«100 naqty qadam» Ult Josparynda Qazaqstan Respýblıkasynyń bıýdjet saıasatyn transformasııalaý úderisterine úlken kóńil bólingen. Nátıjege baǵdarlanǵan bıýdjetteý memlekettiń ekonomıkaǵa qatysý tásilderin túbegeıli qaıta qaraýmen qosa júredi. Olaı bolsa, osy transformasııalaý úderisi qalaı ótip jatyr? Ol týraly Qarjy mınıstri Baqyt SULTANOVPEN áńgimede sóz bolady.
– Baqyt Turlyhanuly, ótken jyly Qazaqstan álemdik daǵdarystyń barlyq «qyzyǵy» men «shyjyǵyn» ózi de tatyp kórdi. Bizdiń bıýdjet energııa resýrstary qunynyń osylaısha kúrt quldyraýyna qalaı tótep berdi? Endi ústimizdegi jylǵa perspektıvalar qandaı?
– Sońǵy birneshe jylda búkil álem ekonomıkalyq júıeniń transformasııasyn baqylap otyr. Bul munaı men metaldar qunynyń quldyraýymen, damyǵan jáne damýshy elderdiń, onyń ishinde Qytaıdyń «jańa normasynyń» ósý qarqynynyń baıaýlaýymen qatar júrýde. Sonyń saldary retinde shıkizatqa álemdik suranys tómendeıdi, óndiris kólemi quldyraıdy. Jaǵdaı ártúrli elderdiń ekonomıkalarynyń «saýyǵýyna» az yqpal etetin geosaıası faktorlarmen de shıelenise túsedi.
Jahandyq ekonomıkalyq júıeniń bir bóligi retinde Qazaqstannyń da joǵaryda keltirilgen faktorlar tarapynan qysym kórýi tabıǵı jaıt. Onyń ishinde, buǵan bizdiń ekonomıkamyzdyń shıkizattyq resýrstar eksportyna aıtarlyqtaı táýeldiligi jáne sonyń saldarynan sońǵy birneshe jylda baıqalyp otyrǵan osy aǵyndardan bıýdjetke túsetin kiris deńgeıiniń tómendeýi de sebep bolyp otyr. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy ekonomıkanyń «golland aýrýynan» saýyǵýyna baǵyttalǵan. Biz qazirdiń ózinde-aq shıkizattyq emes sektordyń birtindep ulǵaıǵanyn aıta alamyz. Onyń ishinde bıýdjettiń kiris bóligine salyqtar túrindegi túsimderdiń ósýin de kórip otyrmyz.
Elbasy belgilegen jáne «100 naqty qadam» Ult Josparynyń negizi bolǵan Bes ınstıtýttyq reformanyń iske asyrylýy elimizdiń damýyn transformasııalaýdyń jáne memlekettiń ornyqty naryqtyq qatynastar jolyna túsýiniń jalǵasy bolyp tabylady.
Mundaı «tereń» ózgeristersiz ǵasyrdyń basty strategııalyq maqsaty – damyǵan 30 memlekettiń tobyna kirýge qol jetkizý múmkin emes. Bul maqsatqa jetý jolynda bizdi kútip turǵan kedergiler de az emes. Ol «shıkizat resýrstary náýbetinen» de qaterli bolýy múmkin. Kókjıekte kórinip turǵan osyndaı aıqyn tabaldyryqtardyń biri – buryn bizdiki sııaqty problemalary men múmkindikteri bolǵan birqatar memleketter de tótep bere almaǵan «kirisi ortasha elder tuzaǵy».
Instıtýttyq reformanyń damý vektorynan basqa ekinshi áseri – bul ekonomıkanyń, sosıýmnyń jáne bıýdjettiń ornyqtylyǵy.
Bıýdjettiń «kóńil-kúıine» kelsek, onda ótken jyl biz úshin shynymen de kúrdeli synaq boldy. Biraq «qıyn jyldarda» jınaqtalǵan rezervter bizge 2015 jyldan problemalarsyz ótýge kómektesti.
