Jaıyq pen Nurmahan

Jaıyq Bekturov pen Nur­ma­han Orazbek bir salada, bir qalada onsha kóp ýaqyt qatarlas qyzmet jasamasa da birin-biri tanı bil­di. Jaqań Nurekeńniń joǵary deń­geı­degi kórnekti jýr­nalıst, bilikti redaktor, qara­­ǵaı­­dyń qarsy bitken buta­ǵyn­­­daı qaıyspas batyl azamat eken­­digin baıqady. Al Nurmahan aǵa Jaıyq Kágenulynyń kópti kó­rgen, oqyǵan-toqyǵany mol, alash ardagerleri týraly kóp shyn­dyq­ty biletin degdarlyǵyna kózi jetti. Mine, osyndaı qa­sıet­teri ekeýin jaqyndastyra tús­ti. Sodan biri rýhanı aǵa, ekin­shi­si – ini bolyp, ómirleriniń sońy­na deıin birin-biri syılap ótti. Jaqańmen tanysýy týraly Nurekeń ózi bylaı deıdi: «1988 jyl­dyń qazan aıynda QazTAG dı­rek­torynyń orynbasarlyǵyn zorlyqpen tastap, Qaraǵandy ob­lystyq «Orta­lyq Qazaqstan» gazetiniń bas redak­torlyǵyna ta­ǵaıyndaldym. Redak­sııa­nyń papka­larynda nendeı materıaldar ja­t­qanyn sura­dym ji­gitterden. Pá­len­deı esh­­teńe joq eken, tek Jaıyq Bekturovtyń,  týyndylary, aqyn Serik Aq­suńqarulynyń óleńderi, Serik Seksenulynyń maqalalary ja­rııa­lan­baı júr eken. Jaqańnyń ma­te­­r­ıal­darymen tanyssam, baıa­ǵy­­da-aq aıtylýǵa, aıtqyzylýǵa, ile-shala jarııalanýǵa tıis jaıt – jazyqsyz jazalanǵan atalar, aǵalar kúıinishi. Sóz saırap tur, pikir kósilip jatyr, derekter ushan-teńiz. Sóz saptasynyń esh­qaı­sysyna qalam tıgizbeı, gazette jarııalaı bastadyq. Aýyryp qalýyna baılanysty, bir aı ótkennen keıin tanysýǵa keldi. Alǵashqy áńgimelesýimizdiń ózi­nen bul kisimen kópten ta­nys-bilis, syı­l­as adamdardaı sezindim ózim­di. Sodan bylaı Jaqańmen jıi ushyrasatyn boldyq. Ákelgen materıaldary ylǵı da ótkir bolyp, halyqtyń kókeıinde júrgen, biraq kóp­shilikke jol taba bermeıtin máse­lelerdi qozǵaıtyn». Nurmahan Orazbektiń Jaıyq Kágenulyna sińirgen eń eleýli eń­begi – onyń kitaptaryn shy­ǵarýy. Bul kezde «Qazaqstan» bas­­­pa­­synyń dırektory bolatyn. Jaqań­­nyń ótinishimen «Jazýshy» baspasynda uzaq ýaqyt basylmaı jatqan «Tańba» romanyn al­­ǵy­zyp, bastyrady. Jaıyq aǵa­­­myz kózi tirisinde romandy kórip, oqyp shyǵyp, Nurmahan ini­­si­­ne rı­zashylyǵyn bildiredi. Bul ro­man Nobel syılyǵyn al­ǵan A.Sol­jenısynnyń «Arhı­pe­­lag Gýlag» romanynan kem túspeı­tin­di­gin bir jazýshy aǵamyz aıtqan bolatyn. Jaqań qaıtys bolǵannan keıin kóp jazbalaryn sol úıdegi Jáýken jeńgeı oblystyq muraǵatqa tapsyrypty. Jaıyq Bekturovtyń Qaraǵan­dyda ótken 100 jyldyq mereıtoıynda sóz sóılegen muraǵattyń dırektory О́mirzaq degen azamat mynadaı bir jaıdyń betin ashty. Jaqańnyń biraz qoljazbalaryn Nurekeń О́mirzaqtyń jasyryn kómektesýimen bir qapqa salyp alyp ketedi. Muraǵat basshysynyń ony berýge quqy joq. Sol qol­jaz­balardy suryptap otyryp Nurmahan Orazbek «Eneden erte aıyrylǵan tól sekildi...» de­gen atpen kitap shyǵardy. Jınaq­qa Jaqańnyń ár jyldary ja­zylǵan pýblısıstıkasy endi. sta­lındik zulmattyń qandy sheń­geli­nen kóp azap shekken qart qa­lam­ger óziniń ótkir de shynshyl shyǵarmalarynda qoǵamdyq qurylystyń ádiletsizdigin, tota­lı­tarızmniń ozbyrlyǵyn, uzaq jyldar boıy qyspaqtan qazaq halqy shekken azap syryn ashady, halyq taǵdyrynyń qısynsyz ıdeologııaǵa sáıkes burmalanyp beıneleýin áshkere­leı­di, táýel­siz­dik tusynda qaıta­lan­baýǵa tıis ótkenniń qatelikterin tańbalap kórsetedi. Zamandastary Nurekeńdi epti­liginen bettiligi basym, kimdi bolsyn mysy basatyn tekti azamat edi dep baǵalaıdy. Máselen, aka­demık О́mirzaq Aıtbaıuly bylaı deıdi: «Qolyna qalam ustaǵan aza­mattar jazýshy-jýrnalıst Nur­mahan Orazbekov dese sol bir 1991 jyldyń tamyzyn­da KSRO memleketi basynda bol­ǵan tóńkeristi esine alady. Sol tus­ta naǵyz azamattyq baǵdaryn kór­setip, ol týraly ózi basqaryp otyr­ǵan gazette «Bul – memlekettik tóńkeris!» – dep oıyn ashyq aıtqan da osy Nurekem edi!». 2012 jyly Qaraǵandy qala­syn­­da Jaıyq Bekturovtyń 100 jyl­­­dyq mereıtoıy kezinde eki kesh Nurekeńniń janynda boldym. Jaqań týraly kóp estelikter aıtyp, ol kisiniń basynan keshken qıyn­shylyqtary týraly, Alash arda­gerleri jaıynda aqıqatty al­ǵashqylardyń biri bolyp halyqqa jetkizgendigin jáne t.b. eńbekterin áńgimelep edi. Erkin DÁÝEShULY.  Astana.