Astana EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesine qatysýǵa belsendi qulshynys tanytyp otyrǵan elder qatarynda Ulybrıtanııa men Grenadany ataýǵa bolady. Qazaqstan men Ulybrıtanııa arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1992 jyly ornady. Sodan beri eýropalyq iri derjavalar qataryndaǵy bul elmen bizdiń baılanysymyz jyldan-jylǵa nyǵaıyp keledi. Al Qazaqstan men Grenada arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 2012 jyly 15 qarashada ornaǵan bolatyn.
Ulybrıtanııa – tolyq ataýy Ulybrıtanııa men Soltústik Irlandııanyń Birikken Koroldigi – Eýropanyń soltústik-batysynda Brıtan araldarynda (eń irisi Ulybrıtanııa), Irlandııa aralynyń soltústik bóligi men birqatar shaǵyn araldarda ornalasqan memleket. Qurlyqtan bul eldi La-Mansh jáne Pa-de-Kale buǵazdary bólip tur. Ulybrıtanııanyń jer kólemi 244, 11 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy. Halqynyń sany 63 mıllıonnan astam. Astanasy – London. Halqynyń 80 paıyzyna jýyǵyn aǵylshyndar, 15 paıyzyn shotlandtar, ýelstikter men ırlandtar, 5 paıyzǵa jýyǵyn Brıtan dostastyǵy elderinen kelgen ımmıgranttar quraıdy. Aǵylshyndar anglıkan memlekettik shirkeýi dinı-nanymdaryn ustansa, shotlandtar presvıterıandar, ırlandyqtar negizinen katolık dinin ustanady. Memlekettik tili – aǵylshyn tili.
Ulybrıtanııa 4 ákimshilik-saıası bólikten quralǵan: Anglııa, Ýels, Shotlandııa, Soltústik Irlandııa. Buǵan qosa, Ulybrıtanııanyń ıelikterine Gıbraltar, Angılıa, Bermýd, Brıtandyq Vırgın, Kaıman araldary Monteserrat, Terks pen Kaıkos, Folklend (Malvın), Áýlıe Elena, Pıtkern araldary kiredi. Ulybrıtanııa Birikken Koroldigi ataýyna qaramastan federasııa emes, ýnıtarlyq memleket – parlamenttik monarhııa bolyp tabylady. Ulybrıtanııa zańdary kópǵasyrlyq konstıtýsııalyq dástúrler men joǵary sot organdarynyń sheshimderine negizdelgen, eldiń jeke konstıtýsııasy joq. Memleket basshysy – monarh, sot júıesiniń basshysy, joǵarǵy bas qolbasshy bolyp tabylady. Qazirgi monarh (koroleva) – Elızaveta II Ulybrıtanııada 1952 jyldan beri bılik quryp keledi. Joǵary zań shyǵarýshy organy eki palatadan (qaýymdar jáne lordtar palatasynan) turatyn parlament bolyp tabylady. Atqarýshy bılik premer-mınıstrdiń qolynda. Aqsha birligi – fýnt-sterlıng.
London
Grenada
Ulybrıtanııa sý resýrstaryna baı. Bul óńirge jaýyn-shashyn shekten tys kóp túsedi. Sondyqtan munda aýmaǵy úlken sýy mol ózender barshylyq. Olardyń ishinde eń irileri – Severn (310 shaqyrym) jáne Temza (334 shaqyrym) ózenderi bolyp tabylady. Temza ózeniniń el ekonomıkasy úshin mańyzy orasan zor. Bul ózenniń jaǵalaýynda búkil el halqynyń besten bir bóligi ornalasqan. Iri ózenderdiń kópshiligi bir-birimen kanaldar arqyly jalǵasady. Soltústik batys Shotlandııa men Ýelstiń sýy mol ózenderi elektr qýatyn óndirýge paıdalanylady. Munda 60-tan astam sý elektr stansalary jumys isteıdi.
