Ulaǵaty ulyq jan edi

Jasyma, dostar, jasyma, Eńbegi belgi basyna. Ol jazdy atyn ólmesteı, Kóksheniń kórkem tasyna. Kákimbek SALYQOV. О́tip bara jatqan ýaqyt! Tabandatqan elý jyl ishinde áldeneshe redaktormen birge, dálirek aıtsaq, so­lardyń tikeleı basshylyǵynda qyzmet etip, qýanysh-qyzyǵy, kúıinishti renishi almasyp jatqan kúnderimiz sol aǵalarmen birge qoıan-qoltyq ótken edi. Solardyń ishinde erekshelendire túsetin eńseli qalpymen, madaqtaýǵa laıyq minez kór­kemdigimen mańdaıy jarqyrap alǵa shy­ǵatyny búginde seksenniń seńgirine kóterilgen Janaıdar Baımyrzauly Mýsın ekendigin erekshe iltıpatpen qadaı aıtýdy jón kóremin. О́ıtkeni, Janaıdar Baımyrzauly «ǵumyry bir kúndik, sózi myń kúndik» gazet úshin jaratylǵan jandaı ádemi áserge bóleı bilgen edi. «Gazetine qarap redaktoryn tany» deıtin qaǵıdattyń aqıqattyǵyna den qoıa alsaq, sóz joq, Janaıdar Baımyrzauly oblystyq «Kókshetaý pravdasy» gazetiniń qos shylbyr, bir tizginine ıe bolǵan alǵashqy kúnnen-aq basylymnyń pármendi qýatyn qanattandyryp, bedeldi belesin bıiktetip, abyroıyn asqaqtatý jolyn tynymsyz izdestirdi, kún saıyn gazettiń jańashyl úni men sózin jańa arnaǵa salýǵa kúsh-jigerin jumyldyra bildi. Eń bastysy, shyǵarmashyl ujymnyń ta­nym-talǵamy men qalam qarymyn sol arnaǵa jetelep aparyp, bir jeńnen qımyl kórsetýge únemi úndep otyrdy. Jýrnalısterdi izdenis ústinde eńbek etýge mashyqtandyrdy. Endigi jerde kez kelgen qalam ıesi ózin jalań oryndaýshy emes, aıtary aıqyn, sózi salmaqty, dara tulǵalyq turpaty qalyptasqan qaıratker dep tanıtyn halge jetti. Mundaı jerde jańa usynys, pikirler, tyń tolǵanystar bas kótermeı turmaıdy emes pe. Endeshe, az ǵana jyldar ishinde oblystyq «Kók­shetaý pravdasy» gazeti óziniń taralymy jaǵynan Arqa alabynda alǵa ozǵan ba­sylymǵa aınalǵandyǵyna kýá boldyq. Gazet betinde boı kórsetken tyń aıdarlar oblys boıynsha zor eńbek silkinisterin týdyrdy. Máselen, Kókshetaý oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Erkin Nurjanuly Áýelbekovtiń kezinde gazet kótergen birneshe bastamalar bıýro otyrystarynda arnaıy qaralyp, qoldaýǵa ıe bolyp, qaýlylar qabyldandy. Sonyń biri Volodar aýdanyna qarasty Lavrov sovhozyndaǵy Sosıalıstik Eńbek Eri Turlybek Ábilpeıisov basqarǵan traktor-egis brıgadasy dıqanshylarynyń «Kórshi tanaby – óz tanabyń» degen bastamasy gazet betinde aıshyqtalyp, dúıim oblys eginshileriniń enshisine aınalyp ketip edi. Oblystyq «Kókshetaý pravdasy» ga­zetiniń Máskeýdegi Búkilodaqtyq aýyl­sharýashylyǵy jetistikteri kórmesi­niń baspasózge qatysty bóliminen baryp oryn alýy, onyń tájirıbesiniń Odaq boıynsha taralýy sııaqty shyn mánisindegi tarıhı oqıǵa taǵy da Já­keń­niń jankeshti eńbeginiń taǵylymyn tanytqandaı edi. Sol tusta ol ujymdy tas túıin judyryqtaı jumyldyryp, asa jaýapty synaqtan súrinbeı ótýimizge jolbasshylyq jasaı bildi. Dos súıinip, dushpan kúıinetindeı bul áreket kórshiles oblystardaǵy áriptesterimizdi tań-tama­sha qaldyrǵany áli este. Janaıdar Mýsınmen on segiz jyl