Aýyl

Altyn besik atanǵan aıaýly mekendi qarqyndy damytý úshin ne isteý kerek? Táýelsiz elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń dástúrli «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósý, reformalar, damý» atty Joldaýy el ómirine sony serpin, tyń jiger berdi. Qazirgi tańda búkil elimiz osy Joldaýda alǵa qoıǵan mindetterdi júzege asyrýǵa berik jumylýda. Joldaýda Elbasymyzdyń jas­tarǵa, onyń ishinde, jumysshy maman­dyǵyn kóterýge arnaǵan jol­dary erekshe áser etti. Onda «Men jastarymyzdy jumysshy maman­dyǵyn belsendi meńgerýge shaqyramyn. Jumysshy maman­dyq­taryn meńgerý kerek. Kezinde men de jumysshy kıimin kııýden bastadym, domna peshi ot-jaly­ny­nyń janynda turdym. Úlgi alyńdar!», – degen joldary Jol­daý­dy oqyǵan ár adamdy erekshe jigerlendiretini sózsiz. Maǵan erekshe áser etti. О́mir jolym, eń­­bek joldarym oıyma oraldy. Qazir Qazaq eli erekshe damýdyń joly­na túsýde, boı kótergen qala­­­­lar men aýyldar, buryn-soń­­dy bolmaǵan jańa zaýyttar men fabrıkalar, Eýropanyń qaı el­derimen salystyrsa da artyq bol­masa kem emes, salynyp jatqan jol­­dar adamdy erekshe qýanyshqa bóleıdi. Men aýylda ósken, aýyl­dyń ómirimen bite qaınasqan adam­myn. Qazir aýyldyń damýdyń sara jolyna túse almaı, jumys oryn­­­darynyń tapshylyǵyna baı­lan­ysty qalaǵa kóshýshiliktiń kóbeıip turǵany jasyryn emes. «Aýylsharýashylyq koo­pe­ra­tıv­teri týraly» 2015 jyly qabyl­danǵan zań aýyl sharýa­shylyǵyn da­mytýǵa, aýyldy kórkeıtýge erek­she yqpal etetin bolady. Qazirgi kezde elimiz boıynsha kóptegen aýyl­sharýashylyq kooperatıvteri jáne shaǵyn sharýa qojalyqtary jumys isteýde. Meniń ómir tájirı­bemde irilendirgen óndiristik koo­peratıvterdi damytýdyń mańy­zy zor dep esepteımin. Onyń bas­ty sebebi, Qazaqstan jeriniń kó­p­shi­lik aımaǵy shóldi jáne shó­leıt­­ti. Sondyqtan da, mal sharýa­shy­lyǵymen bir jerde otyra berýge bolmaıdy. Burynǵy aǵa urpaq mal sharýashylyǵyn qystaýǵa, kók­teýge jáne jaılaýǵa, kúzdeýge ornalastyryp, jaıylymdardy tozdyrmaı óte uqypty, retimen paıdalana bilgen. Qazirgi kezde kóptegen shaǵyn sharýashylyqtar bir jerge qystaýǵa ornalasyp alyp, kókteýge, jaılaýǵa shyqpaı mal­dy da azdyryp, jerdi de toz­dy­ryp bara jatqandary anyq baı­qalady. Eńbek jolymda kóp­te­gen aǵa urpaqpen, alǵashqy kol­hoz­dy uıymdastyrǵandarmen, qarapaıym jumyskerden kishi mal mamany, ferma meńgerýshisi, sharýashylyq basshysy bolǵan ómir tájirıbesi mol adamdarmen birge jumys is­teýge týra keldi. Olar aýa raıyn jıi baqylap, mal­dy qystaýlardan erte kóshirip, kók­temgi, jazǵy túsken ylǵalmen baryn­sha jetilýi­ne erekshe jaǵdaı jasaı­tyn. Son­da ǵana mal kókteýde, jazǵy jaı­laýda erekshe qońdanyp, qys­taýda qatal qystan qysylmaı shy­ǵady. Muny ómir tájirıbesi dáleldegen. Qazirgi kezde kóptegen malǵa juǵymdy jaılaýlar bos jatyr. Usaq sharýashylyqtardyń adam kúshiniń azdyǵy, taǵy basqa sebeptermen alys jaılaýǵa barýǵa múmkindikteri joq. Sondyqtan, kooperatıvterge birigip, bir-biri­ne