Til – ult tutastyǵynyń tuǵyry

Qytaı fılosofy Konfýsıı: «Eger de maǵan memleket basqarý múmkindigi týsa, eń aldymen sol eldiń til máselesin qolǵa alar edim. Sebebi, til birligi bolmasa, pikir birligi bolmaıdy jáne ıdeologııa durys júrgizilmeıdi. Ideologııa durys júrgizilmeı, ortaq túsinistik tappaǵan elde birlik bolmaıdy. Sondyqtan, bárinen de buryn adamdar arasyndaǵy birlikti ustap turǵan til máselesi mańyzdy», degen eken. Aspanasty eliniń memlekettik tuǵyr­namalary Konfýsııdiń fı­loso­fııalyq tujyrymdarymen sý­a­rylyp, nyǵaıtylǵany málim. Nátı­jesinde, planetamyzdaǵy eń qýatty memleket­terdiń birine aınalǵan Qy­taıdyń sermegen qulashy álemniń ár qıyryna jetip tur. Kórshige qarap kóshin túzeıtin Qazaq eliniń Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev: «Biz barsha qazaqstandyqtardy biriktirýdiń basty faktory bolyp tabylatyn qa­zaq tiliniń odan ári damýy úshin bar­lyq kúsh-jigerimizdi salýymyz kerek», dep fılosoftyń halyqty biriktirý jó­nin­degi tujyrymyn jańǵyrtqany este.    Qazaq tili densaýlyqqa paıdaly Osydan bes jyl buryn eldiń qalaýymen, Elbasynyń qoldaýymen bekitilgen Qazaqstannyń ult bir­ligi doktrınasyna: «Qazaq tilin – Memlekettik tildi bilý, ár azamattyń paryzy ári mindeti», dep jazylyp, mórlengenin bilemiz. El birliginiń bas­ty faktory bolyp tabylatyn qazaq tilin bilýdi memlekettiń ár azamatyna mindettegen bılik ult tutastyǵyn nyǵaıta túsýdi kózdegeni anyq. Alaı­da, qazaq tilin kúndelikti qoldaný – adam densaýlyǵyna óte-móte paıdaly ekenin jáne ana tilimizde sóılegen adamnyń bet-júzin ájim torlamaıtyny, sóıtip, erte qartaımaıtyny na­zarǵa alynǵan-alynbaǵany bizge beımálim. Bul dáıekti derekti aspannan alyp, qoldan jasap otyrǵan eshkim joq. Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Til­derdi damytýdyń respýblıkalyq úı­­lestirý-ádistemelik ortalyǵy dırektorynyń orynbasary, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Nesibeli Qurmannyń aıtqanyna zer salaıyq. «Qasıetti qazaq tiliniń ózge tilderden ereksheligi daýysty dybyspen bastal­ǵan sóz – daýysty dybyspen ǵana, da­ýys­syz dybyspen bastalǵan sóz – daýyssyz dybyspen ǵana aıaqtalady. Ǵalymdardyń dáleldeýi boıynsha, sózdiń bulaı aıtylýy densaýlyqqa paıdaly. Ásirese, qazaqsha sóıleý kezinde asqazan men búırekke múlde sal­maq túspeıdi. Sondaı-aq, qazaqsha sóılegende aýyzdyń tek astyńǵy jaǵy ǵana qımyldap, qozǵalatyndyqtan adam­nyń bet-júzin ájim erte torlamaıdy», degen edi professor Nesibeli Já­kenqyzy. Úsh-tórt jyl buryn halyqaralyq «Mır» telearnasynyń qazaqsha baǵ­darlamasynda suhbat bergen Tursyn Jurtbaıdyń aıtqan myna bir sózi de kóńil aýdararlyq. «Adam balasy týylǵanda jetinshi babasynyń mıymen dúnıege keledi eken. Iаǵnı, qazaqy túısikpen, dál uǵymy qazaq mıymen osy álemniń esigin ashady. Qyzylshaqa náreste týǵan sátte mıy balqyp tur­ǵan qorǵasyn ispetti yp-ystyq bolatyn kórinedi. Sol balqyp turǵan mı dúnıege kelgende ony qorshaǵan orta, ata-anasy