qatar júrip qyzmet atqarǵandaǵy kóńilime nuryn shashqan taǵy bir tamasha qasıetin aınalyp ótýge bolmas. Ol onyń eren namysshyldyǵy, óz gazeti men ujymynyń únemi mańdaıy jarqyrap ozyq júrýin alabóten armandaýy edi ǵoı. Kókshetaý oblystyq orys tildi «Step­­­noı maıak» gazeti elý jylǵa tolyp, «Qur­­­­­­met Belgisi» ordenimen nagradtalýy Jákeńe kádimgideı oı saldy. Ol qarabaıyr qyzǵanshaqtyq emes, «Qazaq tildi gazet nege kem bolmaq?» degen namystan týǵan tolǵanys bolatyn. Ol dereý Máskeý, Almaty, Omby qalalaryna suraý salyp, Kókshetaý óńirinde qazaq tildi basylym bolmady ma eken deýmen boldy. Aqyry, Lenıngradtaǵy «Kitap palatasynda» bir bolsa sonda bolady degendi estip, eki tilge de júırik gazettiń jaýapty hatshysy Nurhan Ysqaqovty attandyrdy. Jumysyna yqtııatty Nurhan jarty aıdyń ishinde qýanyshpen oraldy. Qolynda jartylaı jádıtshe, jartylaı latyn qarpimen basylǵan «Kolhoz joly» gazetiniń birneshe nómiriniń kóshirmesi bar. 1930 jylǵy gazettiń №1 sanynda aqyn Jumaǵalı Saınnyń quttyqtaý óleńi jarııalanypty. Ujym qýanyshynda shek bolmady. Sol 1980 jyly gazetimiz «Qurmet Belgisi» ordenimen, birneshe áriptesimiz orden, medaldarmen marapattaldy. Osy joldardyń avtoryna «Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri» degen mártebeli ataq berildi. Isker basshynyń uıymdastyra bilý she­­berligi men ujymǵa degen zor jana­shyrlyǵynyń arqasynda gazetimiz odan ári shyǵarmashylyǵy jaǵynan jetilip, ujym birligi men bedeli bıikteı tústi. Tyń shabytpen arqalandyq. Biz kúni búginge deıin redaktorymyz Janaıdar Baı­myrza­uly Mýsındi qurmetpen, shynaıy alǵyskerlik sezimmen eske alyp otyramyz. Redaktor retinde Janaıdar Baımyr­zaulyn basqalardan moıny ozyq alǵa shy­ǵarǵan basty qasıetin osy tusta aıtaıyq. Ol onyń eren eńbekqorlyǵymen enshiles eńseli qalamgerligi bolatyn. Keń tynys­ty kórkem ocherkterdi bylaı qoıǵanda, on jol habar jazbaıtyn redaktorlardy da kózimiz kórdi ǵoı. Al Jákeń bolsa, únemi jazý ústinde otyratyn-dy. Sóıt­sek, ol kórkem shyǵarma jazýǵa da den qoıǵan eken-aý. Onyń alǵashqy «Úmit» atty áńgimeler jınaǵynda bas quraǵan dúnıeleri kele-kele keń tynysty, iri polot­naly kesek shyǵarmalarǵa aınaldy. Sonyń naqty dáleli «Aq alań», «Týǵan úı­diń tútini» romandary jáne derekti «Jer shoqtyǵy – Kókshetaý» eńbegi boldy. Redaktorlyq qat-qabat jumysta júrse de osyndaı kesek dúnıelerge qalam tartýy Janaıdardyń shyǵarmashylyqta­ǵy shyraıly sátteri edi. Kezinde jerles jazýshy Sáken Júnisov óziniń «Izdenis izderi» atty maqalasynda «Aq alań» romanyna boılap baryp taldaýǵa asa tereńdep barmasa da, birsydyrǵy qulaqqa iler pikirler aıtqany este. Ásirese, «roman geroılarynyń soǵys apatynan zaqymdanǵan aýyldaǵy jaraly jandar» ekendigine erekshe den qoıa otyryp bylaı dep oı túıindeıdi: «J.Mýsın adam boıyndaǵy psıhologııalyq qat-qabat erekshelikterdi durys aıqyndaýmen qatar, aýyl ómirindegi nebir qasiretterdiń syryn tereń taldaýmen birge, dala tirshiliginiń tabıǵat beınesiniń ádemi sýretterin oqý­shy