııattyqqa da, saqtyqqa da Maǵzom erekshe tyńǵylyqty. Ár bettegi óz kó­keıine kúdikti tıgen sóılem, sózderdiń tusyna qaryndashpen ǵana belgi qoıady. Qysqartylýǵa tıisti jerlerdi óz betimen bılep-tóstep qys­qarta salmaıdy. Avtor ekeýi aqyldasa otyryp, birigip sheshedi. Keıde bólim bastyǵynyń aldynan ótiledi. Bir qalt etkende, sol ádetiniń jón-josyǵyn ózinen suradym. Qasyna otyrǵyzyp aldy. Oıly júzin betime tiktedi. – Tólek, sen óziń de avtorsyń. Avtordyń ár shyǵarmasy, tipti, ár sóz, ár joly – sol avtordyń júregin jaryp shyqqan perzenti. Al bireýdiń kókireginen shyqqan sol perzentin jóndi-jónsiz sylyp tastaýǵa bola ma? Áıtpese, bir aıaǵyn sozyp, bir aıaǵyn qysqartyp tezge sala qoıýǵa bola ma? Jaýap kútpeıdi, maquldaý tileıdi. Men maquldaımyn, árıne. Qoljazbasyn redaksııalyq keńesten ótkizip baspadan jaryq kórýge usynýdyń jóni bir basqa da, oblys, aýdandardan kelip j­ú­retin avtorlardyń jónderi bir bólek. Sondaı avtorlar kóbine-kóp Maǵzomǵa keledi. Jazýshy avtorlardy aıtam. Al aqyndar kóp-aq. Olardyń keletin toptary bizderden basqa. Biz otyrǵan bólmedegi toptyń ishindegilerden qalaýlysy, ásirese, Maǵzom. Syrttan kelgen avtorlardyń qalaýlaryn taba qoıýǵa tyrysatyn. Olardyń áli qaınaýy bitpegen qoljazbalaryn qarap berip, syn-eskertpelerin janashyrlyqpen aıtyp júrýshi edi. – Máke, baspanyń jumysy bar, syrttan kelip-ketip júrgen ja­ńa avtorlarǵa bildiretin yqy­lasty kómegińiz bar... Sonyń bárine iltıfatty kómegińizdi kór­setip júresiz. Sonda óz shyǵar­mala­ry­ńyzdy jazýǵa ýaqytty qalaı jetkizesiz? – deımin. Sál tolǵanyńqyrap turyp, jymıyp ózime qaraıdy. – Al óziń qaıtesiń? – О́zime qarsy suraq qoıady. – Baspanyń kúndelikti redak­sııalyq jumysynan basqa sharýaǵa moıyn bura qoımaımyn, – dedim. – Múmkindigiń kelse – eń durys kesim sol. Biraq bárimiz de pendemiz. Kóńiljyqpastyǵymyz jáne bar, sońynan ishiń ýdaı ashıdy. Biraq erteńgisin sol tirshilikke qaıta jegilemiz, – dedi. Mıyǵynan jymıǵan kúlkisi endi sap-salqyn. Alǵashqy shyǵarmalarynyń qalaı jazylý syńaıyn suradym. – Qaı jazýshynyń qalaı jazatyny – bir-bir jumbaq. Ári jum­baq, ári shytyrman dúnıe. Al bizderdiń tirshiligimiz – naǵyz er­liktiń ózi. – Jazýshylarǵa da, ózine de súısingeninen kóri ókinishi bar sııaqty. Iá, qur jiberip alǵan kúnderdiń bári ókinish. Biraq sol ókinishti erteń qaıta qaıtalaıtynyń odan da ókinish. – Aqyn-jazýshylardyń qaısy-qaısysyna molshylyq pen emin-erkindik tıip jatyr deısiń. Shı­ryǵasyń. Jazýǵa talpynasyń. Múm­kindigiń joq. Ýaqytyń az. Emin-erkin kósilip otyratyn sto­lyń da shamaly. Shirkin, keń kabınet, úlken stolǵa ne jetsin! – Shyn­dyǵynda da, shıryǵa sóıledi. Aqyn-jazýshylardyń kóbiniń kıgen kebi. Alǵashqy jyldary kóretin quqaılary. – Sondaǵy negizgi lajyńyz qandaı? – deımin. – As bólme. Úlkenderdi de, balalardy da uıyqtatyp tastaımyn. Áı, sonsoń emin-erkin kirisemin-aý! – Kádýilgideı maqtanyp aıtady. – Meniń ǵana oılap tapqan ónerim emes, kópshiliginiń áreketteri osy! – Dos-jarandar týraly ne aıtasyz? – deımin. О́z kóńilimdegi túıtkilderdi basqalardan da anyq­taǵym keledi. Maǵzom biraz ýaqyt tolǵanyp otyrady. Balalyq shaqtaǵy dos-jarandaryn qımaı esine túsiredi. Al, eseıgendegi dostary sanaýly ǵana eken. О́z tabıǵatynyń, jaratylystyń ereksheligine balaıdy. – Árıne, shyn oınap-kúletin, shynaıy aralas-quralas júretin dostaryńa ne jetsin! Bar ǵoı ondaı dostar! Árıne, bar. Meniń jan dosym dep janyma balaıtyn adamym – Saıyn. Muratbekov Saıyn. Baqylap kórsem, ekeýiniń syrt bııazylyqtary úılesim tabady eken. Ekeýi de anaıy qaljyńǵa kóp bara bermeıdi. Jeńil mysqylmen jeńil ǵana qaǵytyp ótedi. Ázildi mysqyldaryna