jáne qoǵam ata-babasyna jat bolǵan tilde sóılese, ony uqpaı shyrqyrap jylaıdy. Sóıtip, basqa amaly qalmaǵan soń, jaratylysynan jat ortaǵa beıimdelýge áreket etedi. Nátıjesinde, balqyp turǵan mı tolyq derlik qaıta jasalyp, «qı­saıǵan» kúıde qataıady. Osyndaı aýyr úderisten ótip «qısyq» qataıǵan mı óziniń ulttyq kodynan bezip ke­tip, oǵan qaıta oralýy tym qıyn bo­lady. Meniń bul aıtqandarym ǵylymı turǵyda dáleldengen naqty dáıekter. Ony osy salany zertteýmen shuǵyldanatyn ǵalymdar aıtyp júr. Sondyqtan, qazir orys tildi qazaq otbasylarynda dúnıege kelgen ár sábı adam tózgisiz osy kúıdi bastan keshirip jatyr ma dep qorqamyn», degen edi belgili ǵalym. Desek te, qazaqtyń ulttyq kody óte myqty ekenin dáleldeıtin dáıekter bar. «Bul jóninde biz arnaıy tájirıbe jasap kórdik. Onda orys mektebinde oqıtyn Maqsat esimdi joǵary synyp oqýshysyna qurbylary «dýrak», «poloýmnyı» dep sóılegende ol kóńil bólmeı otyra berdi. Al dál sol Maqsatqa qazaqsha «jyndy», «jarymes» dep sóılegende namystanyp, ashýlanǵan ol ústeldiń ústine qalaı shy­ǵyp ketkenin ózi de bilmeı qaldy. Budan baıqaǵanymyz, qazaqtyń ár sózi salmaqty ári óte qýatty ekenin bildik. Sondaı-aq, ulttyq kodymyzdyń myq­ty ekenine kóz jetkizdik. Endeshe, orys­tildi baýyrlarymyzdy namysyn qamshylaı otyryp, óz úıirine qaıta oral­týǵa múmkindik mol», degen edi Nesibeli Qurman. Ǵalymmen uzaq áńgimelesý barysynda taǵy bir eleńdeterlik derekti estip, qatty tańyrqadyq. Qazaqy túriń men qalpyńdy saqtaý úshin ana tilimizde sóıleý qajettigin alǵa tartqan professor: «Taǵy bir qyzyǵy, kim qaı ulttyń tilinde kóp sóılese ýaqyt óte kele bet-álpeti, túr-kelbeti sol ulttan aýmaı qalatyn bolady. Tra­gedııa munymen ǵana toqtamaıdy, adamnyń túpki gendik bolmysy óz­­gergen soń onyń júıkesine, qan tamyrlaryna, mıyndaǵy oılaý óresine qatty salmaq túsip, ondaı adamdardyń psıhologııalyq aýrýlarǵa shaldyqqysh keletinin qazirgi ǵylym dáleldep otyr. Sol úshin ár adam «ózge tildiń bárin bilgenimen» kúndelikti turmysta negizinen óz ana tilin paıda­lanǵany durys», dedi ǵalym. Demek, elimizdegi óz-ózine qol jumsaý jaıly oqıǵalardy osy qyrynan da bir zerdelegenniń artyqtyǵy joq. Biri kem bılik – tili joq «júırik» Memleket basshysy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Jol­daýynda Qazaqstan halqynyń birligi men yntymaǵyn sát saıyn nyǵaıta berýdiń mańyzyn aıtyp: «2017 jylǵa deıin memlekettik tildi biletin qazaq­standyqtardyń sany 80 paıyzǵa je­tedi. Al 2020 jyly olardyń sany keminde jalpy halyqtyń 95 paıyzyn qurap, sol jyly mektep bitirýshiler 100 paıyz memlekettik tildi tolyq bilip, erkin meńgerip shyǵýy tıis. Ol úshin biz bárin de jasap jatyrmyz», dedi. Sóıtip, qazaq tiliniń qýaty men zańdyq quqyǵy kún sanap arta bere­tinin, qoǵamdaǵy orny sát saıyn ulǵaıa túsetinin jaqsylap uqtyrǵan-dy. О́kinishtisi, Elbasynyń, «Qazaq­stannyń bolashaǵy – qazaq tilinde» degen ulaǵatyn Úkimet músheleriniń basym kópshiligi áli kúnge