Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Iran Islam Respýblıkasyna jasaıtyn resmı saparyna oraı
Iran – Qazaqstannyń astyǵy men metaldaryn jáne ózge taýarlaryn basty tutynýshy memleketterdiń biri. Islam Respýblıkasynyń burynǵy konservatorlyq, qazirgi reformashyl basshylary da Qazaqstandy árdaıym mańyzdy strategııalyq áriptes el dep tanydy.
Qazaqstan Respýblıkasy men Iran Islam Respýblıkasy (IIR) dostas, kórshiles jáne senimdi áriptes memleketter retinde Birikken Ulttar Uıymy (BUU), Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK), Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy (IYU), Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU), Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymy (EYU) sııaqty aımaqtyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi uıymdar sheńberinde syndarly yntymaqtastyq ornatyp keledi.
Qazaqstannyń halyqaralyq «altylyq» pen Iran arasyndaǵy ıadrolyq kelissózderindegi mámilegerlik mıssııasy osy úderistiń sátti aıaqtalýyna úlken septigin tıgizgeni barshaǵa aıan. Bul kelissózderdegi elimizdiń róli tek tehnıkalyq nemese logıstıkalyq kómek kórsetýmen ǵana shektelip qalǵan joq. Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń Irannyń Almatydaǵy jáne halyqaralyq deńgeıdegi delegasııalarymen birneshe saǵatqa sozylǵan kezdesýleri, Qazaqstan dıplomatııasynyń birneshe aılyq kúsh-jigeri osy kelissózderge edáýir oń yqpalyn tıgizdi. Almaty kelissózderi IIR ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty kelisim jasasý úderisindegi sheshýshi kezeń boldy. Kelissóz júrgizýshi elderdiń pikirinshe, dál osy Almaty kezdesýindegi usynystar keıinirek Jeneva kelisiminiń jáne odan ári Vena shartynyń negizderin qalady. Sarapshylardyń pikirinshe, bul derekti egemen elimizdiń tarıhyndaǵy Qazaqstannyń eń tabysty halyqaralyq bitimgerlik mıssııasy dep ataýǵa ábden bolady.
Iаdrolyq kelissózderge Qazaqstannyń sińirgen eńbekteri qazirgi tańda Vena shartyn júzege asyrý úderisine de bizdiń eldiń belsendi qatysýyna negiz boldy. Iran men MAGATE arasyndaǵy ýaǵdalastyqty iske asyrý sheńberinde osy elge ýran jetkizýdegi mańyzdy róldi Qazaqstan atqaryp otyr. Bul týraly Prezıdentimizdiń jaqynda jasaǵan óz málimdemesinde atap ótkeni belgili.
Qazirgi tańda Qazaqstan bul elmen qarym-qatynastarynyń jańa baǵytyna basymdyq berip otyr. Irannyń ekonomıkalyq jáne saıası oqshaýlanýdan shyǵýyna baılanysty búginde osy eldiń keleshegi zor naryǵyna kirý úshin buryn-sońdy bolyp kórmegen qarbalas oryn alýda. Jahannyń iri kompanııalary IIR-diń ekonomıkalyq jobalaryna qatysýǵa úlken kúsh salýda. Bul úrdisten Qazaqstan da tys qalmasy anyq.
Álbette, elimizdiń jáne halyqaralyq bıznes qoǵamdastyǵynyń Iranmen aradaǵy úzilip qalǵan ekonomıkalyq baılanystardy jalǵaý jolynda kúrdeli de uzaq kezeńdi basynan ótkerýine týra keletini anyq. Onyń ústine, Tegeran aldaǵy birneshe jyl kóleminde óziniń ekonomıkalyq áleýetin qalpyna keltirý máselesin basty basymdyq retinde qarastyrmaq. Qarajat tapshylyǵyn kóre de bermek. Alaıda, Islam Respýblıkasynyń ekonomıkalyq orasan múmkindigin, onyń ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy áleýetin, sondaı-aq, bul eldiń óńirdegi, ásirese, kórshi elder, sonyń ishinde Qazaqstan úshin asa mańyzdy logıstıkalyq ereksheligin eskere kelgende, Iran aldaǵy kezeńderde eń tartymdy naryqtyq keńistikterdiń biri bolatynyna kúmán joq.