ózderi qarqyldap kúle qoımaıdy. Olardyń mys­qyldaryna basqalar kúlse, olar soǵan, kádýilgideı, marqaıyp qalý­shy edi. Balaminezdilikteri shyǵar. Áldebireýler shamyna tıip jatsa, bulqan-talqan ashýlanyp qaıtarym minez kórsete bermeıdi. «Kórsete bermeıdi emes-aý», túıilip qabaq shytyp, eseleı ese qaıtarýǵa umtylmaıdy-aq. Sirá, ondaı jaı­syzdyqty tezirek umytyp ketýge, elemegen syńaı bildirýge shynaıy qulyq tanytatyn. Ras, áldeqalaı bir, bas redaktor nemese dıreksııanyń bireý-mireýi shaqyrtyp, jónsizdeý minezderin kórsetse, qabaǵy túıilip, jaısyzdanyp bitetin. Jergilikti jerlerden kelip júrgen aqyn-jazýshylar bas­shy­larǵa kirip, aryz-shaǵymdy jıirek jasaıdy. Josparǵa enbegen nemese josparǵa endi ǵana enip, redaksııanyń jumysyna áli ilinbegen qoljazbalarynyń nátıjesin kóre qoıýǵa asyǵady. Dıreksııa tarapy sondaı avtorlardan ońaı qutyla qoıýdyń jolyn izdeıdi. Redaktorlardyń áldebireýin shaqyrtyp alady da, aryzdanyp júrgen jazýshymen kózdestire qoıady. Basshylardyń emeýrininen dáme qylǵan sengish avtor álgi redaktordyń eteginen ustaıdy. Sondaı emeksitýge iline qalsa, Maǵzomnyń kúıip-pisetin ádeti. О́tirik emeksitip, sózbuıdaǵa salyp, sendeltip júrgizip qoıa almaıdy. Kesip aıtýǵa, dıreksııany arandatýdyń jóni taǵy kelmeıdi. «Ishten shyqqan shubar jylan», myna júrgen avtordyń kóńiline jáne qaraıdy. Sol sebepti de, amalsyzdyń kúıin keship, túıilip otyrǵany. «Áldebir kómegińdi kórseteıin» deseń, jasaı qoıar lajyń joq. «Dırektor aıtyp edi ǵoı», «Bas redaktor aıtyp edi ǵoı» dep, salbyrap ol baıǵus júredi. Maǵzom eki ortasynda shyjıdy. Býyrqanǵan kóńiline arqaý bolsyn dep, tvorchestvolyq kezeńderin suraımyn. Ondaılaryn aıtýdy ózi de unatady. «Alǵashqy áńgimelerim jeńil jazyldy. Balalyq kez, jastyq shaqtaǵy óz basyńnan keshkenderiń bar, kórgenderińniń bári oqıǵa. Ásershilsiń, sezim­tal­syń. Solardyń kóbin túıin­deı­siń de qaǵazǵa túsiresiń. Tvo­r­chestvonyń aýyrtpalyǵyn birte-birte baryp sezinesiń. Qıynshylyq sol kezde kóbeıedi». Qabaǵy jadyrap, sóıleýge qush­tarlyǵy artady. Ásirese, óziniń ár shyǵarmasynyń jazylý kezeń­derine kóbirek toqtalady. Maǵzom shyǵarmalarynyń ishindegi eń kólemdisi de, súıektisi de «Qyzyl aı» romany. О́zi de sony kóbirek sóz etetin. Ereksheligin dáriptemeıdi, árıne. Iá, jazýshylar óz shyǵarmasyn daralap júrýge áýes bolsa, Maǵzom shy­ǵarmasyndaǵy keıipkerleriniń ómirde bar nusqalaryn dáriptep júrýge yqtııatty edi. El-jur­tyndaǵy ózi biletin, kóbin ózi keıipkerine aınaldyrǵan tanys beınelerdi áńgime qylýdy, solarmen syrttaı tanystyrýdy kóńili qalap turatyn. Sirá, aýyl adamdaryna degen qumarlyǵy da, qushtarlyǵy da búkil ómiri boıy tarqamady. «Men ózi shyǵarmany onsha kóp jaza bermeımin. Biraq kúnkestemdi (rejım) buzbaýǵa-aq tyrysamyn. Kúnde sol merzimdi ýaqytymda aldyma aq qaǵazymdy jaıamyn. Qolyma qalamymdy alamyn. Sonsoń oı keshýge kirisemin»... Iá, onysy ras. Kóp jazbaıdy, biraq sol kúnkestesin kúndelikti buzbaýǵa tyrysady. Kúndiz isteıtin qoǵamdyq qyzmeti jáne buzylmaıdy. Qaı istiń qaı salasy bolsa da babyna keltirýge umtylady. Sonyń nátıjesi shyǵar, qyzmet babymen de biraz satylarǵa bıiktedi. Jaı redaktorlyqtan bastap baspanyń bas redaktorlyǵyna sheıin kó­terildi. Istegen qyzmetteriniń bárin de tyńǵylyqty atqardy. Sonysyna oraı, qoǵam da ol eńbegi jaqsy marapattaldy. Qurmetti ataqtar aldy. Úkimet nagradalaryn ıelendi. Amal qaısy?! О́mirden erterek ozdy qalamdas aǵa dosymyz. Áıt­pegende búgingi sekseniniń seń­girin birge toılar edik. Bárinen de, artynda qalyń oqyrmany bar. Sol oqyrmandardyń súıikti jazý­shy­larynyń biri bolyp qala bermek ol. Tólek TILEÝHAN, jazýshy. ALMATY.