qaperge almaı keledi. Onyń anyq mysaldaryn memlekettik jáne qoǵamdyq jıyndardan, tipti, Ortalyq kommýnı­kasııalar qyzmetinde 95 paıyzy derlik tek orys tilinde ótetin baspa­sóz máslıhattarynan kórýge bolady. Úkimettiń osy aýjaıy men mem­lekettik tildi meńgerip, paıdalaný jaǵ­daıyna qarap, qansha myqty bolsa da, biri kem bılik – tili joq «júırik» demeske amal joq. Negizi, qazaq jerine ǵumyrlyq ta­myryn tereń jiberip, Máńgilik El qylamyn degen azamattar ǵana qazaq tiline moıyn buryp jatqany maǵlum. Qazaqqa tamyr baılaǵysy kelmeı bes kúndik ómirin ǵana oılaǵandardyń sany birtindep azaıýda. Elbasymyz mundaı párýaıy pálek pendelerge «20 jylda aıýǵa da qazaq tilin úıretip bolatyn kez boldy ǵoı», dep keıistik bildirgen. Sebebi, Memleket basshysy halyqtyń qalaýyn, ásirese, jastardyń jany men dilin tereń túsinedi. Ony taǵy bir ǵumyrly mysalmen mándep óteıik. Elbasynyń atalǵan Joldaýymen jan-jaqty tanysqan, ómirge degen kózqarasy qalyptasyp bolǵan, eki birdeı joǵary oqý ornyn tabysty támamdaǵan 24 jastaǵy orystildi azamat áke-sheshesimen renjisip qalypty. «Men Táýelsizdiktiń qurdasymyn! Sonda da memlekettik tildi bilmeımin. О́ıtkeni, sizder qazaq bola turyp já­ne Qazaqstan azamaty bola turyp, meni jat eldiń tilinde tárbıelep, oqyttyńyzdar. Bir kezderi bóten bireýler sizderdi ulttyq tilderińizden aıyryp qurbandyqqa shalǵan bolsa, endi sizder óz balalaryńyz – meniń bola­shaǵymdy qurban ettińizder. El­basy Táýelsizdiktiń alǵashqy kún­derinde-aq: «Qazaq pen qazaq qazaq­sha sóılesińder. Balalaryńdy qa­zaq mektepterine berip, qazaqsha tár­bıelep, qazaqsha oqytyńdar», degen eken. Oǵan qulaq qoımadyńyzdar. Endi sonyń 25 jyldan keıingi nátıjesi, qazaq tilin bilmegenniń Qazaqstanda bolashaǵy joq degenge saıyp tur», depti. О́kinishtisi, álemdegi ozyq 30 el­diń qataryna qaraı umtylǵan shaq pen Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qar­sańynda balalaryn jat tilde oqytatyn mektepterge jetelep baryp júrgen qazaq azamattar búginde bar. Baýyrlarǵa rıza bol Syrttaǵy qazaqtyń san-alýan taǵdyry bolǵanymen basym kópshiligi ana tili men ata dástúrinen aıyrylyp qalmaýǵa barynsha tyrysyp baǵady. Ul-qyzy ózge ulttyń jeteginde ketpes úshin ulttyq tárbıeniń tinin tilgilemeı, dástúrli tálim isin tynymsyz júrgizedi. Shetelde ósip jatqan urpaǵy ulttyq ýyzǵa jaryp ósýi úshin árbir múmkindikti qalt jibermeıdi. Ony Qazaq eliniń shetelderdegi stýdentteri men sol jaqta qyzmet ete­tin qazaq jastarynyń basyn qosqan «QazAlıans» uıymynyń jetekshisi Rashıd Aıýpov ta rastaıdy. – Eýropa men AQSh jáne Kana­dadaǵy baýyrlarymyz balala­rynyń qazaqylyqty, ana tili men ata dástúrin jáne tarıhyn bilip óske­nin jan-táni­men qalaıdy. Al kórshiles jatqan Qytaı men О́zbekstan jáne Reseıdegi qalyń qazaqtyń atajurtqa degen júrek qaǵysy búkil qazaqstandyqtarǵa aıpara. Olardyń árqaısysy almaǵaıyp zaman týsa atajurty úshin atqa qonýǵa árdaıym daıyn. Áńgimeni áriden taratsam, qazir