Ilimge ilgeri Qazanǵap

aqyn jyrlary óńirde jyl boıy nasıhattalmaq Elimizde 2007 jyldan bastap qolǵa alynǵan «Bir el – bir kitap» aksııasy álemdik tájirıbede ejelden bar dástúr desek, Ońtústik óńirde kórkem ádebıetti oqýdyń ozyq úlgisi retinde ornyqqan bul joba naqty 2014 jyldan bastaý alady. Alǵashqy jyldy Sattar Erýbaevtyń shyǵarmashylyǵyna arnasaq, al 2015 jyly Táken Álimqulovtyń rýhanı bulaǵymen sýsyndadyq. Jáne munymen qatar, kitaphanalar men oqý oryndarynda qos qalamgerdiń týyndylaryna arnalǵan irili-usaqty is-sharalar ótkizildi. Mysaly, bıylǵy tańdaýdyń Qazanǵap Baıbolulyna túsýi kezdeısoqtyq emes, óıtkeni, halyq aqynynyń týǵanyna bıyl 125 jyl tolyp otyr. Sondyqtan da, tulǵanyń ómiri men shyǵarmashylyǵynyń beımálim qyrlary men syrlary zerttelip, zerdelenetin ádebı keshter men dóńgelek ústelderdiń, oqyrman konferensııalarynyń osy tusta atqarar róli zor bolmaq. Qazaq ádebıetiniń tarıhyna aıtar­lyqtaı úles qosqan, sońyna kóptegen qun­dy eńbekter qaldyrǵan Qazanǵap Baıboluly 1891 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Tóle bı aýdany, Uzynaryq aýylynda dúnıege kelgen. Qoldaǵy bar derekterge kóz júgirtsek, jastaıynan óleń-jyrǵa áýes ol halyq aýyz ádebıeti úlgilerinen sýsyndaǵan, Saıram jáne Shymkent medresesinde bilim alyp, jádıtshilik baǵytta balalarǵa sabaq bergen, HH ǵasyr basyndaǵy aǵartýshylyq jumystarǵa zor úles qosqan tulǵa. Ilimge ilgeride ilingenmin, Halqyma on altymda bilingenmin. «Toıy bar Turta bolys» degennen soń, Dep shyqtym «Alaıyn, – dep ilingenin».   Jyrshyny jyrshy ańdıdy saýysqandaı, Júırikti júırik synar shabysqandaı. Keı nadan jyrshylardy jek kóredi, Jyrshy alyp, jıǵan malyn taýysqandaı, – (80-b. «Qazynaly Ońtústik» 221-tom. Almaty. «Nurly álem» baspasy), – degen jyr joldary osyǵan bultartpas aıǵaq. О́zimen sóz saıystyrǵan aqyndardyń ishinde áıgili Nartaı Bekejanovpen aıtysy 1996 jyly jaryqqa shyqqan «Aıtys» jınaǵynyń 3-tomynda jarııalanǵan. О́zi ómir súrgen ýaqyttaǵy iri-iri oqıǵalarǵa oraı ún qatyp, aqyndyq kózqarasyn aı­qyn bildirip otyrýynan onyń saýat­ty aqyn bolǵandyǵyn tanımyz. 1934 jyly Almaty qalasynda ótken Qazaq­stan jazýshylarynyń tuńǵysh sezine halyq aqyny retinde qatysqan Qazanǵap Baıbolulynyń, ásirese, tarıhshy, áde­bıetshi ǵalymdardyń nazaryna iligip kele jatqan shyǵarmasy – «Eńsegeı boıly er Esim» dastany. Bul dastan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, profes­sor Sársenbi Dáýitulynyń arab árpinen kóshirip, qurastyrýymen 2005 jyly jeke kitap bolyp jaryq kórdi. Kitaptyń alǵysózinde «Eńsegeı boıly er Esim» dastanynyń shyǵý tarıhy týrasynda bylaı delingen: «Qazaq sovet ensıklopedııasynyń» jáne «Bes ǵasyr jyrlaıdy» kitabynyń deregine qaraǵanda, «Eńsegeı boıly er Esim» jyryn alǵash jyrlaǵan Marǵasqa jyraý eken. Ol Esim han men Tursyn hannyń osy jyrda aıtylǵan urysyna qatysqan kisi kórinedi. Demek, onyń jyry tarıhı dáldikten aýytqymasa kerek. Alaıda, Marǵasqa