Bizdiń zamanymyzdyń 60-shy jyldarynda Brıtanııa Rım ımperııasynyń eń shetki provınsııalarynyń birine aınaldy. Úshinshi ǵasyrdyń sońynda Brıtanııaǵa soltústik german taıpalarynyń (angldar, sakster, ıýtalar, frızder) shapqynshylyǵy bastaldy. Besinshi ǵasyrdyń bas kezinde Rım ústemdigi joıylyp, Brıtanııa qaıtadan táýelsiz kelt aımaqtaryna aınaldy. Segizinshi ǵasyrda Danııadan kelgen normandar eldiń soltústik batys bóligin basyp aldy. Toǵyzynshy ǵasyrda Korol Egbert eldiń birqatar bóligin biriktirip, biryńǵaı memleket qurdy. Ol Anglııa dep ataldy. 1066 jyly Brıtanııanyń usaq koroldikterin normandyq qolbasshy Vılgelm basyp alyp, birtutas memleketke biriktirdi. 1265 jyly aǵylshyn parlamenti quryldy. 1603 jyly Shotlandııa koroli Iаkov aǵylshyn taǵyna otyryp, Shotlandııa men Anglııa bir memleketke birikti. 1651 jyly Irlandııa basyp alyndy. 1707 jyly Ulybrıtanııa koroldigine birigý jónindegi aktige qol qoıylyp, London birtutas memlekettiń astanasyna aınaldy. On segizinshi ǵasyrda brıtandyq otarlyq júıe qalyptasty.
Ulybrıtanııa ekonomıkasy joǵary damyǵan ónerkásipti el bolyp tabylady. Qazirgi zamanda Ulybrıtanııanyń jahandyq ekonomıkadaǵy róli tek ónerkásip salasynda ǵana emes, sondaı-aq, banktik, saqtandyrý jáne kemelerdi jalǵa berý salasynda erekshe joǵary oryndy ıelenedi. Ulttyq jalpy ónimniń 30 paıyzy óńdeýshi ónerkásiptik, 40 paıyzy kólik, baılanys, saqtandyrý jáne bankterdiń úlesine tıesili. О́nerkásip óndirisiniń jalpy kólemi boıynsha Ulybrıtanııa dúnıejúzinde besinshi oryndy ıelenedi. Ulybrıtanııa ónerkásibi negizinen syrttan ákelinetin shıkizatpen jumys isteıdi. Ulybrıtanııa ónerkásibinde óndiris pen eńbekti uıymdastyrýdyń ozyq tehnologııasy durys jolǵa qoıylǵan. Aýyl sharýashylyǵy el aýmaǵynyń 24,8 paıyzynda qoldanylady. Eldiń tabıǵı jaǵdaılary mal sharýashylyǵynyń damýy úshin asa qolaıly. Ulybrıtanııa araldyq memleket bolǵandyqtan shetelderden taýarlar tasý teńiz kóligine tikeleı baılanysty. Jalpy, júk aına
lymynyń 90 paıyzǵa jýyǵy teńiz kóliginiń úlesine tıedi. Munda halyqaralyq mańyzǵa ıe iri porttar jumys isteıdi. London qalasy jahandyq qarjy ortalyǵy bolyp sanalady.
1994 jylǵy naýryzda Qazaqstan Respýblıkasy men Ulybrıtanııa arasynda dostyq pen yntymaqtastyq, ekonomıkalyq qarym-qatynas týraly birlesken deklarasııaǵa, bilim, ǵylym jáne mádenıet salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Ulybrıtanııanyń Petroleým, Shell jáne Brıtısh Gaz sııaqty transkontınentaldyq kompanııalary soltústik-shyǵys Kaspıı aımaǵynda ken barlaý jáne ony ıgerý jumystaryna 1999 jyldan bastap aralasyp keledi. Eki el arasyndaǵy taýar aınalymynyń kólemi Eýropa elderiniń arasynda eń joǵary deńgeıge kóterilgen. Qazir Qazaqstanda brıtanııalyq ınvestorlardyń qatysýymen 300-ge tarta kásiporyn jumys isteıdi. Brıtanııalyq energetıkalyq óndiris salasy jáne bıznes ókilderi Astanadaǵy EKSPO-2017 kórmesine belsene qatysyp, jańa zamanaýı tehnologııalaryn pash etpek.
Grenada – Vest-Indııadaǵy memleket. Ol Karıb teńizi men Atlant muhıtynyń arasyndaǵy Kishi Antıl araldarynyń arhıpelagynda ornalasqan. Jeldi araldar tobynyń ońtústigindegi bir aralda jáne Grenadına araldarynyń ońtústik bóligindegi – Karrıaký jáne Lıtl-Martınıka araldarynda qonys tepken. Jalpy, jer kólemi 344 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Grenada aralynyń (kólemi 311 sharshy shaqyrym) ońtústik-batysynda memlekettiń astanasy Sent-Djordjes qalasy ornalasqan. Munda qala mańyndaǵy eldi mekenderdiń turǵyndaryn qosqanda 40 myńnan astam adam turady.