О́tken jyldyń aıaǵynda, ózderińiz biletindeı, Qarjy mınıstrliginde bıýdjetti ońtaılandyrý boıynsha úlken jumystar júrgizildi. Biz kóptegen naqtylaýlar kezinde ózimizdiń shyǵystarymyzdy 1,5 trln. teńgege qysqarttyq. Bıýdjetti aǵymdaǵy úshjyldyqqa qalyptastyrǵan kezde biz basty ıdeıany – jobalar ekonomıkanyń nátıjesine jáne oń áserine baǵyttalýy jáne jańa jumys oryndaryn qurýǵa ákep soǵýy tıis ekenin aıttyq.
– Degenmen, sonda da aǵymdaǵy jylǵy perspektıvalar qandaı?
– Jalpy, men Qarjy mınıstri retinde aǵymdaǵy jyldyń perspektıvalaryn oń baǵalaımyn.
Ekonomıkanyń shıkizattyń emes sektory óz aınalymdaryn ósiretinin biz baıqap otyrmyz. Bıýdjetke salyqtyq túsimder ulǵaıýda.
Onyń syrtynda, shıkizat naryqtaryndaǵy ahýal da qubylmalylyqty birtindep tómendetýde jáne tepe-teńdikke umtylys bar. Qazirgi tańda barrel quny 40 dollardan asady. Biz bıýdjetti sońǵy naqtylaý ýaqytynda Brent markasynyń qunyn barrel úshin 30 dollar dep belgiledik. Iаǵnı, 30 dollar kezinde de Qazaqstannyń bıýdjettik shyǵyndary eldiń barlyq áleýmettik mindettemelerin jáne Elbasy tapsyrmasyn oryndaýǵa negizdelgen. Onyń ishinde «Nurly Jol» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa da baǵyttalǵan.
– Qarjy mınıstrligi bıýdjettik saıasatty transformasııalaý boıynsha jumystar júrgizedi. Ol qalaı jasalady?
– Elbasynyń «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósý, reformalar, damý» atty Joldaýynda bıýdjet shyǵyndaryna tekserý júrgizý jóninde tapsyrma berilgen. Shyǵystardy qarjylandyrýdy nysanaly ındıkatorlarǵa qatań baılanystyrý asa mańyzdy mindet bolyp tabylady.
Birinshi kezekte, qarjylandyrý baǵyttary boıynsha shyǵystar men baǵdarlamalardyń ekonomıkalyq tıimdiligine jáne ekonomıkanyń naqty sektoryna baǵdar jasalyp otyr. Taldaý barysynda baǵdarlamalar tıimdiliginiń tómengi deńgeıde bolýyna yqpal etetin jáne birsypyra jyldar ishinde olardy iske asyrý monıtorıngi barysynda kórinetin ınstıtýttyq, ákimshilik, normatıvtik jáne basqarýshy faktorlar anyqtaldy. Memlekettik apparattyń jumysy osyndaı faktorlardy, eń aldymen, zańnamalyq turǵyda joıýǵa baǵdarlanǵan.
Bul rette, bıýdjet shyǵystaryn halyqtyń turmys deńgeıin sapaly kóterýge tıisti áleýmettik baǵdarlamalar men jobalarǵa jumsaýǵa den qoıyldy.
Memleket shyn máninde ózine shyǵystardyń áleýmettik bóligin ǵana alýy tıis. Memlekettiń róli jeke sektordyń damýyna jaǵdaı jasaıtyn jáne yntalandyratyn strategııalyq menedjer deńgeıimen shektelýi tıis. Sonymen birge, taýashalardy bosata otyryp, bıznesti júrgizý úderisin zańnamalyq túrde jeńildetýi qajet.
– Siz jekeshelendirýdi aıtyp otyrsyz ǵoı?
– Iá. Búginde ekonomıkany memleket ıeliginen alý memlekettik menshiktegi múliktiń 70 paıyzyna deıinin básekelestik ortaǵa berýdi qarastyratyn aýqymdy jekeshelendirý arqyly ótip jatyr. Onyń ishinde naryqqa búgingi tańda kvazımemlekettik sektor basqaratyn iri nysandardy berý josparlanyp otyr. Olar: áýejaılar, óndirýshi kompanııalar jáne t.b.
