Qazaqstannyń kóshbasshylyq róli ádil baǵalandy

Naýryzdyń 31-i kúni Qazaqstan men AQSh Prezıdentteri Nursultan Nazarbaev pen Barak Obama ıadrolyq qaýipsizdik jáne taratpaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly birlesken málimdeme jasady. Sondaı-aq, bul kúni Vashıngtonda Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt sheńberinde ıadrolyq qarýǵa qarsy kúreste maqsatty sharalar atqaryp, saýatty bastamalar kótergen, bul máselede ózindik baǵytyn aıqyndap alǵan Qazaqstan jaǵyna arnaıy nagrada tapsyryldy. Iаdrolyq qaýipsizdik jáne taratpaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly birlesken málimdemede taraptardyń ıadrolyq materıaldardy saqtaý qaýipsizdigin arttyrý úshin eki memlekettiń atalǵan salada is júzinde ózara is-qımyl jasasýdy jalǵastyrýǵa jalpy beıildi ekeni rastalǵan. Sonymen birge, bul kúni bizdiń elimizdiń ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi róli taǵy bir ret moıyndaldy. Naqtylaı aıtqanda, Vashıngtonda bastalǵan Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt aıasynda Qazaqstannyń kóshbasshylyǵy atala kelip, «Qazatomónerkásip» aksıonerlik qoǵamyna arnaıy nagrada usynyldy. Ony Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaev qabyldap aldy. Sharaǵa «Qazatomónerkásip» AQ basshysy Asqar Jumaǵalıev qatysty. Qazaqstanǵa bul marapattyń ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi kóshbasshylyq qyzmeti men tómen baıytylǵan ýran bankin qurý baǵytyndaǵy júıeli jumystary  úshin berilgenin atap ótýimiz kerek. Negizinde, álemdegi ıadrolyq-fızıkalyq qaýipsizdikti qoldaý jáne qamtamasyz etýdiń, sondaı-aq, salaǵa qatysty ózge de ózekti máselelerdi sheshýdiń tıimdi joldaryn usynyp júrgen Qazaqstannyń halyqaralyq kóshbasshylyq róli joǵary deńgeıde baǵalanýda. Qazirgi tańda memleketimizdiń ǵalamdyq deńgeıdegi basty jetis­tikteriniń biri retinde Atom energııa­sy jónindegi halyqarylyq agent­tikpen (MAGATE) 2015 jylǵy 27 tamyzda  tómen baıytylǵan ýran bankin qurý boıynsha kelisimge kelgenin aıtýǵa bolady. Jalpy, Qazaqstan  bul halyqaralyq agenttikke 1994 jyly múshe bolyp qabyldanǵan. О́zin ıadrolyq qarýy joq el dep jarııalaýyna jáne Semeı atom synaq alańynyń jumysyn toqtatýyna oraı Qazaqstannyń agenttiktiń qyzmetine aralasýynyń ózindik joǵary mańyzy bar. О́z kezeginde MAGATE 1994 jyldan beri Qazaqstanda atom qýatyn paıdalaný salasyndaǵy asa qajetti máselelerdi sheshýge qoldaý bildirip keledi. Bul salada zańdar men qujattar júıesin jasaýǵa kómektesý, ıadrolyq reaktorlarǵa jáne ıadrolyq otyn sıkldi kásiporyndarǵa saraptaý-taldaý jasaý, respýblıkanyń ártúrli uıymdaryna aspaptar men jabdyqtar túrindegi tehnıkalyq kómek berý jaqsardy. Semeı synaq alańynda radıasııalyq jaǵdaıdyń qazirgi kúıin anyqtaý maqsatynda MAGATE mamandarynyń úsh ókildigi (mıssııasy) jumys istedi. 1994 jyly shildede Almatyda Qazaqstan men MAGATE arasynda ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shartqa baılanysty kepildikter berýdi qoldaný týraly kelisimge qol qoıyldy. Bul kelisimdi daıyndaý men iske asyrý barysynda agenttik jaǵynan Qazaqstanǵa barynsha kómek kórsetildi. Osy oraıda eske sala ketsek, Qazaqstan – álemde birinshi bolyp ıadrolyq qarýdan bas tartqan el. 1989 jyly Qazaqstanda sol ýaqytqa deıin 468 ıadrolyq synaqty júzege asyrǵan Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardy toqtatyp, jabýǵa shaqyrǵan «Nevada-Semeı» qozǵalysy dúnıege keldi. 1991 jyldyń 29 tamyzynda elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev arnaıy Jarlyǵymen Semeı polıgonyn japty. 2009 jyly Elbasy 29 tamyzdy Iаdrolyq qarýdan bas tartýdyń búkilálemdik kúni dep jarııalaý jóninde bas­tama kóterdi. Bul usynys BUU tarapynan qoldaý tapty. Aıta keteıik, 50 memleket pen halyqaralyq bedeldi uıymdardyń basshylary qatysyp jatqan Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi  IV sammıt óz jumysyn jalǵastyrýda. Oǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qatysýda. Bul sammıt AQSh Prezıdenti Barak Obamanyń bastamasymen 2010 jyldan beri ótkizilip keledi. Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan» – Vashıngtonnan.