kóz aldyna dál eles­tetedi». Shynynda da Janaıdar Mýsın jazýshy retinde adamdar boıyndaǵy birin-biri qaıtalamaıtyn, tipti, teriske shyǵyp, teketireske baryp jatatyn áreketterin jazý ústinde tabıǵat sıpattaryn da sol minez, peıil, áreketpen shendestire sýretteýde tamasha sýretkerlik qalyp tanytady. О́ziniń baýyrbasty Zerendisiniń sulý tabıǵatyn, qalyń jynysty ormandaryn, kólderi men bulaq bastaýlaryn, taý-tas­taryn erekshe shabytpen jyrlaıdy, jan súıiktisine aınalǵan abatty ólkege erekshe sezim nuryn sebezdete tógýden aınymaıdy. Onyń bul móldir sezimi «Jer shoqtyǵy – Kókshetaý» derekti hıkaıatynda aıqyn kórinis tapty. Osy oraıda meniń dosym bolǵan kór­nekti ǵalym Rymǵalı Nurǵalıevpen Jákeńniń týǵan ólkesi – Zerendini aralap kelgen tustaǵy bir áńgimesi este qalypty. Rymǵalı Janaıdardyń dóńgelene bitken aqsary júzine súısine qarap turyp: – Jáke, joldas bolǵan eki kúnde aıtqan áńgimeń, týǵan jeriń, eliń týraly boldy. Kókshetaý, Býrabaı týraly aıt­qan ańyzdaryń bir tóbe. Búgin, mine, jarty kúnnen asyp barady, týǵan jeriń Keńótkel, onyń tóńiregindegiler týraly nebir hıkaıalardy tilińniń maıyn aǵyza otyryp baıandadyń. Bul elin, jerin janyndaı súıetin, eldiń, jerdiń taǵdyry tolǵandyratyn, týǵan jeriniń tabıǵatyna túsken jaranyń onyń da mańdaıyna shógir bolyp qadalatyn azamattyń ǵana qolynan keler is, – degeni este ári kýrstas dosynyń Janaıdardyń elin, jerin erekshe zor qurmetpen qasterleı biletindigin tap basyp tanı alǵandyǵynyń aıǵaǵy bolatyn. Biz redaktorymyz Janaıdar Mý­sın­niń arqasynda Ábdijámil Nur­peıisov, Syrbaı Máýlenov, Tahaýı Ahtanov, Ázilhan Nur­shaıyqov, Ǵafý Qaıyrbekov, Kákimbek Salyqov tárizdi iri qalam qaıratkerlerimen tanysýǵa, san ret redaksııada kezdesýimizge, dámdes bolýymyzǵa týra keldi. Osylardyń bárinde de redaktor Mýsın, qalamger Mý­sın dárejesinde pikirlesip, áńgimege óris ashyp otyratyn, qadirli aǵalaryn qalaı qurmettese, olar da Jákeńdi solaı, mol yqylas-peıilimen qadir tuta­tyndyǵyn ańǵaratyn edik. Ásirese, qazaqtyń aqjal tulparyn­daı tegeýirindi de tekti aqyny Ǵafý Qaıyr­bekovpen kezdesýlerimiz esten ketpes ǵanıbetti kezeńder bolǵandyǵyn saǵy­nyshty sezimmen eske alamyn. Bádesh jeńgeımen Ǵafań sońǵy jyldarda Býrabaı shıpajaıyna jyl aralatpaı kelip turatyn edi. Almatydan shyqpaı jatyp Jákeńe telefon shalatyn. Al, Jákeń meni shaqyryp alyp qarsy alý qamyna kirisetinbiz. Ǵafańmen kezdesý esten ketpes ǵajap ádebı, mádenı keshke aınalyp júre berýshi edi. Qanatty aqyn shabyt ústinde nebir jyr jaýharlaryn shashýdaı-aq shashyp, asta-tók erke de erekshe qylyqpen barshamyzdy baýrap alatyn. Keı sátterde Qasym aqynnyń ánderin de zor shabytpen shyrqap salyp, Býrabaıdyń Aınakólin terbetip, bal qaraǵaılaryn jel­pindirip ketetin. Ásirese, ustazy Qasym aqynnyń «Darıǵa qyzyn» ándetkende erekshe áserlenip, Kókshe kúmbezin bıiktete túsetin edi, jaryqtyq! Aınalaıyn, Janaı-jan, Dámdes boldyq talaıdan, dep tebirene jyrlasa jyrlaǵandaı da edi, Ǵafań. Men de birde aqyn Býrabaıǵa