kómektese otyryp damýdyń bereri mol bolmaq. Ekinshiden, mal sharýashylyǵy qarqyndy damýy úshin mal jasyna, jy­ny­syna qaraı suryptalyp baǵy­lý­ǵa tıis. Zootehnıkalyq talap­tar tolyq oryndalyp, mal iriktelip-suryptalmaıynsha mal­dy óz tóli esebinen ósirý, ónimdi­li­gin arttyrý jaqsarmaıdy. Shaǵyn 100-120 qoıy bar sharýa­shy­lyq­tardyń saýlyǵy men toqtysy, erkek qoıy men urǵashysy birge júredi. Bul óreskel qatelik, zoo­teh­nıkalyq talaptardyń buzylýy bolyp esepteledi. Eger shaǵyn sharýa qojalyqtary óndiristik kooperatıvke birigip maldy suryp­tap, qoıdy 450-200 bastan otar­larǵa bólip baqsa, tıimdi bolyp, ónimdiligi, tól alýy barlyq jaǵy­nan artqan bolar edi. Aýyl sharýashylyǵyn damytý basty tulǵa – kadrlarǵa baılanys­ty. Qazirgi kezde aýylsharýashylyq kadrlary azaıyp jáne usaqtalyp barady. Aýyldarǵa, ásirese, aýyl­sharýashylyq kadrlarynda joǵary oqý ornyn bitirip kelýshiler joq­tyń qasy. Mal sharýashylyǵyn damytý úshin malshy kadrlardyń óte qajet ekeni belgili. Mal ósir­­gen halqymyzda «Qoıdy ne qoryq­qan qul baǵady, ne uıalǵan ul baǵady» degen ómir tájirıbesinen alynǵan maqal bar. Qazirgi qalada da, dalada da mal baqqysy keletin adam tabylmaıdy. Mal baǵý óte iskerlikti, tózimdilikti qajet ete­tin mamandyq. Qazir kez kelgen adam bazarlarda jáne basqa jer­lerde arba súırep, júk kóterip, qurylysta jumys isteı bergisi keledi. Al mal sharýashylyǵynda isteımin deýshiler óte sırek. Son­dyqtan, Úkimetimiz malshy kadr­laryna arnaıy zańmen erekshe jeńildikter men qamqorlyqtar, yntalandyrý sharalaryn týǵyzýy kerek dep esepteımin. Máselen, malshy, saýynshy, taǵy basqa mal sharýashylyǵy eńbekkerlerine joǵary eńbekaqy tólep, jeńildik­pen demalys oryndaryna jibe­rý, zeınetaqylaryn kóterý, qur­met­ti ataqtar berý, taǵy basqa da jol­darmen yntalandyryp otyrý kerek. Sonymen birge jaıy­lym­darda, ásirese, qystaýlarda, úsh-tórt otbasyn toptap otyrǵyzyp, malshylardyń mádenı-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý mal sharýa­shylyǵyna adamdardyń kóptep barýyna jol ashar edi. Orta mek­tepti bitirgen jastardy oqytý, tárbıeleý, ásirese, mal dárigerleri men zootehnıkterdi kóptep oqytý qajet. Estýimshe, bizdiń elde zootehnık mamandyǵynyń qa­je­ti joq dep, bul fakýltetter qys­qartylǵan kórinedi. Bul mal sharýashylyǵynan habary joq adamnyń aıtatyny. Mal dárigeri maldy emdeý, saýyqtyrýmen aı­na­lyssa, zootehnık maldy baǵý, ǵylym negizine saı ósirý­men aınalysady. Maldy azyq­tan­­­dyrýdyń ózi úlken ǵylym. En­digi bir erekshe aıtaty­nym, aýyl­sharýashylyq kadr­laryn daıar­lap, óndiristik koo­pe­ratıv­terdi basqaratyn adamdardy birer jylǵa deıin memleket qam­qor­lyǵyna alyp, jan-jaqty qol­daý kórsetý qajet. Sebebi, aýyl­sharýashylyq kooperatıvteri qalyp­­tasyp ketkenshe kóp kúsh kerek ekeni belgili. Aýylsha­rýa­shy­lyq kooperatıvteri aýyldarda qurylyp, jumys istese, eń bas­tys­y, aýylda jumyssyzdyq múl­de joıylar edi. Olarǵa mehanı­­za­torlar da, qurylysshylar da, bas­­qa mamandyq ıeleri