shetelderde oqyp jáne qyzmet etip júrgen 40 myńnan astam qazaq jastary bar. Buryn túrli uıym­darda bolyp kelgen osy jastar bıyldan bastap «QazAlıans» uıymyna bi­rik­tik. Halyqaralyq bul uıym otandastardyń basyn biriktirip qana qoımaı, shetelderdegi qazaq dıasporalarymen de tyǵyz baılanys ornatýdy kózdeıdi. Elimizdiń memlekettik merekeleri men musylmandar meıramyn bir­ge ótkize bastadyq. Sondaı-aq, salt-dástúrlerimiz ben ulttyq qundy­lyqtarymyz jóninde, memlekettiń bolashaǵy týraly taǵylymdy bas­qosýlar uıymdastyryp turamyz. Bir jaqsysy, týǵan Otanynda ana tilinen maqurym bolǵan kóptegen baýyrlarymyz shetelderde ashylǵan qazaq tili kýrstaryna baryp, memlekettik tildi úlken yqylaspen úırenip júr. Sebebi, órkenıetti elderdiń bárinde bir ulttyń eki azamaty ózara tek qana óz ana tilinde qarym-qatynas jasaıdy. О́ıtpegende, ózge ulttyń arasynda kúlkige, mazaqqa qalady. Onyń anyq bir dáleli ıtalııalyq kásipker, jıhankez Renalıý Gaspırınniń só­zinde jatyr. «Men álemniń 141 el­in aralaǵan adammyn. Solardyń ishin­de óz memleketinde óz tilinde ómir sú­re almaı otyrǵan beıshara halyq­ty kórdim. Ol – qazaqtar», depti jıhankez. Shanhaıǵa jaqyn ornalasqan Nankın qalasynda oqıtyn Sáýle Ke­melova da týǵan elinde múmkindigi bolmaı, endigide Qytaıda júrip ana tilin úırenip jatqanyn aıtty. «Aspanasty elindegi qazaq stý­dentteri jetekshileriniń biri bola turyp, ana tilińdi jáne óz mem­leketińniń tilin bilmeý óte uıat ekenin uqqanmyn. Sondyqtan, qazaq tilin bar yjdaǵatymmen oqyp, úı­renip júrmin. Talabyma nur jaýyp turǵanyn ózińiz kórip otyrsyz. Úlken gazettiń tilshisimen áńgime qurýǵa qa­zaq­sha oıym da, sózim de erkin je­tip otyr», dep kúldi ol. Birikken Ult­tar Uıymynyń bas minberinde qazaq­sha birinshi sózdi aıtqan Shanhaı ýnıversıtetiniń túlegi Oljas Súleı­menov Prezıdenttiń eldik sózin eske aldy. «Ana til – bárimizdiń anamyz, óıt­keni, ol – ultymyzdyń anasy», de­gen Elbasynyń ulaǵaty jadyma jat­talyp qalypty. Uıalatyn nesi bar!? Ultymyzdyń ǵaıyptan qaıyq jasaı alatyn, ómirdiń kez kelgen aǵy­synda erkin júze biletin keremet baı tili bar ekenin endi uǵa bastadyq. Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov syndy álemdik klassıktermen úzeńgi qaǵystyra alatyn jazýshylarymyzdy óz ana tilimizde oqyǵanda kózimiz ashyla tústi. Sebebi, osyǵan deıin qazaqtyń osyndaı ǵalamat jazýshylary bar ekenin bilmeı keldik. Sondyqtan, ana tilin bilmeıtin baýyrlarymyzdy kinálaýdyń ornyna qazaq tiliniń tumsa tunyǵyna qandyra bilgen jón. Sebebi, olardyń eshqaısysy orys nemese qytaı, áıtpese, aǵylshyn bolyp ketpeıdi, máńgilik qazaq bolyp qalady», degen edi Oljas. Týǵan elinde óz ana tilinde sóı­leý men bilim alý baqyty buıyr­maǵan shetelderdegi kóptegen jas­tarymyzdyń arasynan mundaı mysaldardy júzdep, tipten, myńdap kezdestirýge bolatyn kórinedi. Bul sózdi olardyń top bastaǵan lıderleri aıtyp otyr. О́rkenıetti elderde óz ana tilińdi bilmeý paryqsyzdyq ekenin olar bir-eki jyl bilim alǵanda-aq uǵyp jatyr.  