Grenada araly janartaýlyq atqylaýlardan qalyptasqan. Araldyń ortasynda qalyń orman, sol ormannyń ishinde eldiń eń bıik núktesi Sent-Katerın (840 metr) taýy kóz tartady. Bul taýdyń eteginen kóptegen bulaqtar aǵyp shyǵady. Degenmen, aralda ózender óte az. Araldyń teńiz jaǵalaýlary negizinen janartaýlar áserinen paıda bolǵan qońyr qumdardan quralǵan. Sońǵy sanaq boıynsha bul elde 90 myńǵa tarta halyq turady. Turǵyndarynyń 35 paıyzy 15 jasqa deıingi jetkinshekter bolsa, halyqtyń ortasha jasy 20-dan aspaıdy. Halyqtyń etnıkalyq quramy XVIII-XIX ǵasyrlarda aralǵa ákelingen quldardyń urpaqtary afroamerıkalyqtardan (82 paıyz) turady. Turǵyndardyń qalǵan 18 paıyzy eýropalyqtardyń jáne jergilikti úndi taıpalarynyń ókilderi bolyp tabylady. Grenadalyqtardyń basym kópshiligi katolık dinin (53 paıyz), anglıkan (14 paıyz) jáne basqa protestanttyq konfessııalardy (33 paıyz) ustanady. Memlekettiń resmı tili – aǵylshyn tili, aqsha birligi – shyǵys-karıb dollary bolyp tabylady.
Eýropalyqtar kelgenge deıin Grenada araldarynyń negizgi turǵyndary úndiler edi. 1498 jyly Hrıstofor Kolýmb Grenada aralyn alǵash ret ashty. Alaıda, tek 1650 jyly ǵana Martınıkadaǵy fransýz kolonııasynyń gýbernatory munda alǵashqy eýropalyqtardy qonystandyrdy. 1665-1674 jyldary Aral fransýzdyń Vest-Indııalyq kompanııasynyń ıeliginde bolsa, 1674-1762 jyldary fransýz tájiniń otaryna aınaldy. Al 1762 jyldan bastap aral Ulybrıtanııanyń ıeligine kóshti. Otarlaýshylar Grenadada qant trostnıginiń plantasııasyn damytty. Munda afrıkalyq quldardyń eńbegin paıdalandy. 1795 jyly negrler Djýlıan Fedonnyń basshylyǵymen quldar kóterilisin ashty. XVIII ǵasyrdyń aıaǵynda qant trostnıginiń plantasııasy tabıǵı apat saldarynan tolyǵymen joıylyp ketti. 1834 jyly quldyqtyń joıylýyna baılanysty munda aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jumysty Úndistannan kelgen ımmıgranttar atqara bastady. Grenada araly 1974 jyly azattyǵyn alyp, Grenada memleketin qurdy.
Búginde Grenada memleketi ekonomıkasynyń negizin aýyl sharýashylyǵy jáne týrıstik bıznes quraıdy. 1985 jyly aralda halyqaralyq áýejaıdyń ashylýyna baılanysty týrızm barynsha damı bastady. Munda aýyl sharýashylyǵy salasynyń negizin mýskat jańǵaqtaryn óndirý quraıdy. Qazirgi kezde Grenada álemdik rynokqa mýskat jańǵaqtaryn shyǵarýda Indonezııadan keıingi ekinshi oryndy ıelenedi. Sonymen birge, aýyl sharýashylyǵy salasy banan jáne kakao óndirisin damytýdy jolǵa qoıǵan.
2012 jyly 15 qarashada Nıý-Iork qalasynda BUU-daǵy Qazaqstan men Grenadanyń ókilderi Birǵanym Áıtimova men Dessıma Ýılıams eki el arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatylǵandyǵy jónindegi birlesken kommıýnıkege qol qoıdy. Osydan bastap, eki el arasyndaǵy dostyq qarym-qatynastar bastaldy. Grenada memleketi alǵashqylardyń biri bolyp «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybynda EKSPO-2017 mamandandyrylǵan kórmesin ótkizý jónindegi Astananyń bastamasyn qoldady. Búginde Grenada memleketiniń ókilderi Astana EKSPO-2017 kórmesine belsene qatysý maqsatyndaǵy ázirlikterin jandandyrý ústinde.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