de qa­jet bo­­latyny belgili. Men eńbek jolymda jumys istegen sharýa­shy­lyqtarda 750-800-ge deıin músheleri, mehanızator, júzden asa júrgizýshi, júzden asa qurylysshy bolǵan edi. Elý myńnan asa qoıy bar sharýashylyqtarda sonyń ózinde qoı tóldetý ýaqyttarynda adam jetispeı túrli mekemeler tólshiler jiberetin. Jaz, kúz mezgilinde mal azyǵyn daıyndaý, egin oraǵy kezinde oqýshylar qol­ǵabys jasaıtyn. Joǵary sy­nyp oqýshylary ata-analaryna qol­­ǵabys jasap eńbek etip, eńbek tájirıbesinen ótetin, ómir mek­tebine qalyptasyp, ómir súrýge beıimdele bastaıtyn. Bul ómirge asa qajet taǵylym ekeni belgili. Adam ómirindegi eń baqytsyz­dyq jumyssyzdyq der edim. О́z elinen, jerinen jumys tappaı jumyssyz júrý, adamdardy eń aýyr azapqa salatynyn, aýyr qyl­mystarǵa aparatynyn ómirden kórip júrmiz. Osy jumyssyzdyq joıylǵan bolar edi. Qazirgi kezde aýyldy berekesizdendirip tur­ǵan osy jumyssyzdyq, jumys oryn­darynyń tapshylyǵy. Qazirgi kez­de barlyq jaǵdaı bar, nege adam­dar jumys taýyp, isteı ber­meıdi degen ýáj aıtatyndar bar. Oǵan kelise berýge bolmaıdy. Bar­lyq adam birdeı emes. Keıbir adam­darǵa basqanyń kómegi kerek. Ol ómirdiń zańy. Endeshe, sol zań­men júrý qajet. Adamdardy ju­mys­qa jumyldyra biletin daryn­dy basshylar aýylǵa jiberilýi tıis. Aýylsharýashylyq jumys­taryn uıymdastyrýda, ásirese, mal sharýashylyǵy jaıly áńgime qozǵaǵanda maldyń tuqymy jaıly aıryqsha aıtýǵa tıispiz. Sońǵy jyldary keıbir asyl tuqymdy sharýashylyqtar bolmasa, mal tuq­ymymen jumys isteý azaı­dy. Dúnıejúzine, respýblıkamyz boıynsha aty shyqqan mal tuqymdary erekshe damytylýy kerek. Máselen, keı mal tuqym­dary erekshe bir aımaqtarda ǵana ósirýge beıimdelgen. Máselen, taýly Raıymbek aýdanyna qysy uzaq, bıik taýly ólkege arnaıy beıimdelgen ǵalymdardyń eń­be­gi­men myńdaǵan gektar taý ja­ıy­lymyn alyp jatqan ataqty Han­táńiriniń jáne Kúngeı Alataý­dyń teńiz deńgeıinen 2800-4000 metrlik jaıylymdaryna beıimdep qazaqtyń arqar-merınos qoıy ósirilgen bolatyn. Bul qoı tuqymy kezinde Narynqol-Kegen, qazirgi Raıymbek aýdanynda 1938-1940 jyldan ósirildi. Sodan beri bul qoıdyń tuqymy iriktelip, suryptalyp, onyń ettiligi men júniniń sapasyn arttyrýda birshama tabystarǵa qol jetti. Bul qoı tuqymy Al­maty, Shyǵys Qazaqstan jáne Pavlodar oblystarynyń taý­ly aımaqtarynda ósiriledi. Jabaıy arqar men úı qoıyn bý­­dan­­­­­dastyrý arqyly ósirý dúnıe­­­­júzinde qoı sharýashylyǵy tarı­­hynda tek arqar-merınos qoıynda ǵana kezdesedi. Arqar-merınos qoıynyń júni sońǵy jyl­­dary Anglııada jasalǵan labo­­ratorııalyq zertteýde qoı jún­deriniń ishindegi eń jińishke jáne berik jún ekendigi dáleldengen. Ol júnnen joǵary sapaly kıimder jasaıtyny belgili. Qoı jáne basqa da mal tuqymdaryn asyldandyrý jumysymen aınalysý qazir damy­maı otyr. Qazirgi kezde sharýa qoja­lyqtary qoı tuqymyna bas­qa, quıryqty iri júndi qazaqy qoı­­lardy qosyp qarala-torala qozy alyp, ne júni, ne terisi qa­byl­­danbaı, bosqa shyǵyn kórý­de. Aýyl sharýashylyǵyn jo­ǵa­ry