Máńgilik Eldiń máńgilik tili Memlekettik til týraly oılanyp-tolǵaný bárimizdiń qasıetti paryzymyz. Árbir memleket basty rýhanı baılyq retinde tildi damytýǵa aıryqsha mańyz beredi. 1998 jyly «Til týraly» Zań qabyldandy. Sol zań aıasynda birqatar jumystar at­qaryldy. Ár aımaqta tilderdi damytý basqarmasy quryldy. Qazirgi tańda elimizde 8 myńǵa jýyq orta mektep bar. Onyń 5 myńǵa jýyǵy memlekettik tilde, 1,5 myńy orys, 2 myńǵa jýyǵy aralas orta bilim beretin oqý oryndary. Oǵan qosa, otandyq telearnalarda memlekettik tildiń 50 paıyzdyq úlesi qatań eskerilýi kerek. Búginde úshtuǵyrly til saıasaty qolǵa alyndy. Anyqtama úshin aıtyp óteıik, elimizde bes tilde tea­tr­lar jumys istese, 5 tilde gazetter shyǵarylady. Sondaı-aq, byltyr tilderdi damytý maqsatyna memleketten 7 mlrd. teńge bólinipti. Endi memlekettik deńgeıde, ıaǵ­nı Úkimet tarapynan atqarylǵan sharýaǵa kelsek, qazaq tiliniń tuǵyry quqyqtyq jaǵynan bekitilgen. Oǵan qosa tilderdi damytýdyń kezeńdik baǵdarlamalarynyń paıdasyn da joqqa shyǵarmaımyz. Sonyń nátı­jesinde, 1989-1990 oqý jylynda 910 myń oqýshy qazaqsha bilim alsa, qazir olardyń sany 1,5 mıllıonnan asypty. Halyqaralyq mektep olımpıadalarynda jeńimpaz atanyp júrgenderdiń de 70 paıyzǵa jýyǵy qazaq mektepteriniń oqýshy­lary kórinedi. Osydan keıin qazaq mek­tep­terinde bilim taıaz beriledi degenge qalaı aýyz barady. Kerisinshe, memlekettik tilde bilim beretin mek­tepterdiń jetistikterin árdaıym jamaǵatqa barynsha jarııalap, bi­lim jolynda adasyp júrgen baýyrlarymyzdy qatarymyzǵa tarta bilgen abzal. Respýblıka boıynsha is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirý isi de túrli qıyndyqqa tap kep júrse de kómbege taıap keledi. Demek, qazaq tili Máńgilik Eldiń máńgilik tiline aınalar kún de jaqyn tur. Memlekettik til týraly kóńilde júrgen kóp oıdyń bir parasyn aqtar­dyq. Degenmen, uly Abaı aıtqandaı, dál qazirgi ýaqytta qazaqqa «aqyryn júrip, anyq basatyn» shaq týyp tur. Sondyqtan, búgingi sózdi ardaqty ǵalym Mekemtas Myrzahmetovtiń sózimen aıaqtaǵandy jón sanadyq. «Meniń oıymsha qazaq tilin kúshpen úıretýge bolmaıdy. Sebebi, eli­mizdegi ózge ult ókilderiniń talap-tilegimen de sanasýymyz kerek. Qazirgi tańda elimizdegi qazaqtardyń úles salmaǵy 63 paıyz. Al, endi bizdiń sanymyz 70 paıyzǵa jetkende máseleni basqasha qoıýǵa bolady. Jaqyn arada 70 pa­ıyzǵa jetemiz. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev: «Qazaq tilin qoldanysqa asyqpaı-aptyqpaı engizeıik», dep otyr ǵoı. Meniń oıymsha, bul máselede Prezıdenttiń ustanymy óte durys. Sebebi, elimiz Qytaı men Reseı syndy alyp memleketpen kórshi bolyp otyr. Sondyqtan da, saıasatty ýshyqtyrmaý úshin bir­tindep qazaq tilin úıretý kerek. О́ıtkeni, túptiń-túbinde qazaq tili óziniń ústemdigin alady. Sol sebepti, qazaq tiliniń máselesine alańdap bas qatyrmaımyn», deıdi aqsaqal. Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan».