... Zymyrap jatqan ýaqyt-aı deseńizshi. Elimizde Táýelsizdiktiń tańy atyp, halqymyzdyń aq jaryla qýanǵany da keshe ǵana sııaqty. Bárin basynan bastaýǵa týra keldi. Bir joq ekinshi joqqa kelip tirelgen zaman boldy. Árkim hal-qaderinshe ata-babamyz armandaǵan eldigimizdiń, egemendigimizdiń bekemdenýine tarydaı bolsa da úles qosýǵa beıindi edi. Álbette, bul rette aldymen bar salmaq tutastaı bir ulttyń taǵdyryn qolyna alǵan, eń kúrdeli kezeńde el basqarýdyń jaýapkershiligi mańdaıyna jazylǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ıyǵyna tústi.
Teginde, tarıhtaǵy memleket basshylary haqynda áńgime qozǵaǵanda, bolmasa jeke ómirine toqtalǵanda, olardyń tulǵalyq qasıetin, bolmysyn sóz etkende zaıyby da este turady. Tek úlken zamana jolyn tańdaǵan zańǵar basshylardyń ǵana emes, kez kelgen qarapaıym ómir synyndaǵy jumyrbasty pendeniń de arqasúıeri, ıek artary, eń jaqyn janashyry, eń senimdi tileýqory – qudaı qosqan qosaǵy bolmaq. О́ıtkeni, óz otbasynda, úıinde berik qorǵan ornamaı, qansha myqty degen er azamattyń da isi órge baspaǵan, jumysy berekelenbegen.
1991 jyl. О́tpeli qıyn kezeń. Osyndaı qıyn shaqta Sara Alpysqyzy Elbasynyń zaıyby retinde de, bala súıip, tárbıelep otyrǵan ana retinde de qarlyǵashtyń qanatymen sý sebelegenindeı óz kómegin berýdi paryz sanaıdy. Onyń ústine Memleket basshysymen talaı elge barǵanda, olardaǵy birinshi hanymdardyń atqaryp jatqan qoǵamdyq jumystaryn, ásirese, balalarǵa jasalyp jatqan jaqsylyqtardy kórip, kókiregine túıip júredi. Qazaqstan ekonomıkasynyń kúrdeli jaǵdaıynda memleketimiz aıaǵynan tik turyp kómektesedi degenshe, ata-anasy bar balalardy asyrap-saqtaý qıynǵa túskende, múgedek, kózderi jáýdirep úlkenderge qaraǵan, panasyz qalǵan jetim, naýqas balalar kútip jatpas, týǵan analaryn almastyra almasaq ta, tózimderin synamaýdy oılap, naqty kómek kórsetýdi nıet etedi. Bul jaıynda Sara Alpysqyzynyń: «Men adamdarǵa kómek bere alatynymdy, onyń ústine meniń jaǵdaıym basqalarǵa qaraǵanda, osy iste anaǵurlym kóp is tyndyrýǵa múmkindik týdyratynyn túsindim», – dep aǵynan jarylǵany bar. Osylaısha, 1992 jyly elimizde alǵashqylardyń biri bolyp qoǵamdyq negizde «Bóbek» qaıyrymdylyq qoryn qurý jónindegi aqjarylqap oıyn aldymen sol kezdegi Premer-Mınıstrdiń orynbasary Myrzataı Joldasbekovke jetkizedi. Ol kisi qup kóredi. Sosyn keshkisin otaǵasyna osy oıyn bildirgende, Nursultan Ábishuly mundaı saýapty istiń adamǵa da, Allaǵa da jaǵatynyn aıtyp, qordyń baıǵazysyna dep qaltasynan qomaqty aqsha usynyp, isine sáttilik tileıdi.
Qoǵamymyz meıirimdilikke, qaıyrymdylyqqa shólirkep otyrǵan shaqta der kezinde kóterilgen mundaı jaqsy bastamany balajan, keńqoltyq qazaq halqy jyly qabyldaǵany haq. Mine, «Bóbektiń» tarıhy osylaı bastaý aldy. Bul isti qolǵa alǵanda áste tájirıbe bolmady. Memleketten kómek joq. Aldymen qor arqyly elimizge kelip jatqan qaıyrymdylyq sálem-saýqattardyń muqtaj otbasylarǵa, jetim, aýrý balalarǵa jolshybaı qoldy bolmaı jetýin qadaǵalady. Árıne, joǵary mártebesin paıdalanyp, qaltaly aǵaıyndarǵa, bıznesmenderge qolqa saldy, qaıyrymdylyq sharalaryn uıymdastyrdy. Eljandy, ultyn súıetin azamattar da aıanyp qalmady. Árıne, osyndaı óliara shaqta halyqtyń osal toptary qaıyrymdylyq qorlarynan, fırmalardan, jeke aýqatty adamdardan úmit-qaıyr kútýi zańdy da. Qor prezıdentiniń atyna bir jylda túsken 1300 hat, myńdaǵan aldyna kelýshiler osyǵan dálel.