deńgeıde damytýǵa mal sharýashylyǵy men egin sharýa­shylyǵyn qatar damytqan jaǵdaı­larda ǵana qol jetkizýge bolady. Qazir egin sharýashylyǵyn búgingi kún talaptaryna saı damytýda birshama jumystar istelýde. Ási­rese, elimizde kókónis jáne je­mis-jıdektermen qamtamasyz etýde jylyjaılar kóptep saly­nyp, tamshylatyp sýarý tehno­logııasy engizilip, jaqsy qadam­dar jasalýda. Aldaǵy ýa­qyt­ta sharýashylyqtardy iri­len­dirý egin sharýashylyǵyna da qajet ekeni belgili. Egin sharýa­shylyǵynyń ónimdiligin arttyrý úshin aýyspaly egis júıesimen jumys isteý qajet. Ol úshin egis­tik jer kóp bolýy kerek. Sony­men birge, jańa tehnıkalar alý, ony tıimdi paıdalaný úshin iri sharýashylyqtar kerek. Qazirgi kezde Úkimet aýyl sharýashylyǵyn kóterý úshin kóptegen jaqsy shara­lar qabyldap, jańa tehnıkalar, sýbsıdııalar bólýde. Mine, osy mindetterdi júzege asyrýda aýyl­sharýashylyq kooperatıvteri týraly ótken jyly qabyldanǵan zańnyń alatyn orny erekshe. Eger zań talapqa saı oryndalǵan jaǵ­daıda shalǵaıdaǵy aýyldar da kór­keıip, kóriktenetin bolady. Jumys oryndary da kóbeıedi. Sońǵy jyldary Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligin aıtpaǵanda, oblystyq, aýdandyq aýyl sharýa­shylyǵy basqarmalary tarapynan da salaǵa jandy basshylyq jasaý, jańalyqtar engizý, ozat táji­rı­belerdi taratý óz máninde bol­maı otyr. Olar statıstıkalyq meke­melerdiń kómekshileri sııaqty. Tek esep qana alady. Qazirgi kezde buqaralyq aqparat quralynyń habarlaýynsha, Qazaqstannyń astyǵyna, eti men sút ónimderine qyzyǵýshy elderdiń sany artyp otyr. Endeshe, osy múmkindikterdi paıdalanatyn kez keldi. Sapaly aýylsharýashylyq ónimderimen, ásirese, astyq, et, sútpen elimiz jáne suranys bergen elder qam­ta­masyz etilse Qazaqstanymyz kór­keıgen ústine kórkeıip, halyq­aralyq bedeli arta túser edi. Qazaq eli búkil tarıhynda tórt túlik mal ósirip, sonymen ósip, órkendegen, aty shyqqan el. Mal ósirýdiń qyry men syryn jetik meńgergen, endeshe, sol baı tájirıbeni kór­setetin mezgil keldi. Aýyl sharýa­shylyǵyn damytýmen birge aýyldy da kórkeıtetin mezgil týdy. Hal­qymyz «aýyl altyn besik» dep tegin atamasa kerek. Aýyldar eli­mizdi damytýǵa, halqymyzdy azyq-túlikpen qamtamasyz etýde qan­shama ıgilikti ister tyndyrdy. Qaımaǵy buzylmaǵan aýyldardan qanshama el basqarǵan azamattar, el dańqyn shyǵarǵan ul men qyz, óner sańlaqtary shyqty. Qazirgi kezde Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev elimizdi jańa bıik­terge kóterý jolynda hal­qy­­myz­dy asqarly eńbekke, bir­lik­ke shaqyryp, úlgi-ónege kór­setý­de. Búkil halqymyzdyń júre­gi­nen shyǵatyn «Máńgilik El» ıdeıa­synyń mańyzy óte zor. En­deshe, Máńgilik Eldiń adamdary eńbekqor, uıymshyl bolýy kerek. Osy eńbektiń, uıymshyldyqtyń, birliktiń arqasynda aýyl sharýa­shylyǵymyzdy qarqyndy damy­typ, aýyldy da kórkeıteıik. Qala­larymyz sol eńbektiń arqasynda qaınap, aýyldarymyz jaınap tursyn, aǵaıyn! Marat TAQABAEV, Raıymbek aýdanynyń qurmetti azamaty. Almaty oblysy.