Irannyń sanksııa qursaýynan shyqqan sátinde osy el kompanııalarynyń Qazaqstanǵa degen, al bizdiń kompanııalarymyzdyń Iranǵa degen qyzyǵýshylyǵy kúnnen kúnge arta túsýde. Bizder kúnine ondaǵan IIR kompanııalarymen kezdesemiz, aptasyna Qazaqstannyń ondaǵan kompanııalaryn Tegeranda qabyldaýdamyz. Bul rette, bizdiń osy eldiń naryq alamanynda úlken de aıqyn basymdyǵymyz bar ekenin atap ótken jón.
Birinshiden, biz is júzinde Iranmen eshqashan ekonomıkalyq baılanysymyzdy úzbeı, jalpy alǵanda, jaqsy deńgeıdegi taýar aınalymyn saqtaı aldyq, tipti, ınvestısııalyq yntymaqtastyqty júzege asyrdyq. Islam Respýblıkasynyń ondaǵan orta jáne shaǵyn kompanııasy Qazaqstanda jumys istedi jáne qazir de jumys isteýde. Sondaı-aq, Qazaqstan kompanııalary tek saýda-ekonomıkalyq máselelermen aınalysyp qana qoımaı, IIR-ge ınvestısııa saldy. Qazaqstannyń bir ǵana kompanııasy – «Eýrazııa Gold» Irannyń soltústik-batys aýmaǵyndaǵy ken ornyna 70 mln. dollar ınvestısııa quıdy. Bul sanksııa jyldarynda IIR ekonomıkasyna salynǵan eń iri sheteldik ınvestısııa bolyp sanalady.
Ekinshiden, eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń damýyna utymdy kóliktik-tranzıttik jaǵdaı da barynsha serpin bermek.
Bul oraıda, Qazaqstan, Túrikmenstan, Iran sııaqty úsh úlken eldiń aýmaǵynan ótetin «Jańaózen – Qyzylqııa – Bereket – Etrek – Gorgan» baǵytynda júzege asatyn jańa temirjol tarmaǵynyń aldaǵy ýaqytta iske qosylýynyń aıryqsha mańyzy bar. Atalǵan baǵyt Qazaqstannyń Parsy shyǵanaǵy ǵana emes, sonymen birge, Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa, Afrıka elderimen de saýda-ekonomıkalyq yqpaldastyǵyn keńeıtýge múmkindik beredi. Osy baǵytta orasan zor jumys atqaryp jatqan «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy» AQ IIR tarapymen Bandar-Abbas portyndaǵy jáne Inshi-Buryn stansasyndaǵy júk termınaldaryna qatysty birneshe iri logıstıkalyq jobalardy pysyqtaýda.
Qazirgi kezde Batys elderiniń Reseıge sanksııalar salýy, Máskeýdiń bázbir eldermen teketiresteriniń shıelenisýi turǵysynan qaraǵanda, Irannyń tranzıttik áleýetin paıdalanyp, Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab elderiniń, Irak, Úndistan, Pákistan memleketteriniń naryǵyna shyǵýdyń ózektiligi kúnnen-kúnge artyp keledi. О́z kezeginde, Islam Respýblıkasy da Qazaqstan aýmaǵy arqyly Ortalyq Azııa, Qytaı jáne Reseı elderine taýar tasymaldamaq.
Úshinshiden, IIR-de biz úshin asa qolaıly psıhologııalyq ahýal qalyptasyp otyr. Islam Respýblıkasynyń resmı laýazym ıeleri Qazaq eli qıly ýaqytta, ásirese, sanksııa zamanynda Iran halqynyń janynan tabylǵanyn, endi sanksııalar alynyp tastalǵannan keıingi jańa múmkindikterdi paıdalaný barysynda Qazaqstan jaǵyna aıtarlyqtaı basymdyq beriletinin jıi aıtyp júr. Sondyqtan da, bizdiń isker adamdarymyz bul elde joǵary deńgeıde qabyldanady jáne olarǵa barynsha qolaıly jaǵdaılar jasalýda. Osy jaıdy utymdy paıdalaný maqsatynda óz delegasııalarymyzdyń saparlaryn tıimdi uıymdastyrýǵa kúsh-jiger jumsalyp jatyr.