Bul tájirıbe qoldaný aýmaǵy men jeke kásipkerlik bastamalaryn aıtarlyqtaı keńeıtýge múmkindik beredi. Sondaı-aq, álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, óndiristerdiń básekege qabilettiligin jaqsartýǵa da jaǵdaı jasaıdy. О́ıtkeni, jekemenshik ıesi memleketke qaraǵanda anaǵurlym tıimdi menedjer bolyp tabylady.
Jekeshelendirýden barlyǵy da utady – bıznes memlekettik monopolııa basym bolyp otyrǵan salalarda jumys isteýge múmkindik alady, memleket salyqtardyń túsýi esebinen utady, jalpy ekonomıkalyq jaǵdaı jaqsarady.
Odan basqa, bıýdjettik shyǵystardy júzege asyrý tetigin qaıta qaraý sheńberinde memleket memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde, sol sııaqty, servıstik úlgini paıdalana otyryp, básekelestik ortaǵa óziniń jekelegen fýnksııalaryn beredi. Bul jeke bastama jumys isteı alatyn jumystar men qymbat turatyn jabdyqtardy bólip tóleý arqyly (servıstik model) jáne qyzmetter men jumystar aýtsorsıngin satyp alý esebinen bıýdjetke júktelimdi aıtarlyqtaı azaıtýǵa múmkindik beredi.
– Kapıtaldy jarııa etý bıýdjetke qalaısha áser etýde?
– Kapıtalǵa raqymshylyq jasaý el ekonomıkasy men onyń bıýdjetine edáýir keshirek, ıaǵnı keıinirek áser etedi. Bul aksııanyń mýltıplıkatıvti áseri bar. Búgingi tańda jarııa etýge qatysýshylardyń ekonomıkalyq júıeniń tolyqqandy oıynshylary bolý, jekeshelendirýge qatysý arqyly da, sol sııaqty, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jáne «Nurly Jol» sheńberinde iske asyrylatyn birqatar jobalardyń ınvestorlary bolý arqyly da ekonomıkaǵa ınvestor retinde qatysý múmkindigi bar. Iаǵnı, azamattar jarııa etilgen qarajatty aǵymdaǵy jyly da, sol sııaqty, mysalǵa, 2018 jyly da ınvestısııalaı alady. Sondyqtan, aqshanyń qashan ekonomıkalyq úderisterdiń bir bóligi bolatynyn aıtý qıyn. Biraq osyndaı múmkindiktiń paıda bolatyny anyq.
Múlikti jarııa etý múlikti ýaqytyly resimdemegeni úshin yqtımal aıyppuldardy boldyrmaýǵa, ony bolashaqta problemasyz satýǵa nemese jalǵa berýge múmkindik beredi. Bizde kommersııalyq qurylystar men burynnan bar ǵımarattarǵa japsarlas qurylystardy jarııa etýge ótinishter kóp. Iаǵnı, azamattar bul múlikti ózderiniń kommersııalyq aktıvteri retinde resimdeýge zańdy quqyq alady.
Bul kirister men shyǵystardy jalpyǵa birdeı deklarasııalaýdyń 2017 jyldan bastalýyna baılanysty óte mańyzdy. Jáne bul týraly Memleket basshysy 2016 jyldyń aıaǵyna deıin jarııa etýdiń aqshaǵa da jáne olardyń ıelerine de zańdy aınalymǵa oralýdyń sońǵy múmkindigi ekenin birneshe ret aıtqan bolatyn.
Bul rette jarııa etý rásimi barynsha ońaılatylǵan: zańnamaǵa sońǵy túzetýlermen kapıtaldy jarııa etý boıynsha is júzinde barlyq shekteýler alyp tastaldy jáne múlikti jarııa etý rásimderi aıtarlyqtaı jeńildetildi. Kapıtaldy jarııa etýdiń mundaı jeńildikti sharttary álemniń eshbir elinde bolǵan emes.
