Atbegilik óner órnekteri

Jutynǵan júırik minip, jul­qyn­ǵan qyrandy qolǵa qondyrǵan babalar úlgisin jandandyrý jolynda osy kúnderi umtylys ta, talpynys ta bar. Qazaq dástúrin jańǵyrtýdy nıet etken beldi de belgili azamattar biraz ıgilikti istiń basyn qaıyryp keledi. Degenmen, keıde sózde bolǵanmen iste irkilip, bitpeıtin túrli syltaýlardy kóldeneńdetip erteńgi kúnniń enshisine ysyryp jatqan jumystar da joq emes. Qalaı desek te ultqa qajet qundylyqty kómbege taıap qalǵan kóne kózder barda jańǵyrtyp, ýaqyt talabyna qaraı jańartyp bitirmesek, jahandaný zamanynda órkenıet órisi bizde emes, ózgelerde degen keıbir jastardyń ony qajetsine qoıýy ekitalaı. Osyndaı kúmándi suraq keıde keńirdekke kepteletini de ras. Osy ult jádigerleriniń túptiń-túbinde qajet bolatynyn anaý keńes dáýirinde kún keshken, biraq ýaqyttan oza týyp, dáýirdiń búginin emes, keleshegine kóz tikken sańlaq akademık Álkeı Marǵulan tarıhtyń tereń qatparyn tas pen taýdy keze júrip, halyq she­jiresi ispettes folklorymyzdy taldaı otyryp, arasynda saıatshylyǵymyzdy da túgendegen eken. Sonyń bir dálelindeı, 2014 jyly Otanymyzdyń Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń bastamasymen shyqqan «Saıat qus­tary»degen kelisti kitaby qolǵa tıdi. Sol jaýhar dúnıeniń alǵy sózin professor Tursyn Jurtbaı jazyp, jaýapty redaktorlyqty Beken Qaıratuly atqarǵany bar. Endi mine, ádemi bezendirilgen, «Jelide qulyn jýsasa, Kermede tulpar býsansa... Or qoıandaı qa­baqty, Qıǵan qamys qulaqty, Sarymsaqtaı azýly, Saptyaıaqtaı erindi, Qıdasyn kári jilikti, Omyraýy esikteı, Oıyndy eti besikteı, Tabany jalpaq tarlandy, Tańbalap miner me eken­biz», dep Aqtamberdi jyraý jyr­laǵandaı, qazaqtyń atbegiligi týraly ádistemelik oqýlyq kitaby da jaryq kórip otyr. Avtory – Beken Qaıratuly. Alǵy sózin belgili azamat Qaı­rat Satybaldyuly jazyp, jınaqtyń qurylymyna toqtalyp, sońynda: «Bul kitaptyń basty ereksheligi – ǵylymı-teorııalyq jalań baıandaý emes, tájirıbeli oqý quraly retinde jazylýynda. Atbegilik ónermen aınalysýǵa nıet etken azamattar úshin paıdaly bolaryna senimdimiz», dep túıin jasaıdy. Ulttyń tek tamyryn, dástúr-saltyn bir kisideı biletin, sóz tórkinin alystan uǵa­tyn Beken Qaıratuly kitaptyń alǵashqy bóliminde jylqynyń syrtqy kelbeti, ishki aǵzalaryn, júris-turysyn baıan etse, ekinshi bóliminde jylqy múshelerine jeke-jeke toqtalady. Júırikti taný tásilderi, bul joldaǵy qazaq synshylarynyń kóregendigi taıǵa tańba basqandaı kórsetiledi. Arǵy-bergi dáýirlerdegi qazaq synshylaryn túgendep, Tolybaı men Kúreńbaıdy, Abaıdy, ózge de kóńili saralardy tilge tıek etip, olardyń asyl qasıetterin keıingige úlgi etedi. Qazaq synshylarynyń kóregendigine kózińdi jetkizedi. Al úshinshi bólim, júırik pen jorǵany baptaýǵa arnalsa, tór­tinshi bólim jylqynyń túsi men en-tańbasyna, jabdyqtaryna, jaıylymyna, jasyn anyqtaýǵa, qazaq jerindegi jylqy túrlerine, jylqy ónimderine tereńdep ba­ryp, júıeli sóz qozǵaıdy. Sońǵy bólimde jylqy aýrýlary, jyl­qyǵa qatysty buryn belgisiz bolyp kelgen tyń sózder, jańa termınder, ózge de taqyryptar jeli tartady. Bolashaqta osy qun­dy ataýlar men termınderdi aınalysqa qossaq, qazaq sóziniń baǵy ashylyp, atbegilik ónerdiń sóz álemindegi aıasy keńı túsedi de­gen úmit zor. Bul ádistemelik eńbektiń taǵy bir ereksheligi, tórtkil dúnıedegi jylqy ataýlynyń sany, onyń qaı elderde (AQSh-ta 10 mıllıonnan asa, Qytaıda 7 mıllıonǵa taıaý, Meksıkada 6,5 mıllıon... Qazaqstanda 1,5 mıllıon) molynan ekeni de kórsetilgen. So­nymen qatar, atbegilikke qa­tysty qazaqtyń ataly sózderi batyrlar jyryndaǵy kelisti óleń órnekterin, sol sekildi «Sen maǵan minip júrgen atyńdy kórset, men seniń kim ekenińdi aıtyp bereıin», «Jylqyny altyn saraıda ustaǵannan júırik bolmaıdy, ol naǵyz atbeginiń baptaýy arqasynda tulpar bolady», dep keletin aǵylshyn, dat mátelderin, «At ústinde týyp qazaq sábıi, At ústinde aıtylady áldıi... At qazaqtyń aýasy da dalasy, Atsyz bir kún tura almaıdy balasy!», dep jyrlaǵan polıak aqyny G.Zelınskııdiń das­tanynan úzindilerdi de berip otyrǵan. Avtordyń taǵy bir tabysy, bárin ózim bilem demeı, derek kóz­derin qaıdan alǵanyn, avtorlary kim ekenin, qandaı tanymdyq ádebıetterdi paıdalanǵanyn, tip­ti, qarap shyqqan áleýmettik je­lilerdi de kórsetip otyrǵan. Sony­men, ulttyq jaýharlarymyz taǵy bir eńbekpen, ıaǵnı atbegilik ónerdi jan-jaqty jazǵan tolymdy kitappen tolyǵyp otyr. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».