«Bóbek» te erjetti. 24 jylda qyrýar izgilikti is tyndyrdy. Oǵan bizdiń basylym, onyń ishinde «Bóbektiń» alǵash qurylǵan kúninen búginge deıin ár isin, ár baǵyt-baǵdaryn kórsetýde 24 jyl boıy qalam terbep kelgen osy joldardyń avtory, ózimiz kýámiz. Búgingideı mereıli kúni sonyń eń bastylaryn atap ótpesek, arymyzǵa syn bolar.
Aldymen balalardyń densaýlyǵyn qorǵaý maqsatynda TMD elderinde teńdesi joq, eń sońǵy úlgidegi, 140 oryndyq Respýblıkalyq emdeý-saýyqtyrý ortalyǵyn ashty. Qazaqstan «Balalar quqyǵyn qorǵaý» konvensııasyna qol qoıyp, sonyń negizinde Qor BUU janyndaǵy Qoǵamdyq aqparattar departamentine múshe bolý arqyly Dúnıejúzilik balalar qorynyń qaıyrymdylyq sharalaryna qatysýǵa múmkindik aldy. «SOS Kınderdorfınterneıshl» halyqaralyq qaıyrymdylyq uıymy Qazaqstanda tuńǵysh ret eýropalyq úlgidegi balalar qalashyqtaryn tegin salyp berdi, búginde olardyń sany arta túsýde. 1994 jyldan bastap balasyn anasynan aıyrmaı 7 kúndikten jeti jasqa deıin asyrap, baǵyp beretin «Úmit úıleri» jumys isteıdi. Qoǵamdyq uıymdar tarıhynda alǵash ret Parlamentke «Otbasy úlgisindegi balalar aýyly jáne Jasóspirimder úıleri týraly» usynys jasap, keshegi kazarmalyq tártippen ósetin jetim balalardyń adamı, otbasylyq úlgide tárbıelenýine jol ashqan jańa Zańnyń shyǵýyna yqpal jasady. О́mirlik tájirıbe kórsetkendeı, qanshama kómek qolyn bergenmen jetim balalar máselesi sheshilmeıtinin, sondyqtan, ony boldyrmaýdyń, ıaǵnı, sebep-saldarymen kúresý kerektigin, ol úshin adam boıyna bala kezden adamgershilik, izgilik qundylyqtaryn sińirip ósirý kerektigin alǵa tartyp, rýhanı-adamgershilik bilim berýge arnalǵan «О́zin-ózi taný» avtorlyq jobasyn usyndy. Osy bastaǵan isin odan ári ǵylymı negizde ári keshendi damytý úshin Adamtaný ınstıtýtyn ashý týraly Úkimetke usynys jasady. Adamnyń jan dúnıesin zertteıtin, qoǵam úshin sanaly da parasatty adamdar tárbıeleýge atsalysatyn, osyndaı izgilikti maqsat kózdegen mekemeniń TMD memleketteri arasynda alǵash Qazaqstanda ashylýy elimiz úshin mártebe, úlken jańalyq, aıtýly oqıǵa bolǵany da anyq.
Taǵy bir aıtpaýǵa bolmaıtyn úlken joba – Alataýdyń bókterinde oryn tepken, jańa ǵasyrǵa laıyqtalǵan, úzdik úlgidegi taǵy bir bilim berý kesheniniń qatarǵa qosylýy. Onda úzdiksiz bilim júıesi – balabaqsha, jalpy bilim beretin mektep, «О́zin-ózi taný» adamnyń úılesimdi damýy gýmanıtarlyq kolledji bar.
Qazaqtan sóz qalǵan ba. «Jetimge aqyl berýshi kóp, baqyr berýshi joq» degen. Desek te, ótken jyly Sara Alpysqyzy el bóbekterine degen analyq júregimen, shynaıy peıilimen úlken syılyq jasady. Sonyń arqasynda bıyldan bastap elimizdegi 145 balalar úıiniń 90 paıyz tárbıelenýshileriniń, ıaǵnı, 7 myńǵa jýyq túlekterdiń qalaǵan mamandyqtary boıynsha joǵary bilim alýyna múmkindik týǵyzyldy.
– Maǵan kezinde «Osy «Bóbektiń» sizge qajeti bar ma?» degender de boldy. Ol kezde «Bóbektiń» osylaı «ósip-erjetetinin» ózim de bilmedim. Bári Allanyń ámirinde deıtinmin. Men qorǵansyz, ómirge, taǵdyryna ókpeli balalarǵa tıtteı de bolsa kómek qolyn sozyp, óz paryzymdy oryndaǵanyma óte razymyn. Sol kezde 4 myńǵa jýyq bala «Bóbekten» aı saıyn 3-5 myń teńge aralyǵynda shákirtaqy alyp turdy. Qazir 200-ge tarta balalar úıiniń túlekteri grantpen oqıdy. Búginde «Bóbektiń» qory tolyǵyp, 22 jyl ishinde óte qomaqty qarajat jınaldy. Balalaryma meniń bastaǵan isimdi jalǵastyrýdy usyndym. Jastar ǵoı, «Iá» dep qoıdy, biraq báribir mazam bolmady. Sodan Memlekettik bilim berý jınaqtaýshy júıesi baǵdarlamasy dúnıege kelgenin estip, qalaıda osy jıǵan-tergen tıyn-tebendi ár jetim balanyń ózine jetkizýdi oıladym. Eń bastysy, bul balalar meıirimdilikke, jaqsylyqqa degen senimderin joǵaltpaýlary tıis», – dep tebirene sóılegen Sara Alpysqyzy adamgershiliktiń bıik deńgeıin, analyq qasıettiń, analyq aq júrektiń bar bolmys-bitimin dáleldegen edi.
Bul Sara Alpysqyzynyń adamı kelbetiniń, izgilik ıirimderiniń bir ǵana paraǵy. Al otbasyndaǵy úıdiń shyraqshysy áıel retinde, otaǵasynyń, azamatynyń abyroıyn, onyń shyǵatyn taýynyń bıiktigin oılaıtyn tilekshisi, balalardyń aıaýly anasy, nemere, shóbereleriniń altyn ájesi, aǵaıyn-týǵannyń uıytqysy bolýda da Sara Alpysqyzynyń óz orny bar. Erli-zaıyptylardy Qudaı qosady dep jatady. Allanyń buıryǵymen biri Alataýdyń aıasynda, biri Saryarqanyń saıyn dalasynda týyp-ósse de taǵdyrdyń osy jazýyna qashanda rıza. О́zi kelin bolyp túsken qasıetti aýyldyń, otaǵasy týyp-ósken qara orman qara shańyraqtyń tútini túzý shyqsa eken degen nıeti adal.
Týǵan qaınysy Bolat Ábishuly: «О́zińniń bala kezińde úıge kelin bolyp túsip, shesheńniń kózin kórgen adam anańnyń ornyna júredi eken. Búginde Sara Alpysqyzyn jeńge emes, anamyz dep qabyldaımyz. Keıde qaıny bolyp erkeleısiń, keıde jasymyz kishi bolǵan soń aıtatyn aqyl-keńesteri bolady. Aıtqan keńesi anańnyń aıtqan aqyldaryna jaqyndap ketedi. Árıne, keıde renjýi múmkin. Ondaı kezde balasyndaı kórinemiz. Jalpy, er azamatqa anadan keıin eń jaqyn adam áıeli ǵoı. Iаǵnı, Aǵańnyń shyn tileýqory da sol kisi. Sondyqtan, jaqsy jeńgeni anamen shendestirýge ábden bolady eken» dese, jeńgesiniń jas kezine kýá qaıynsińlisi Ánıpa Ábishqyzy Temirtaýǵa barǵan bala kúngi qýanyshty sátterin bylaısha eske alady.
– Oǵan da 54 jyl ótipti-aý. Sultan aǵam bizdi Sara tátemen tanystyratyn bolyp, Temirtaýǵa ata-anammen ilesip bardym. Ol kezde táte de jas, oryssha oqyǵan, qalanyń qyzy. Ústine jolaq tústi, tómengi jaǵynda úlken eki qaltasy, úlken túımeleri bar kóılek kıip keldi. Qyz emespin be, qyzyǵa, kóz almaı qaraımyn. Sodan ertesine bolashaq jeńgeniń ata-enesiniń úıine burynǵynyń jón-joralǵysymen quda túsip bardyq. Esimde, úılený toıy «Komsomoles» kafesinde ótti. Komsomoldyq toı bolǵan soń táte qysqa kóılek, basyna fata kıip otyrdy. Ol kezde shash túıgen moda, oǵan keıin sheshem «bir bastan bir bas shyǵaryp» dep kúletin. Aǵa men tátege ata-anamyz qaıtys bolǵannan keıin áke ornyna – áke, sheshe ornyna – sheshe, aǵa ornyna – aǵa bolýǵa týra keldi. Meni alty aıdan keıin Qaraǵandyǵa, óz jandaryna alyp ketti. Aǵanyń eki aıdan keıin qyzmeti joǵarylap, Almatyǵa ketti. Qashanda aǵa men táteniń bir-birine jarasymdy qaljyńdaryn, otyra qalyp qosylyp án salǵandaryn estigende, ata-anam kóz aldyma keledi».
...Iá, jaqsylyq jasaýdyń úlken-kishisi bolmaıdy. Qıynshylyqty bir adamdaı kórgen marqum ákem: «Balam, kimge bolsyn jaqsylyq jasap, jaǵaǵa laqtyra ber. Keıin qaıtyp áıteýir sol jaqsylyǵyń oralady» dep aıtyp otyrýshy edi. Bir jıynda Sara Alpysqyzy «Jaqsylyq jasaǵan saıyn janym tazarady» degende, ákeıdiń sol sózin rastaǵandaı bolyp edi. Iá, jasaǵan jaqsylyǵyń qaıtar, qaıtpas. Biraq, myna bes kúndik jalǵanda bir nárseniń basy ashyq: Jaqsylyq túbi meıirimnen shyǵady. Endeshe, júregiń meıirimge tunyp, aınalańa, adamdarǵa jaqsylyq nuryn shashqannan asqan ǵanıbet joq. Sol ǵanıbettiń ıesi Sara Alpysqyzy ekeni jáne shyndyq.
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