Atap aıtqanda, ústimizdegi jylǵy 6-7 aqpanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Investısııalar jáne damý mınıstri Á.Isekeshev jáne «Báıterek» Ulttyq basqarý holdıngi» AQ-tyń basqarma tóraǵasy Q.Bıshimbaev bastaǵan elimiz delegasııasynyń Tegeranǵa jasaǵan sapary barysynda Qazaqstan-Iran qatynastarynyń tarıhyndaǵy eń iri bıznes-forým uıymdastyryldy. Oǵan 200-den astam qazaqstandyq beldi kompanııa jáne 1000-ǵa jýyq ırandyq iri kompanııa qatysty. Bul sharaǵa qatysqan eki eldiń úkimet músheleri jáne jeke kásipkerler Qazaqstan men Iran arasyndaǵy ónerkásip, taý-ken, ınvestısııa, týrızm, dári-dármek, sondaı-aq, azyq-túlik, jemis-jıdek jetkizý salalaryndaǵy yntymaqtastyqty barynsha damytý máselelerine keńinen toqtaldy. Iran tarapy Qazaqstan naryǵyn ıgerý maqsatynda IIR kompanııalary sanyn arttyrý úshin isker top ókilderine vıza berý úderisin jeńildetý qajettigine erekshe nazar aýdardy.
Sapar barysyndaǵy Qazaqstan delegasııasynyń IIR Prezıdentiniń ǵylym jáne tehnologııa jónindegi orynbasary S.Sattarımen, IIR Syrtqy ister mınıstri M.Zarıfpen, IIR О́nerkásip, ken jáne saýda mınıstri M.Nematzadamen, IIR Aýyl sharýashylyǵy mınıstri M.Hodjatımen kezdesýleri barysynda eki el arasyndaǵy saıası, saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııalyq, ǵylymı-tehnologııalyq, ǵarysh jáne aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy yntymaqtastyqty damytý máseleleri keńinen talqylandy. Kezdesýler barysynda qol jetken ýaǵdalastyqtardy iske asyrý maqsatynda barlyq sala boıynsha eki eldiń birlesken naqty jumys toptary quryldy.
Artynsha, ıaǵnı 13-15 naýryzda Tegeranǵa saparmen kelgen Qazaqstan Respýblıkasynyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Mamytbekov te Irannyń asa iri kompanııalarynyń basshylarymen kezdesip, osy saladaǵy ekijaqty baılanystardy jan-jaqty damytý máselelerin talqyǵa saldy. Kelissóz barysynda Qazaqstan astyǵyn Iranǵa jetkizýge, osy el arqyly ózge memleketterge aýyl sharýashylyǵy ónimderin tasymaldaýǵa jáne bul memlekettiń aýmaǵynda astyq saqtaıtyn jáne ózge de maqsattaǵy termınaldar salýǵa zor mańyz berildi. Atalǵan termınaldardyń biri qazir Amır-Abad portynda óz jumysyn bastasa, Inche-Býrýn stansasynda osyndaı nysan salý úshin jer bólý máselesi oń sheshimin taýyp otyr. Sondaı-aq, «Qazaqstan temirjoly» Ulttyq kompanııasy» AQ parsy shyǵanaǵy jaǵalaýyndaǵy Bandar-Abbas portynda termınal salý jumysyn qolǵa alýda. Sonymen qatar, «Djıhad-e Esteǵlal» holdıngi Qazaqstanda kúrish, júgeri egý, alma baqtaryn ósirý jobalary boıynsha jumys istep, ózderiniń osy salalardaǵy ozyq tájirıbelerin qoldanbaq nıette.