Qazaqstan elge aqshany ákelgen jaǵdaıda ony jarııa etýge salynatyn salyqty tolyq alyp tastady jáne jarııa etýdiń málimdeý nysanynda salyqtyń nebári 10%-y qaldyryldy. Keıbir elderde jarııa etý alymdary jarııa etiletinniń jartysyn nemese somasynyń 70%-yn quraıtynyn aıta ketý qajet. Raqymshylyq etýdiń eń bir lıberaldy jaǵdaılarynyń ózinde jarııa etýge salynatyn salyq mólsherlemesi keminde 3-5 paıyz bolady.
– Bızneske qaıta oralaıyq. Siz memleket strategııalyq menedjer bolýǵa tıis degen edińiz. Osy menedjment kásipkerlikti qoldaý bóliginde qalaı kórsetilýge tıis?
– Memleket bıznestiń damýy jáne salyq tóleı alýy úshin oǵan qolaıly jaǵdaılar týǵyzýǵa tıis. О́ıtkeni, salyqtar memlekettiń kiris kózderi bolyp tabylady. Olardy tıimdi paıdalaný arqyly memleket halyq aldynda áleýmettik mindettemelerdi oryndaıdy.
Biz 2030 jylǵa qaraı ShOB deńgeıin ishki jalpy ónimniń 40 paıyzyna deıin jetkizý maqsatyn qoıǵanymyz sizderge málim. Ol úshin memleket qolaıly jáne sapaly salyqtyq ákimshilendirýdi qamtamasyz etýge tıis. Iаǵnı, salyq tóleýshige salyq tóleýdi yńǵaıly etý jaǵdaıyn jasaý qajet. Ekonomıkany jandandyrý jáne túrli sebepter boıynsha nashar jumys isteıtin nemese tipten jasyryn aktıvterdi ekonomıkalyq aınalymǵa tartý úshin kásiporyndardy ońaltý júıesi engizildi. «Bankrottyq týraly» zań boryshkerge kredıtorlarmen bátýalyq kelisim jasasýǵa nemese qıyn jaǵdaıdan shyǵý úshin jospar ázirleýi úshin múmkindik beredi. Zań kásiporyndy ataýymen jáne taýarlyq belgisimen birge satyp alýǵa jáne «oǵan jańa ómir berýge» múmkindik týǵyzady. Bul rette, jumys oryndary saqtalady, al óndiris toqtamaıdy. Qazir biz jeke tulǵalardyń bankrottyǵyna qatysty jumystar júrgizýdemiz.
Altynshy shaqyrylǵan Parlament sessııasynyń ashylýynda sóılegen sózinde Memleket basshysy bıznes úshin rásimderdi ákimshilik turǵyda ońaılatýǵa baǵyttalǵan jańa mindetter belgiledi. Rásimderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etetin Biryńǵaı keden-salyq kodeksi qabyldanatyn bolady. Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalanýshylar týraly kodekste osy saladaǵy qatynastardy retteıtin barlyq normalar biryńǵaı zańnamalyq aktide shoǵyrlandyrylmaqshy. Monopolııaǵa qarsy salany reformalaýdyń ekinshi kezeńi sheńberinde básekelestik máseleleri boıynsha zańnamalyq aktilerge ózgerister engiziletin bolady.
Memleket bıznes úshin ony almastyrmaı, oǵan baǵdar ǵana beretinin jáne oıynnyń qolaıly jaǵdaılaryn týǵyzatynyn taǵy da qaıtalap ótemin. Sol arqyly onyń damýyna yqpal etedi. Nátıjesinde, bıýdjetke tıesili salyq túsimderi arta túsetin bolady. Al bul jalpy halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Memleket basshysy belgilegen Ult Jospary – bes ınstıtýttyq reformany iske asyrý jónindegi «100 naqty qadam» da dál osyǵan baǵyttalǵan.
Áńgimelesken
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan».