kelgende týǵan aýylym Qaraǵashqa, ondaǵy aqyn Jaqan Syzdyqov pen ákem Qajybaıdyń qara shańyraǵyn ustap otyrǵan aǵam Shákitaıdyń úıine qonaqqa Janaıdar ekeýin alyp keldim. Keıinnen «Qazaq ádebıeti» gazetine Ǵafańnyń joljazba esteligi jaryq kórdi. Kókshetaý oblystyq partııa komı­tetiniń birinshi hatshysy Q.A.Táýkenov apparatyna J.Mýsındi hatshy, N.Ysqaqovty jalpy bólim meńgerýshiligine qyzmetke aldy. Átteń, Jákeń kóp júre almady. Kókshetaýdyń asyl perzenti alpysyna da jetpeı dúnıeden ótti. Qazir bireýdiń ólimin bireýge jaba salatyn jabaıy minezge muryndyq soqtyrmaıyq desek te, Jákeńmen on segiz jyl úzeńgiles qyzmette birge júrip, onyń qııanattan qamyqqan kezderi az bolmaǵandyǵyn bir bilse men bilgendeımin. Janaıdardyń mezgilsiz qazasy qalyń eldiń qabyrǵasyn qaıystyrdy. Ardaqty aǵasy Baıan Janǵalovtan bastap kúńirene sher tolǵady. Ǵafý aǵasy: – Janaıdar! Janaıdar! dep jan daýysyń Jańǵyrtyp turady uzaq ár taý ishin. Iаpyr-aý, qaıran sabaz qaıda kettiń – Men túgil, jel toqtaıdy, tartady ishin. Bir sumdyq estigenim – shyn bolar ma? Júrgendeı uıa tappaı kún qonarǵa. Kózine elesteıdi ómir shatqal, Tar jolda qulaǵan at, synǵan arba. Qadiri qalý úshin este nebir, Er edi úziletin tepse temir. Janyndaı súıýshi edi óz ólkesin, Keń edi Arqa – keýde, Kókshe – kóńil! – dese, Aqyn inisi retinde biz de: – Adam óldi, Turyńdar. Qaıǵyryńdar. О́mir barda ólim bar, Qaıǵy-muń bar. Oralmasyn sezsek te ortamyzǵa, Tirilte almasa da qaıǵyrýlar. Paryz bitken ótelsin, aqtyq ret, Tabytyn jaspen shylap, qaıǵyryńdar, – dep kúńirendik. Qorǵanbek aqyn inisi: Esimde aǵa, esimde aǵa, maǵan da qushaq jaıǵanyń, Altynnyń sary býyndaı bolyp júrektiń tórin jaıladyń. Kóńiliń tolyp, yrazy bolyp uǵysqanym da esimde, Urysqanyń da, umtylyp alǵa tyrysqanym da esimde. Uzaq pa ómir... tuzaq pa ómir... eken-aý ómir qas-qaǵym, Aǵa, sen sony bilgendikten, bálkim, qaranar qımyl bastadyń. ...Otyrýshy ediń jazylyp mańdaı, jarasyp mańǵaz mańqıyp, Boılamadyq-aý, oılamadyq-aý keter dep bir kún jan qıyp. ...Aǵajan saǵan, aǵajan saǵan, asyryp aıtyp ne deıin, Suńǵyla sheshen óziń ediń-aý búlkildep ketse kómeıiń. Tulpar ediń-aý... turmanyńdy seniń bútindep baǵyp kóreıin, Saǵyndyrǵan aǵa, seni tiri dep senip óteıin, seneıin, – dep tebirenedi. Zamandasy Nurmııash aqyn: – Baqul bol endi aıaýlym, Qatygez qara boıaý kún. Qanatsyz qyran ushpaıdy, Dármensiz qara jaıaýmyn. Qaıran Jákeń, qaıdasyń? Asyrdy-aý ajal aılasyn. Kóńilge nur quıa ma, Kún beldeýden taıǵasyn, dep muńda­nady. Mine, Janaıdar Baımyrzauly týǵan Kókshesine osynshalyqty qymbat ta qadirli edi. Kókshetaý qalasynyń orta­lyǵynda erterekte ózi de bilim alǵan, bul kúnde J.Mýsınniń qadirli esimin ıem­denip otyrǵan Qazpedkolledj taıaý­da óziniń shırek ǵasyrlyq toıyn atap res­pýblıka tanyp, bilip otyr. Taıaýda kolledj ujymy Janaıdar Mý­sınge eskertkish belgi ornatty. Bul, sóz joq, Jákeńdeı abzal azamattyń ólmes ǵumyry bastalǵandyǵynyń ajarly belgisi. Tólegen QAJYBAI, jazýshy. Kókshetaý.