Qazaqstan delegasııalary Irannyń isker adamdarymen kelissózderinde bizdiń elden Iranǵa sıyr, qoı etterin, júgeri, maıly daqyldar jetkizý, osy elden asyl tuqymdy iri qara satyp alý jáne birlesken agrokeshender salý máseleleri boıynsha ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizdi.
Resmı Tegeran aldaǵy jyly Astanada ótetin EKSPO-2017 kórmesine qatysýǵa ázir ekenin birneshe ret málimdedi. Bul oraıda, jylyna mıllıonnan asa týrıst qabyldaıtyn Islam Respýblıkasynyń tájirıbesi qyzyqtyrady. 2015 jylǵy 7-8 qarashada Tegeranda eki eldiń iri kompanııalary týrızm salasyndaǵy ózara yntymaqtastyqty damytý jónindegi memorandýmdarǵa qol qoıdy.
Sonymen qatar, memleketterimizdiń arasyndaǵy mádenıet, bilim-ǵylym salalaryndaǵy yntymaqtastyqty odan ári ilgeriletýdiń mańyzy erekshe. Iranmen aradaǵy tarıhı-mádenı baılanystarymyzdyń tamyry tereńde jatqany belgili. О́tkenimizdiń ǵylymǵa beımálim betteri Parsy elinen ashylatyny kúmánsiz. Babalarymyzdyń qundy jádigerleri men qoljazbalaryn izdep-tabý maqsatynda elimizdiń Ulttyq ǵylym akademııasy Shyǵystaný ınstıtýtynyń mamandary Iran muraǵattaryn aqtaryp, úlken eńbek etýde. О́tken jyly qazaqstandyq ırantanýshy ǵalym Ǵ.Qambarbekova XVI ǵasyrdyń basynda Iran shahynyń áskerı kómek suraǵan ótinishine jaýap retinde jazǵan qazaq hany Qasymnyń hatyn taýyp, zertteý jumystaryn júrgizdi. Aldaǵy ýaqytta Iran topyraǵynan tabylatyn osyndaı tarıhı ǵylymı oljalarymyzdyń qatary eselene túsedi dep senemiz.
Sondaı-aq, 2014 jyldyń jeltoqsanynda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Ǵ.Mutanov bastaǵan delegasııanyń Iran astanasyna sapary kezinde Sh.Beheshtı ýnıversıtetimen yntymaqtasý jóninde kelisimge kelýi eki eldiń oqý-bilim salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn odan ári damytý jolyndaǵy úlken bir qadam bolǵany anyq. Al mundaı is-sharalardyń eki el qatynastarynyń damýyna jańasha serpin beretini aıtpasa da túsinikti.
Árıne, Qazaqstan men Iran qarym-qatynastaryndaǵy bıylǵy jyldyń eń úlken oqıǵasy 2016 jyldyń 12-13 sáýirinde ótkizilýi josparlanyp otyrǵan Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Tegeranǵa kezekti resmı sapary bolyp tabylady. Osy sapar kezinde eki eldiń basshylary qazirgi tańdaǵy ózekti halyqaralyq jáne aımaqtyq saıası máseleler jaıynda pikir alysyp, olardy saıası jáne beıbit jolmen sheshý múmkindikterin qarastyratyn bolady.
Sondaı-aq, aldaǵy Tegeranda ótetin joǵary deńgeıdegi kelissózder eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne saýda-sattyq qarym-qatynastarǵa jańa serpin berýdi kózdeıdi. Atalǵan sapar barysynda eki memleket basshylarynyń qatysýymen elderimizdiń túrli salalardaǵy ózara qarym-qatynastaryn qarqyndy damytýǵa múmkindik beretin 40-tan astam ekijaqty mańyzdy qujattarǵa qol qoıylmaq. Solardyń qatarynda IIR-men 2026 jylǵa deıingi saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyq boıynsha keńeıtilgen uzaq merzimdi baǵdarlamany, Iranmen 2026 jylǵa deıingi «Jibek joly» baǵyty boıynsha kólik-logıstıkalyq áleýetti paıdalaný jónindegi keńeıtilgen uzaq merzimdi baǵdarlamany, Taý-ken ónerkásibi salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi jol kartasyn aıtýǵa bolady.