jyraýdyń tól jyry bizge jetpegen. Onyń jyryn árkim ózinshe úırenip, ózinshe nasıhattap áketken bolar. Sonyń birin Qazanǵap Baıboluly da (1889-1945) úırenip, qaǵazǵa túsirip, bizge jetkizip otyr. Bul jyrdyń qoljazbasyn 1941 jyly Qazaq SSR Ǵylym Akademııasynyń Ortalyq kitaphanasyna aqyn Omarbaı Malqarov tapsyrǵan eken. Aqynnyń jyry aqıqattan alystap ketpegenin keıbir salys­tyrýlar dáleldi qýattaıdy. Qazanǵap Baıbolulynyń bul jyryn ǵalym-jazýshy Mamytbek Qaldybaev «Tóle bı» degen jalpy atpen ǵalymdar sózimen 1991 jyly «NB-press» baspasynan basyp shyǵarǵan bolatyn. Bul kitap ta sol basylymnyń negizinde ǵalym Sársenbi Dáýittiń qoljazba-túpnusqany salystyra qaraýymen shyǵarylyp otyr. Jyrdaǵy ańyzdar, ásirese, áńgimeler kórkemdik ádis retinde, áserli etip jetkizý úshin ǵana qoldanylǵan. Al oqıǵanyń jelisi shyn máninde bolǵan oqıǵadan qurylǵan, ondaǵy adamdar da ómirde bolǵan tarıhı tulǵalar», – dep jazýshy Beksultan Nurjekeuly jyrdyń tarıhyna toqtalady «5-7b. Eńsegeı boıly er Esim. Almaty. «Jalyn» bas­pasy 2005j). Qazanǵap aqynnyń bul shyǵarmasynda kóptegen tarıhı tulǵalar, tarıhı oqıǵalar sýrettelgen. Aqynnyń kelesi bir kólemdi murasy – «Tóle bıdiń tarıhy» dep atalatyn das­tany. Qazanǵaptyń shynynda da bala jasynan dańqty bıdiń ómir tarıhyna tereń úńilip, estegisin elge jetkizýdegi talpynysy týraly jazýshy Beksultan Nurjekeuly «Tarıh qýǵan adam bul dastannan Qoqanǵa, qalmaqqa qatysty talaı derek tabady. Kórkemdik jaǵynan kemshindigi bolǵanmen, shejireshilerden qalǵan sózdi jetkizýi jaǵynan asa qundy shyǵarma. Tóle bıdiń ózin ǵana emes, zamanyn da, adamyn da jan-jaqty baıan­dapty», – dep tarıhymyzǵa qatysty qundy-qundy derekterdi usynady (319-b. Eńsegeı boıly er Esim. Almaty. «Ja­lyn» baspasy 2005j). Halyq aqyny Q.Baıboluly shyǵar­malarynyń janrlyq ereksheligi de san alýan. Ońtústik Qazaqstan oblysy Elbasymyzdyń «Mádenı mura» baǵ­darlamasy boıynsha tasada qalyp qoıǵan talaı-talaı tarıhı tulǵalardyń, sóz zergerleriniń jaýhar jyrlaryn jaryqqa shyǵaryp, máńgilik eldiń máńgilik baılyǵy bolarlyq ıgi ıdeıa­lardy júzege asyrýda. Bul baǵytta oblys ákiminiń, oblystyq mádenıet basqarmasynyń atqarǵan eńbegi ushan-teńiz. Osy baǵdarlama aıasynda Qazanǵap Baıboluly shyǵarmalary da eki tom bolyp jaryq kórdi. Kóp tomdyqtyń 220-tomynda aqynnyń jyr-dastandary berilse, 221-tomda óleńderi men arnaý­lary, tolǵaýlary men termeleri jáne shyǵystyq sarynda názıra dás­túrimen jazylǵan shyǵarmalary top­tastyrylǵan... Ońtústik Qazaqstan oblystyq «Otyrar» kitaphanasy halyq aqyny mereıtoıy aıasynda kóptegen is-sharalardy ótkizýdi josparlap otyr. О́ziniń sanaly 54  jylynda eline mol mura qaldyrǵan Qazan­ǵap Baıbolulynyń ómirine qatysty derek­terdi tolyqtaı jınastyryp, aqyn shyǵarmalaryn ǵylymı turǵydan taldaý  búgingi urpaqqa júktelgen mindet dep túsinemiz. Asylzat ARYSTANOVA, Ońtústik Qazaqstan oblystyq «Otyrar» ǵylymı-ámbebap kitaphanasy dırektorynyń orynbasary.