Sonymen qatar, metallýrgııa ónerkásibi, jańa tehnologııalar, jańǵyrtylatyn energııa kózderi, ǵaryshty birlesip ıgerý jáne ınjener-tehnıkalyq qyzmet kórsetý salalaryndaǵy yntymaqtastyq jónindegi qujattar bar. Qazaqstan Úkimeti men IIR Úkimeti arasyndaǵy ósimdikter karantıni jáne olardy qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim, Qazaqstan men IIR arasyndaǵy Quqyqtyq kómek, azamattyq jáne qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq qarym-qatynastar jónindegi úkimetaralyq kelisim, Qazaqstan men IIR úkimetteri arasyndaǵy Sottalǵan azamattardy berý jáne ekstradısııalaý týraly kelisim jáne t.b. mańyzdy úkimetaralyq qujattarǵa qol qoıylýyna da osy sapar muryndyq bolmaq.
Sonymen birge, Qazaqstan Prezıdentiniń Tegeranǵa sapary kezinde eki tarap arasynda jalpy kólemi júzdegen mıllıon AQSh dollarynan asatyn saýda-sattyq jáne ınvestısııalyq jobalarǵa qol qoıylady dep kútilýde. Atap aıtqanda, «Qazaqstan ınvestısııalyq qory» AQ pen «Kave» ındýstrııalyq toby arasyndaǵy kalsıılengen soda shyǵaratyn zaýyt salý jobasy boıynsha yntymaqtastyq týraly kelisim, ırandyq «Tak Aı grýpp» kompanııasynyń Ońtústik Qazaqstan jáne Mańǵystaý oblystarynda jylyjaı oryndaryn salý, jemis aǵashtaryn, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn egý jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý jónindegi kelisim, qazaqstandyq «Topan» JShS men ırandyq «Elektro Kavır» kompanııalary arasyndaǵy IIR aýmaǵynda birlesken kásiporyn salý jónindegi kelisim, «ALZ BATT» Saýda uıymy» JShS men ırandyq «K.T. Steel Complex Manufacturing/Import» kompanııasy arasyndaǵy bolat ónimderin jetkizý jónindegi kelisim, qazaqstandyq «Ekofarm» men ırandyq «Artım Tedjarat Darý» farmasevtıkalyq kompanııasy arasyndaǵy dári-dármek óndirý jáne Iranǵa ótkizý týraly kelisim, t.s.s. Osyndaı birqatar ekijaqty kommersııalyq qujattarǵa qol qoıý eki eldiń saýda-ekonomıkalyq baılanystaryn jańa deńgeıge kóteredi dep kútilip otyr.
Sonymen qatar, «Báıterek» UBH» AQ pen IIR Ulttyq damý qory arasyndaǵy ınvestısııalyq yntymaqtastyq týraly memorandým men «Qazaqstan damý banki» AQ pen Irannyń «Mellı» banki arasyndaǵy memorandým da eki el arasyndaǵy ınvestısııalyq yntymaqtastyqty jandandyrýǵa septigin tıgizetini anyq.
Tutastaı alǵanda, eki eldiń túrli salalar boıynsha qarym-qatynastarynyń damý áleýeti men keleshegi zor. Osy rette, Elbasymyzdyń Tegeranǵa resmı sapary eki eldiń jan-jaqty qarym-qatynastarynyń damýyna aıryqsha tyń serpin bermek. Qazaqstan men Iran qarym-qatynastaryn damytý elimizdiń ulttyq múddelerin júıeli túrde ilgeriletýge, memleketimizdiń syrtqy ekonomıkalyq baǵyttaryn ártaraptandyrýǵa jáne kólik-tranzıttik áleýetin arttyrýǵa zor múmkindik ashady dep kútilýde.
Baǵdat ÁMIREEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
Iran Islam Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi.
